De islam behoort tot Duitsland, maar dan wel op een andere wijze dan vele denken. Zolang de islam de Europese traditie van de Verlichting negeert blijft het moeilijk de islam van het islamisme te onderscheiden. Het Westen biedt de alhier verblijvende moslims de vrijheid aan. Integratie kan pas lukken wanneer zij dat aanbod aanvaarden.

Een vergeten dichter van de Vormärz schreef ooit: ‘De liefde is het hoogste goed in het leven, maar boven het leven staat de vrijheid’. Ik wil het daarom even over de vrijheid hebben. Vijf jaar geleden publiceerde ik een verhaal uit het Turkse leven in Duitsland. Met De vreemde bruid heb ik de aandacht gevestigd op het lot van importbruiden. Ik heb daarin geschreven over vrouwen en meisjes die uit traditionele, religieuze beweegredenen buiten hun eigen wil uitgehuwelijkt en naar Duitland gehaald worden om er in quasi apartheid en onvrijheid in een contrasamenleving te leven. Dat boek heeft tot op heden een enorme weerklank gehad en heeft naast een reeks andere gebeurtenissen een fundamentele controverse over integratie en islam veroorzaakt. Dit werd vooral mogelijk gemaakt dank zij de media, inzonderheid Alice Schwarzer en haar tijdschrift Emma. Ik heb van Alice, de grote zuster van de vrouwenbeweging geleerd om over de politieke modes heen, steeds warm van hart en koel van geest te blijven en nooit de kern van de zaak uit het oog te verliezen, namelijk de situatie van de vrouwen en de rechten van de mensen.

Persoonlijk, noch in mijn publicistisch en wetenschappelijk werk, was ik slachtoffer of betrokken partij maar steeds mezelf en aan de zaak verknocht. Dank zij de media-aandacht zal de wet tegen dwanghuwelijken waar men sedert jaren om smeekt er nu eindelijk komen. En dat is meer dan een symbolische daad. Het betekent de maatschappelijke veroordeling van de bestaande onnoembare praktijk van duizenden soortgevallen van jonge meisjes die tegen hun wil uitgehuwelijkt worden. Wij zullen deze wet be-leven, en voorzien in noodtelefoons en gekwalificeerde bijstand om er een waarachtig bevrijdingsinstrument van te maken. De eis van een verbod op dwanghuwelijken na de leeftijd van achttien jaar, de kennis van minstens driehonderd Duitse woorden bij gezinshereniging en de analyse van het verband tussen patriarchaat, traditie en religieuze legitimatie stuiten op weerstand bij Turkse- en islamorganisaties, migratieonderzoekers en heel wat politici. Vandaag, zoals toen, noemen zij mij een belasteraar van de islam en van de Turken omdat ik spreek over wat in die samenleving taboe is, omdat ik niet alleen wil begrijpen maar ook informeren en veranderen.

Maar alle criticasters ten spijt, het aantal bruidjes uit Turkije is in de laatste jaren met twee derden geslonken. En zo hebben tienduizenden jonge mannen en vrouwen dank zij een eenvoudige wettelijke maatregel misschien een kleine kans gekregen om zelf over hun leven te kunnen beslissen. De topkandidate van de groene partij van Berlijn bvb. zit met dat soort zorgen niet in het hoofd en ironiseert over die mensen die enkele verschillen in de cultuur niet kunnen verdragen. Alsof het bij het integratiedebat om peanuts en niet om mensenrechten gaat! Die vooral bij de intellectuelen heersende morele hoogmoed, die alles relativeert en problemen banaliseert wanneer het niet de eigene zijn, die bezorgdheid belachelijk maakt en vrijheid verwart met everyting goes, die omwille van populariteit vergeet dat vrijheid zonder verantwoordelijkheid zichzelf afschaft, dat soort verantwoordelijken zijn de echte integratieremmers.

Onder druk van de sociale problemen heeft het debat zich uitgebreid en overstijgt nu, dank zij het met koel analytisch verstand geschreven boek van Thilo Sarrazin, de limieten van de discussie over de verdrukking van de vrouwen in de engere zin. De analyse van Sarrazin rekent niet alleen af met de fouten die begaan werden in de sociale-, de vorming - en de integratiepolitiek. Hij stelt het uitgangspunt van het begrijpen en helpen van de sociale politiek als sociale actie in vraag. In plaats daarvan appelleert hij aan de verantwoordelijkheid van het individu, de migrant incluis. Ik ga niet akkoord met alle inzichten van Sarrazin noch met zijn toon, maar zijn boek slaat twijfelloos een bladzijde om in de integratiepolitiek.

