De neoconservatieve denktanker en analist van internationale relaties, Robert Kagan, heeft weer een spraakmakend pamflet op de markt gegooid. Onder de titel The Return of History and the end of Dreams biedt Kagan ons een boek aan waarin de kunnen lezen hoe de 21ste eeuw op mondiaal geopolitiek vlak zal gaan evolueren. Zoals altijd bij Kagan is het boekje een absolute must voor iedereen die wat te weten wil komen over de internationale orde. Met de opkomst van China en Rusland is er de laatste jaren immers aanzienlijk veel veranderd op het internationale toneel. Het meest verrassende is allicht dat de meeste ontwikkelingen niet echt werden voorzien door de liberale democratieën. Nochtans waren zij het die door Francis Fukuyama werden aangekondigd als de overwinnaars van dé ideologische strijd van de Koude Oorlog.

Na de Koude Oorlog bleef alleen nog het liberalisme over. Voor Fukuyama reden genoeg om te verkondigen dat de liberale democratie en het liberalisme de definitieve ideologische strijd hadden gewonnen. Hierdoor waren we terechtgekomen is een post-geschiedenis toestand zonder ideologische tegenstelling. De invloed van Fukuyama’s these, en de kritieken er op, zijn in het breed uitgesmeerd in alle mogelijke vakbladen en kranten en moeten hier dus niet worden herhaald.

Het einde van de geschiedenis wordt door Kagan afgedaan als een lachertje. Daarom is de titel van zijn nieuw boek natuurlijk The Return of History and the End of Dreams. Fukuyama was fout volgens Kagan. Kijkend met kennis achteraf triomfeert hij door te wijzen naar de opkomst van China en Rusland als nieuwe supermachten. Bovendien zijn het geen geïsoleerde supermachten in de periferie van het wereldsysteem. Neen, ze roeren zich, op impliciete en soms minder impliciete manieren, in de politieke, economische en militaire toestand in landen zoals Soedan, Birma en Tsjetsjenië. Denken we ook maar aan de banden die Moskou onderhoudt met Teheran. Weliswaar is er veel onduidelijkheid over deze relatie en spreken over een bondgenootschap zou de waarheid pijn aandoen, maar toch moeten we ons bewust zijn van het feit dat zowel China als Rusland natuurlijke bondgenoten zijn van Iran: autocratische regimes die een afkeer hebben van de liberale wereldorde. Dat schept een band.

Kagan schetst een wereld waarin er een machtsstrijd zal ontstaan tussen de autocratische landen en de liberale westerse democratieën. Die strijd betekent overigens niet noodzakelijk het uitbreken van een grote oorlog, laat staan een wereldoorlog . Kagan beschrijft eerder een terugkeer naar de 19de eeuw op het Europese continent. Een periode waarin autocratische regimes zoals Oostenrijk, onder leiding van de conservatieve leider Metternich, Europa onder de christelijke hoede van een heilige alliantie probeerde te brengen. Hierbij zag Metternich de opkomende liberale democratieën in Italië en Duitsland natuurlijk graag sneller verdwijnen dan dat ze waren gekomen. Met de hulp van Lodewijk Napoleon zijn leger werden de liberalen onder leiding van Mazzini verslagen door legers van de Bourbons in Palermo. De Duitse liberale revolutie was zo een chaos - er was veel onzekerheid gecreëerd door de Oostenrijkers - dat er van een revolutie in Duitsland anno 1848 amper sprake kan zijn.

Volgens Kagan gaan we dus terug naar de 19 de eeuw. De utopie van de vrije markt en de liberale democratie mogen terug te kast in. Kagan biedt ons: een strijd tussen autocratische staten enerzijds en liberale democratieën anderzijds. Zoals gezegd klinkt zijn verhaal geloofwaardig. Kagan is een begenadigd waarnemer van internationale relaties en aanstaande ontwikkelingen. Zonder twijfel zal ook dit boek weer gretig worden gelezen en bediscussieerd door politieke denkers, filosofen en beleidsmakers. Zijn vorige boekje, over het verschil tussen het Kantiaanse Europa en het Hobbesiaanse Amerika, leverde stof op voor duizenden artikelen. Enkele Amerikanen begonnen zelfs aan een proefschrift over Kagan. Maar net als zijn vorig pamflet zal ook dit nieuwe werk van Kagan de geschiedenis ingaan als een voetnoot. Weliswaar een voetnoot die met veel plezier en genoegen door velen zal gelezen worden, én een voetnoot die vele denkers zal aanzetten om hun eigen visies scherper te stellen, maar ook niet meer dat.

Wat Kagan vergeet is de kracht van het idee of het concept van vrijheid. De Britse filosoof Anthony Grayling schreef hier vorig jaar nog een schitterend boek over. Hierin betoogde hij dat eens het zaadje van de vrijheid wordt ingeplant in de hoofden van de mensen er een groeiproces ontstaat dat niet te stuiten valt. In zijn boek Toward the Light of Liberty laat hij mooi zien hoe het ideaal van vrijheid zich tijdens de 19de eeuw heeft ingeplant in de hoofden van grote segmenten van de Britse samenleving. Eens aanwezig fungeerde het als een handgranaat die werd gegooid naar de overblijfselen van het Britse feodalisme. Slaven, arbeiders (waaronder veel kinderen uiteraard) en uiteindelijk ook vrouwen vonden hun vrijheid binnen de eeuw na de officiële afkondiging van de burgerrechten tijdens de tumultueuze Franse revolutie. Natuurlijk was dit zeker bij vrouwen nog steeds verre van perfect. Maar de eerste stappen werden gezet, en dat is precies het argument van Grayling in zijn boek. Eens het idee van vrijheid er is, gaat het niet meer weg. Sterker nog, het verplaatst zich naar andere segmenten van de samenleving.

