Laat ik beginnen met een klassieke vaststelling: er waart een spook door Europa. Het nieuwe spook is niet echt nieuw. Het is niet de vervanger van het communistische spook dat Karl Marx de wereld in stuurde en waarvan nog altijd glimpen zijn op te vangen, maar het is wel naaste familie van het fascistische spook dat in de eerste helft van de vorige eeuw Europa terroriseerde. Het heeft zijn laken vers gewassen en gestreken, maar in feite is het een spook dat zowel zijn eigen grootvader als zijn eigen kleinzoon is, want ook onder de spokenzon is niets nieuws. En misschien is het daarom, dames en heren, dat wij er op dezelfde manier op zijn gaan reageren als onze grootouders: met het te banaliseren.

In onze gedachten zijn we het spook aan het aankleden, met plastron en colbert en andere tekenen van politiek fatsoen, en zelfs met een paar kalfslederenschoenen om niet te hoeven zien dat het geen benen heeft en dus ook niet in onze democratische traditie staat. In 1930 zag ‘de Oostenrijker’ er immers ook al heel wat respectabeler uit als hij dat malle bruine uniform uittrok en zich in een jacquet hees om naar de opera te gaan. ‘Zie je wel’, zei men dan, ‘zonder dat rauwe brullen en met een normale conversatietoon valt het allemaal nog best mee. Wat kan ons eigenlijk gebeuren als we hem en zijn partij laten meedoen? Niet de boel laten overnemen, maar delen in de macht. Dan hoeven ze die pose van dat extremisme niet meer op te houden.’

U begrijpt natuurlijk al waar ik op doel. Ik spreek in verhulde termen over de gevolgen van het opheffen van het cordon sanitaire, het onderwerp van de nieuwe brieven- en essaybundel van Piet de Moor. Zijn visie valt met één van de zinnen die ik daarnet uitsprak te verduidelijken: de appeasers van de jaren dertig maakten vanzelfsprekend één kardinale fout: niet het extremisme was een pose, maar het fatsoen, zoals de geschiedenis van het decennium daarna al te pijnlijk heeft aangetoond. En natuurlijk kun je daar direct op reageren met de constatering dat dit op zich niets nieuws is. Sinds jaar en dag trekken ‘blokwatchers’ allerhande de vergelijking tussen het VB en de NSDAP. Er zijn talloze boeken, artikelen, redevoeringen en documentaires aan deze vergelijking gewijd, stuk voor stuk met de bedoeling de kiezers en de politici te waarschuwen zich vooral niet te laten beetnemen. Wees gerust: De Moors boek is niet de zoveelste analyse in deze rij. Hij vraagt zich juist af, waarom steeds meer intellectuelen en beleidsmakers zich ondánks al deze historische lessen laten verleiden in zee te gaan met het VB.

Oh, zeggen sommige doorbrekers – Piet noemt ze heel terecht ‘Blokfluiters – dan, we zetten de deur slechts op een kier, we halen het hek niet echt van de dam. De Blokkers mogen eens meeregeren op lokaal niveau . ‘ne Keer een schepen leveren in Nergenshuizen, misschien de burgemeesterssjerp omdoen in Bobbeleskonten, maar niks grootschaligs. En terwijl ze daar proeven van de macht mogen ze eens laten zien wat voor een puinhoop ze ervan maken, se. Afgezien van het feit dat de strijd om de lokale macht niet zozeer op de minislagvelden van de dorpen, maar op het grote slagveld van Antwerpen gestreden zal worden, laat Piet de Moor zien dat ook dit een strategische fout is van de Appeasers. Ten eerste hoeven de Belangers er helemaal geen puinhoop van te maken, maar ten tweede getuigt dit van een vreemd masochistisch verlangen naar slecht bestuur. Belangrijker nog: als de losgeslagen honden eenmaal bloed geroken hebben zullen ze er alles aan doen om niet terug aan de leiband te worden gelegd. Plat gezegd: het Blok gaat heus niet zomaar terug in het Hok.

