“Zij steken zich nu weg achter de zielige regeltjes die bepalen dat Ayaan Hirsi Ali omwille van een leugen bij haar asielaanvraag - die ze al vier jaar geleden openlijk toegaf - zou moeten opstappen. Een absurde zaak want de essentie van haar vlucht blijft pal overeind: was ze niet ontsnapt aan de greep van haar clan dan leefde ze momenteel in onvrijheid, zonder uitzicht om haar onmiskenbare talenten te ontwikkelen, zonder kans op een beter bestaan, zonder mogelijkheid om een bijdrage te leveren tot een meer vrije wereld.” Aan het woord is Dirk Verhofstadt die in 2006 de verdediging van Ayaan Hirsi Ali op zich nam toen haar Nederlanderschap werd afgenomen.

Net als Ayaan Hirsi Ali zoeken wereldwijd 42 miljoen mensen op de vlucht voor oorlog, geweld, discriminatie en vervolging, bescherming in een ander land. Moeders die vrezen dat anders hun dochtertjes genitaal verminkt worden. Journalisten die beelden schieten tegen de wil in van het regime. Burgers wiens leven in gevaar is door aanhoudend geweld in hun land. Critici van schendingen van de vrijheid in hun herkomstland die daardoor kunnen vervolgd worden. Activisten verdacht van een verkeerde mening. Slechts een kleine minderheid van deze vluchtelingen zoekt die bescherming in ons land. Deze bescherming zou men ook tijdens de asielprocedure moeten kunnen bieden: een menswaardige opvang die hen in staat stelt zich blijvend te ontplooien en de controle te bewaren over hun eigen leven. België faalt hierin jammerlijk.

Menselijke drama’s

In België komen asielzoekers terecht in een stroef systeem dat zij ervaren als een sterke beperking van hun vrijheid. Door de ingewikkelde regelgeving, en onduidelijkheid vanwege de regering, en het gebrek aan transparante crisismaatregelen, krijgen ze geen eenduidige antwoorden van verschillende actoren, zoals advocaten, begeleiders in de procedure, en personeelsleden van opvangcentra. Ze verliezen controle over hun eigen leven en ervaren de asielprocedure als een oneerlijk gevecht met de overheid.

Asielzoekers die in ons land terecht komen, worden in principe fatsoenlijk opgevangen en goed begeleid tijdens de procedure. Dit lijkt normaal, en het is ook zo in de Opvangwet voorzien, maar in realiteit worden heel wat asielzoekers aan hun lot overgelaten. Er is een tekort aan opvangplaatsen. Dat kent zijn oorzaak in een nieuw opvangsysteem sinds 2007. De financiële steun om een eigen woning te huren werd vervangen door materiële steun en begeleiding in opvangvoorzieningen gedurende de hele procedure. De wetgever had echter niet voorzien dat asielzoekers dan veel langer in de opvangcentra zouden blijven en dat er dus minder snel nieuwe plaatsen zouden vrijkomen. Ondertussen is het opvangnetwerk verzadigd. De regering heeft meer dan 3.000 asielzoekers op straat gezet, en nog eens 900 verblijven in aftandse hotels zonder enige juridische en sociale begeleiding, zonder enige toekomst. Deze mensen weten immers niet wanneer de asielinstanties hun vluchtverhaal zullen aanhoren en leven in de grootste onzekerheid.

Ook het terugkeerbeleid in ons land faalt. Men stopt afgewezen asielzoekers een papieren bevel in handen om het grondgebied te verlaten. Men zet hen op straat en veronderstelt dat ze zonder begeleiding gehoor zullen geven aan dat bevel binnen de vijf dagen. Gevolg: 78% verdwijnt in de anonimiteit van de grootsteden en tracht daar te overleven (Centrum voor Gelijkheid van Kansen, 2009). Vervolgens trachten deze mensen als illegaal op het grondgebied te overleven, maar raken ze ook verankerd in onze maatschappij. Ze leren onze taal, hun kinderen maken hier vrienden. Soms stuurt men ouders en hun kinderen terug naar het herkomstland waar de kinderen de taal niet kennen, omdat ze in België zijn opgegroeid. Dit falende asiel- en opvangbeleid heeft geleid en leidt nog steeds tot talloze zichtbare en onzichtbare menselijke drama’s.

Nepoplossingen

Bij het zoeken naar oplossingen verdedigen sommigen een kordaat uitwijzingsbeleid om zo het aantal asielzoekers in de opvangcentra te doen dalen. Men verdedigt dan maatregelen zoals gedwongen verwijderingen of collectieve terugkeercentra. Gedwongen verwijderingen zijn echter inhumaan. De levensomstandigheden in de gesloten centra zijn hard, en het is psychologisch schadelijk om iemand maandenlang op te sluiten die van zichzelf voelt dat hij geen misdadiger is. De kans dat iemand die gedwongen werd verwijderd, remigreert naar België of naar een ander land, is groot, aangezien die persoon onvoldoende kansen heeft gekregen om te werken aan een duurzame terugkeer naar het land van herkomst. Los hiervan is België onder internationaal recht verplicht om gedwongen verwijdering slechts in laatste instantie toe te passen.