De vraag is nu uiteraard of een gelijkaardig proces zich zal afspelen in Rusland en China aan het begin van de 21ste eeuw. Zal er iemand het zaadje van de vrijheid kunnen planten zodat deze landen kunnen uitgroeien tot een prachtige liberale boom? Ten eerste moet er worden gezegd dat er in deze landen allicht reeds meer dan één zaadje licht te wachten op ontluiken. Zeker met de Olympische Spelen in Peking voor de deur is het ontegensprekelijk dat China op zijn minst het discours van de mensenrechten serieus zal moeten nemen. Eigenlijk is dat al genoeg. Als autocratische regimes zich moeten verdedigen tegen hun schendingen tegen de mensenrechten betekent dat meestal weinig goed. In ieder geval wordt het overoptimistische beeld van Kagan onder de mat gemoffeld. De onheilspellende bipolariteit is niet noodzakelijk onvermijdelijk. NGO’s en liberale intellectuelen moeten een tandje bijsteken en de druk op China en haar leiders opdrijven. Dat we ons hiervan moeten onthouden op basis van geopolitieke of pragmatische redenen zou een tijdelijke capitulatie betekenen in de strijd om vrijheid wereldwijd te verspreiden. Postmodern relativisme, of: oude wijn in nieuwe zakken. Ook de Tibetanen hebben recht op vrijheid. Het liberalisme kan nooit af zijn voordat er ergens op de wereld één iemand, op welke plaats dan ook, niet vrij is. Het liberalisme zal er globaal zijn, of zal er niet zijn. Zo simpel is het.

Ten slotte Rusland. Zonder Olympische Spelen lijkt het moeilijker om democratische ontwikkelingen in Rusland te verwachten. De Russische bevolking is eigenlijk tevreden met de tandem Medvedv en Poetin, omdat laatstgenoemde van Rusland weer een wereldmacht heeft gemaakt en ook kan pronken met goede economische adelbrieven. Rusland zal de komende decennia een autocratie blijven, zo schrijft Kagan, en misschien heeft hij zelfs gelijk. Maar betekent dat dan dat liberalen op hun lauweren moeten gaan rusten? Hoegenaamd niet. Meer dan ooit moeten we liberale en democratische krachten in het land van Poetin steunen. Het is in onze contreien verbazend stil geworden rondom Anna Politkovskaya. De vermoorde journaliste, die al te kritisch was voor Poetin en vooral zijn misdaden tegen de menselijkheid in Tsjetsjenië, werd af en toe nog wel eens herdacht, maar het echte vuur is er niet meer. Waar zijn de verdedigers van de democratie en vrijheid wanneer het gaat over Rusland? Indifferentie en cynisme lijken te overheersen. Rusland is te sterk,Poetin is te machtig, Rusland heeft te veel olie: allemaal zeer slechte redenen om de strijd voor meer vrijheid wereldwijd stop te zetten aan de grenzen van de Oekraïne of de Baltische staten. Ook mensen achter deze grenzen hebben recht op het liberalisme.

Het liberalisme doet niet aan navelstaarderij zoals nationalistische of christendemocratische partijen in België. Het liberalisme houdt zich ver weg van het gekrakeel over enkele kilometers van Brussel waar nationalisten zoals Eric Van Rompuy, in een veel te klein en spannend koerstruitje met de Vlaamse leeuw op, opkomen voor een lapje grond dat de gemiddelde Rus te klein zou achten om zich druk over te maken. Liberalen kijken naar de wereld. Ze hebben een missie. Ze willen vrijheid in de rest van de wereld realiseren. En dit terwijl de grote meerderheid van de Belgische politieke klasse nog steeds zit te ploeteren in de moddervelden die ze voor zichzelf hebben gegraven. In België wordt het steeds meer duidelijk welke partij een oog heeft voor de toekomst. Atavistische nationalistische banaliteiten moeten wijken voor kosmopolitische oplossingen voor de meest prangende problemen van deze tijd. Dat is de enige mogelijke toekomst. De Poolse socioloog Zygmunt Bauman schrijft in zijn nieuw boek opnieuw dat de democratie tijdens deze eeuw zal moeten getransformeerd worden naar een globaal niveau of anders gewoon zal verdwijnen wegens onefficiënt en overbodig. Globale problemen vereisen globale oplossingen. Geen gekissebis over Brussel-Halle-Vilvoorde. Denken we bovendien ook maar aan de globale opwarming van de aarde, de oorlog tegen het terrorisme, maar dus ook de bevrijding van 1,5 miljard mensen vanonder het autoritaire juk van China en Rusland. Geen gemakkelijke taak hoor ik u zeggen. Inderdaad! Het liberalisme is al eeuwen een strijd, een strijd in veel delen. Soms met terugslagen en tegenslag, maar op het einde altijd zegevierend. Er is dus geen reden om, samen met Kagan, aan te nemen dat de strijd gestreden is. Immanuel Kant droomde reeds aan het einde van 18de eeuw van de wereldwereldvrede. Aan het begin van de 21ste eeuw is die droom dichter bij dan ooit. Het is aan ons om de laatste hordes te nemen. Liberale kosmopolieten aller landen, verenig u!

De auteur is docent politieke filosofie en politieke geschiedenis aan de Universiteit van Maastricht

Christophe Andrades

Christophe Andrades

Links

mailto:Chris.Andrades@HISTORY.unimaas.nl