Sta mij toe even door te denken over de zin die begint met Islam of Christendom en afsluit met behoort tot Duitsland. Hier ook gaat het over vrijheid en socialisme. Voor iets meer dan twintig jaar immers behoorde het socialisme ook tot Duitsland. De DDR was een feit en wie het voor 1989 waagde het leefmodel socialisme in twijfel te trekken werd in het Westen weggelachen als aartsconservatief en in het Oosten verketterd als dissident. Ik leef nu reeds meer dan veertig jaar in Duitsland en ben in 1991 na het afsluiten van mijn studies en de val van de muur voor bijna zeven jaar naar de nieuwe Bondslanden vertrokken om er naast mijn leeropdrachten aan de universiteit van Greifswald, in Neubrandenburg en Wolgast administratieve krachten naar democratie om te scholen.

Voor de tegenover Wessis zoals ik nogal terughoudende ex-DDR-burgers betekende vrijheid niet noodzakelijk wat daaronder verstaan werd in onze burgerlijke samenleving. Vrijheid was inzicht in de noodzakelijkheid, dus wat als economisch zich als noodzakelijk bewees, met andere woorden wat de Partij besliste. Vrijheid was een collectief goed want ‘slechts in de gemeenschap met anderen krijgt ieder individu de middelen om zijn talenten in alle richtingen: de persoonlijke vrijheid wordt aldus slechts mogelijk in de gemeenschap’ aldus Marx en Engels. In de common sense van de islamitische Umma betekent vrijheid, onbeschermd of verlaten zijn. Verlaten door de familie, de clan, de gemeenschap. De prijs voor die bescherming is de macht van de mannen over de vrouwen. De mannen van de familie beschermen de vrouwen voor het geweld van vreemde mannen. En is de eigen man nu eenmaal gewelddadig dan is dat kismet, het noodlot. Voor veel moslimvrouwen gaat het om vrijheid van iets: vrij zijn van vijandelijkheden door vreemden, maar ook vrij zijn van zelfverantwoordelijkheid.

Hier wil ik ook de steeds weerkerende mythe ontluisteren van het belang van de islam voor de Europese cultuur. Men beweert dat de islam het gedachtegoed van Aristoteles voor Europa heeft gered. Dat is een sterk flatterende bewering. Naast heel wat anderen was er de Spaans-Arabische filosoof en mysticus Ibn Rushd, bekend als Averroes, die in de twaalfde eeuw de verloren gewaande geschriften van Aristoteles in Cordoba in het Arabisch vertaald en becommentarieerd heeft. In een van zijn commentaren heeft hij de verhouding tussen openbaring en rede onderzocht wat de reactie van de moslim-litteralisten uitlokte. De vertegenwoordiger van de islamitische orthodoxie, Al-Ghazali van zijn kant, probeerde via de twijfel zekerheid te krijgen over god, maar kwam tot een groeiende scepticisme waardoor hij zijn vertrouwen verloor in de rede en voor zichzelf zekerheid vond in het geloof. Als besluit verwierp hij de filosofie als weg naar de waarheid en verkondigde de openbaring van de koran en de daarin verzekerde schepping van het universum door Allah. Eigenlijk was het Al-Ghazali die met zijn Verwarring van de filosofie de islam vergrendelde tegen iedere twijfel en die religie zo in een kerker stopte waardoor haar tot op heden elke mogelijkheid werd ontnomen om te innoveren, zich verder te ontwikkelen en te moderniseren.

Met de afwijzing van de filosofie heeft de moslimwereld zo'n duizend jaar geleden afscheid genomen van het Europees cultureel debat. In de laatste duizend jaar heeft de islam zich niet alleen voor de filosofie maar ook voor de natuurwetenschappen gesloten. Waren er in de eerste eeuwen nog leidinggevende mathematici, artsen en astronomen dan vervielen ook de natuurwetenschappen in de navolgende eeuwen in lethargie. De islamitische landen hangen ook vandaag nog aan de technologische baxter van het Westen. De vertwijfelde inspanningen om ten minste de technologie voor de eigen oliewinning onder de knie te krijgen blijft een van de onverteerde vernederingen van de moslimwereld. Laten wij het nu even hebben over de geschiedenis van de vrijheid in Europa. De Polis, de stadstaten van de Griekse oudheid waren de eerste staatsorganisaties die de gelijkheid van de burgers - uitsluitend de vrije mannen weliswaar - bij wet verzekerd hebben. Aristoteles heeft de heerschappij van de wet verspreid en vandaar, van de rechtsstaat tegenover despoten en goden.