Collectieve terugkeercentra lijken het ei van Columbus, maar ervaringen uit het verleden bewijzen het tegendeel. Toenmalig minister voor Maatschappelijke Integratie Johan Vande Lanotte (sp.a) wilde al in 2002 afgewezen asielzoekers concentreren in drie federale open opvangcentra, zeg maar ‘vertrekcentra’. Het voornemen draaide uit op een totale mislukking: 84% van de afgewezen asielzoekers dook onder zonder zich te gaan aanmelden voor overdracht naar die centra. Vertrekcentra geven weliswaar een sterk signaal, maar het is het verkeerde signaal. Het is niet de ‘stok achter de deur’ die vreemdelingen diets maakt dat ze moeten vertrekken. Het werkt averechts: mensen duiken onder net uit angst voor overplaatsing naar het vertrekcentrum. Deze personen overleven in de illegaliteit, zonder begeleiding rond een mogelijke terugkeer. De federale overheid ontloopt die verantwoordelijkheid van begeleiding van afgewezen asielzoekers en duwt deze personen zo naar de grootsteden, die het gros van de last moeten dragen. Een triest resultaat, omdat de illegaliteit voor niemand een permanente oplossing is.

Een humane aanpak werkt

De trieste Belgische resultaten staan in contrast met die van bijvoorbeeld Australië. 70% keert er vrijwillig terug, slechts 6% van de afgewezen asielzoekers duikt er onder. Australië maakt er zich niet van af door een bevel af te leveren en dan maar te doen alsof de persoon dat wel zal opvolgen. Men investeert er in een integraal traject voor asielzoekers doorheen de hele procedure, met een intensieve begeleiding rond zowel verblijf als terugkeer. Voor haast ieders immigratietraject wordt er binnen een relatief kort tijdsbestek een definitieve uitkomst bekomen. Gedurende de procedure krijgt de asielzoeker een duidelijke boodschap.

Op regelmatige basis vinden overlegmomenten tussen de asielzoeker, zijn begeleiders en zijn advocaat. De zaak wordt dan onder de loep genomen, om ervoor te zorgen dat er effectief wordt gewerkt aan een uitkomst in de procedure. Een ‘case conference’ maakt een participatief gesprek mogelijk rond de stand van zaken en de verschillende opties. Zo worden de asielzoeker zelf geactiveerd en blijft deze niet langer passief afwachten Bij een afwijzing van de asielaanvraag, een sleutelmoment in het hele traject, wordt de begeleiding zelfs versterkt. De periode om het land te verlaten is flexibel en kan worden aangepast aan de noden van de betrokken persoon. Men legt in Australië ook een sterke focus op het psychosociale welzijn. Want hoe slechter het gesteld is met het welzijn van de asielzoeker, hoe slechter hij gewapend is om het hoofd te bieden aan eventuele negatieve beslissingen.

Australië is het levende bewijs dat het enige effectieve terugkeerbeleid een humaan terugkeerbeleid is, waarbij begeleiding centraal staat en het gebruik van opsluiting in gesloten centra tot een minimum kan herleid worden.

Het beleid waar de federale regering moet voor kiezen

Vluchtelingenwerk Vlaanderen pleit al langer voor dergelijke menselijke aanpak. Dat een humane aanpak ook werkt, bewees de vorige regering. Zo maakte Annemie Turtelboom (Open VLD) eind 2008 de fase van de gedwongen terugkeer humaner. Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) sluit sindsdien gezinnen met kinderen niet langer op in gesloten centra, maar brengt ze onder in open terugkeerwoningen onder intensieve begeleiding van een coach. Met succes: de overgrote meerderheid van de gezinnen blijft in de terugkeerwoningen ter beschikking van de overheid. Volgens DVZ is dit dankzij de begeleiding die hun coaches bieden. Het is nu aan de verantwoordelijke beleidsmakers om ook de fase van de vrijwillige terugkeer humaner te maken. Mocht de federale overheid er alles aan doen om afgewezen asielzoekers in een flexibel doch dwingend traject te houden, valt de last niet langer op de grootsteden en komt er voor meer mensen dan vandaag een definitieve uitkomst, verblijf ofwel terugkeer. De illegaliteit groeit dan minder snel aan, zodat een nieuwe regularisatiecampagne minder nodig wordt.

“Ik wilde mijn leven in eigen hand nemen. Omdat ik me niet wil laten vangen in een toekomst die anderen voor mij uitstippelen. Zoals velen heb ik gekozen voor de bescherming van de vrijheid”, zo verdedigde Ayaan Hirsi Ali haar vlucht naar Europa. Op 1 juli 2010 is ons land voorzitter van de EU. Tijdens dat mandaat moet ons land het voorbeeld geven en moet het de opvangcrisis oplossen. Ons land kan het voortouw nemen en kiezen voor een traject waarin ruimte is voor terugkeerbegeleiding geïntegreerd binnen de reguliere opvangvoorzieningen en niet geïsoleerd in terugkeercentra. Op die manier worden asielzoekers behandeld als mensen, staan zij en hun verhaal centraal. Op die manier is een succesvol terugkeerbeleid met hoge terugkeercijfers mogelijk. Op die manier kunnen we de bescherming bieden die vluchtelingen zoeken.

De auteur is directeur van Vluchtelingenwerk Vlaanderen.

De Verenigde Naties hebben 20 juni uitgeroepen tot Internationale Dag van de Vluchteling. Wereldwijd is er dan aandacht voor het lot van vluchtelingen. Op die dag slaan een 20-tal Belgische organisaties en Europese vluchtelingenorganisaties de handen in elkaar om een wereldvluchtelingendag te organiseren met de slogan “World Refugee Day – Need for Protection”. Als gemeenschappelijk symbool voor bescherming werd gekozen voor een witte paraplu. Deze Umbrella March wordt geïntegreerd in de programmatie van “Fête de la musique”. De World Refugee Stage vindt plaats van 14u tot 20u op het Fernand Cocq plein in Elsene. Boeiende muzikanten zoals Yélé, Malick Pathé Saw ,Sandoval, Cava Bava geven het beste van zichzelf. Iedereen welkom.

Els Keytsman

Els Keytsman

Links

http://www.vluchtelingenwerk.be/