Cicero heeft dit in Rome verfijnd met het concept van humanisme en het streven naar beschaving en ontwikkelde het recht van de burgerstaat en het recht over de eigendom. Joden en Christenen kleefden de opvatting van de gelijkheid van allen tegenover god aan en met de figuur van Christus werd de individuele verantwoordelijkheid een categorie van het handelen. Allemaal waarden die in het wereldbeeld van de zich in de zevende en achtste eeuw ontwikkelende islam geen rol hebben gespeeld. De gelijke vrijheid uit de oudheid werd daar de gelijke overgave of onderwerping aan de wil van Allah. De door Averroes geïnspireerde theoloog Thomas van Aquino identificeerde de mens als een subject, als een agerende in de geschiedenis en schreef hem een vrije wil toe in zijn betrekking tot god. Daarmee werd in Europa de deur geopend voor het tijdperk van de wetenschap. De noodzaak van secularisering, de Lutherse leer van de twee rijken, de scheiding van wereldlijk en geestelijk gezag en tezelfdertijd de ontwikkeling van het persoonlijk geweten als maatstaf van het menselijk handelen werden verworven door de Reformatie en de Renaissance. Het rijk gods is volgens de Christelijke leer niet meer van deze wereld waardoor er daar dan ook niet met menselijke maatstaven kan berecht worden. Aardse beslissingen werden enerzijds gewetensbeslissingen en anderzijds naar buiten gedelegeerd: wereldlijke wetten regelden zo bescherming en bestraffing.

In de islam bestaat er geen scheiding tussen ‘aards’ en ‘hemels’. De moslim kan zijn plichten enkel vervullen wanneer hij zich inschakelt in die structuur. Politiek is zodoende voor de moslim niets anders dan de uitvoering van de opdracht die Allah gegeven heeft en is hij dan ook enkel tegenover god verantwoording verschuldigd. De Duitse grondwet is de kwintessence van de historische leerstellingen en de ontwikkeling van de vrijheidscultuur die van de kerk werd afgedwongen. Wij zouden onze gemeenschap echter tot de juridische kern reduceren indien wij die basiswet niet in de context van haar waarden zouden plaatsen.Er bestaat immers en ‘geest van de wetten’ zoals Montesquieu dat formuleerde: de sociale staat bijvoorbeeld is de uitdrukking van die geest van christelijke naastenliefde en humanistische solidariteit.

De waardigheid van de mens, de gelijkheid van man en vrouw, vrije meningsuiting, gewetens- en godsdienstvrijheid, dat alles waren principes van de Europese samenleving. Gelijkheid en vrijheid kregen druppelsgewijs hun neerslag in de grondwetten en regelgevingen, doordrenkten de burgerlijke maatschappij en gaven tot vandaag gestalte aan de Europese identiteit. De politieke islam, en daarmee bedoel ik de 45 staten van de Islamitische conferentie, plaatsen de mensenrechten onder het voorbehoud van de sharia, hun goddelijk recht. Dat is de reden waarom islam en islamisme zo moeilijk van mekaar te scheiden zijn. Het verwerpen van het secularisme en de cultuur van het Westen heeft niet alleen een militante variante maar is de kern van de politiek van bijna alle moslim instellingen. Religies behoren tot onze vrijheid maar staan niet boven de grondwet.

Dat geldt evenzeer voor de islam in Europa. Werkelijk vrij zijn de moslims enkel en alleen in het Westen want zij genieten daar een recht dat in geen enkel moslimland bestaat: godsdienstvrijheid. Zo is bijvoorbeeld in Turkije elke burger automatisch moslim in de soennitische strekking die de staat aankleeft. De zeldzame christenen leven er in het verborgene zonder erbij te horen, de Alevieten – een met soefi inslag sjiietische geloofsgemeenschap die in enkele regio's van Central Anatolië de meerderheid van de bevolking uitmaken – worden door de staat betutteld. De islam kent geen godsdienstvrijheid, hij kent alleen maar geloofsvrijheid. De zin Geen dwang in geloofszaken is geen recht om vrij te zijn inzake godsdienst maar enkel een mogelijkheid voor de gelovige om te kiezen voor de manier waarop hij zijn geloof praktiseert. ‘De’ islam als instituut bestaat niet, het heeft geen organisatie, geen gemeenschappelijke theologie. Het is een wereldgodsdienst maar heeft geen adres. Men kan er geen verdragen mee sluiten, geen afspraken me maken, het kent geen welwillendheid. Geen enkele van de moskeeverenigingen of islamorganisaties ook al maken zij er aanspraak op, kan voor ‘de’ islam"of voor de meerderheid der moslims spreken. Democratische organisaties moeten zich daarom behoeden voor de fout om zich met ‘de’ islam als instituut in te laten. Maar wat moeten wij dan doen?

Wij moeten ons bezinnen over onze democratische beginselen, over ons erfdeel, wij moeten ons bezinnen op de vrijheid van het individu. Want zoals ‘de’ islam, niet bestaat is er ook niet ‘de’ moslim. Er is de Anatolische landarbeider, die hier in de moskee zijn tradities beleefd, er is de ontwikkelde seculiere vrouwelijke arts die nog nooit een moskee van binnen heeft gezien, de bakker die niet bidt maar zichzelf als gelovige beschouwd. Er is de opgesloten vrouw die volledig afhankelijk is van haar schoonmoeder, en de geëmancipeerde journaliste die de discussies rond de islam als totaal overbodig beschouwt. En er zijn de culturele en traditionele structuren die men in de moslimfamilie en -gezelschap beleefd: er is dat ‘ongevraagd gegeven’ van het moslim-zijn, de socialisatie die maar al te snel als cliché verketterd wordt, zelfs door wetenschappers die het toch beter zouden moeten weten.

In mijn hoedanigheid van sociaalwetenschapper is het mijn plicht om te wijzen op die omstandigheden en beperkingen die aan de godsdienst te wijten zijn en wegen te beschrijven om uit de uit de angst te stijgen. Angst pakt men aan met kennis. Moslims hebben een deficit op het vlak van de de confrontatie met hun religie. Kritische benaderingen van de koran reduceren zich tot enkele schuchtere aanlopen. Spiritueel geloof, traditie en politiek lopen vrolijk door mekaar. Vrijheid van wetenschap, een rationele aanpak van de islam zou de moslims deugd doen om de denkverboden op te heffen en na te gaan wat vandaag van dit geloof nog nuttig kan zijn voor de mensen.

De burgers die de islam in Europa aankleven hebben het geluk te leven in vrijheid. Zij staan voor de historische opdracht om de koran nu eens met een historisch-kritisch oog te lezen, om zichzelf te veranderen opdat zij hun plaats zouden kunnen vinden in de seculiere Westerse samenleving. En ik ben ervan overtuigd dat de meerderheid van de moslims dat ook wil. Zij willen zich uit de bevoogding bevrijden maar hebben daarvoor behoefte aan de ondersteuning van de samenleving die hun vrijheid en de vrijheid van elk individu leven geef en verdedigt. Hun verantwoordelijkheid van burger zullen de moslims echter eerst kunnen opnemen wanneer zij zich loyaal opstellen tegenover de samenleving, bereid zijn het principe van de individuele vrijheid te erkennen en hun eigen problemen daadwerkelijk aanpakken in plaats van ze te ontkennen. Een bijzonder grote verantwoordelijkheid ligt bij de geassimileerden en geïntegreerden, zij die het in de Duitse samenleving gemaakt hebben en er gehoord worden en zij die succesvol zijn.

De islamitische levenswerkelijkheid is inderdaad een deel van Duitsland geworden; ja de burgers van het moslimgeloof behoren tot Duitsland. Maar zij zijn ook meer dan dat. Het zijn citoyens en geen slachtoffers. Ook zij zijn het Volk. Dat betekent dat men hun vrijheid moet beschermen, maar hen ook ter verantwoording mag roepen. Onze samenleving biedt hen de vrijheid aan. Laten wij dus die vrijheid veroveren. Noch de sharia, noch de eenheid van staat en religie, noch de pretentie op onfeilbaarheid van de Umma, noch de apartheid van man en vrouw mogen een bestanddeel van Duitsland worden. Dat zou een verraad beteken aan onze vrijheid, aan onze grondwet en aan de moslims die voor het eerst in de geschiedenis individuele vrijheid genieten .

Toespraak van Necla Kelek, sociologe, bij het ontvangen van de ‘Friedenspreis’ van de ‘Friedrich Naumann Stiftung’. Deze tekst verscheen in ‚Frankfurter Allgemeine Zeitung’, dd. 09/011/2010, pag 33.

Vertaling: Erik Willaert

Necla Kelek

Links

mailto:e.willaert@telenet.be