In alle gemeenten waar het in de macht deelt zal het voor onrust zorgen. Burgerwachten, betaald van onze eigen belastingcenten, zullen bijvoorbeeld door de straten patrouilleren, en als ze de vreemdelingen niet terroriseren zullen ze de autochtonen intimideren. De Moor beschrijft hoe er bij brede groepen burgers automatisch een gevoel van angst zal ontstaan en hoe dat gevoel op zijn beurt de centrale fictie van het VB – het onveiligheidsgevoel – zal versterken. Het VB heeft er bovendien geen enkel belang bij te helpen de moeizame politieke verhoudingen in België in stand te houden. Het zal integendeel destabiliseren waar het maar kan, en zelfs met enkel lokale macht zal het daartoe over een indrukwekkende hefboom beschikken. En wie denkt dat het Europese Brussel zal kunnen tegenhouden wat het nationale Brussel niet kan zal ook bedrogen uitkomen. Wat het niet in de Alpenrepubliek en in Italië kon zal de EU in België ook niet klaarspelen. Je zou hieraan kunnen toevoegen: na alles wat de leiding van het VB gezien heeft in Oostenrijk zou het naïef zijn te veronderstellen dat ze niet al lang en breed op de naïeve verwachtingen van de Blokfluiters heeft geanticipeerd. Ik moet toegeven, toen ik het essay voor het eerst las was het dit inzicht dat me het meest frappeerde en enigszins angstig maakte. En wat me vervolgens nog meer frappeerde was dát het me frappeerde. Lag dit immers niet voor de hand? Was ik dan zozeer in slaap gesukkeld dat ik het VB al als een min of meer normale partij was gaan beschouwen? Het antwoord is helaas ‘ja’. Net als u zie ik de prominenten van het VB om de haverklap op TV en betrap ik me er soms op, dat Gerolf Annemans af en toe geestig uit de hoek kan komen en vergeet ik wat hij eigenlijk zegt. Vooral in zijn open brieven staat Piet de Moor geregeld aan mijn kopkussen te schudden. Hij wijst soms heel scherp, dan weer vrij geestig, maar altijd beargumenteerd op de gevaren van dit politieke indommelen. Velen van u zullen één of meer van deze brieven al gelezen hebben, dus ik zal hier niet verder ingaan op de gedachtegang die de auteur erin volgt. Liever zou ik u hier enkele van de gedachten uiteenzetten die naar aanleiding van de lezing van de brieven bij mijzelf – en wellicht ook bij u – ontstonden. Piet geeft een aantal redenen voor de groeiende neiging de lippen te tuiten en zacht of hard te gaan blokfluiten – van de al genoemde naïviteit tot regelrecht opportunisme, onder het mom van ‘hoe kan ik na 8 oktober blijven zitten zonder mijn gezicht te verliezen?’. Ik zou er een aan willen toevoegen en dat is Demosclerose: het dichtslibben van de aderen die het hart en het brein van onze democratie voeden. Het is niet alleen het VB dat het vertrouwen in onze democratische instellingen ondermijnt, het wordt daarbij geholpen door tal van andere personen en bewegingen, die zo op hun beurt het VB van extra mest voorzien. Neem het verschijnsel van de Recount dat sinds 2000 enorme opgang maakt. Al Gore was de man die de eerste hertelling van de stembiljetten eiste tijdens de door hem verloren verkiezingen. Anders dan Nixon in 1960 kon Gore zijn verlies niet accepteren en dus insinueerde hij dat de overwinning hem min of meer was ontfutseld. De hertelling bracht vergissingen aan het licht, maar geen fraude – en toch is George Bush jr. sindsdien in de ogen van miljoenen een man die verkiezingen ‘steelt’.

Berlusconi keek het trucje af van Gore en eiste eerder dit jaar een recount, al wat openlijker insinuerend dat zijn tegenstander Prodi een fraudeur was, en onlangs deed de linkse Mexicaanse presidentskandidaat Obrador het nog eens dunnetjes over. De simpele waarheid is, dat in een bipolair politiek landschap met een links en een rechts blok, waarvan de kandidaten vooral in stijl en toon maar weinig in inhoud verschillen, de kans op een fifty fity uitslag heel groot is. Het ging er niet om dat Gore in Florida bijna gewonnen had, het ging erom dat hij in zoveel andere staten overtuigend verloren had. Dat er in een bananenrepubliek als Oekraïne wél stemmenfraude is gepleegd is geen argument voor het aanvragen van een eindeloze reeks hertellingen in andere landen. Het toont alleen maar aan, dat taferelen die we slechts uit Afrika kenden – de verslagen kandidaat accepteert zijn verlies niet, want verkiezingen ziet hij enkel als een middel om aan de macht te komen, als een alternatief voor de staatsgreep – nu naar de VS en Europa overwaaien. En wat is het gevolg? Grote groepen burgers krijgen de indruk dat rechters omkoopbaar zijn en zich voor het karretje van een politieke partij laten spannen. Precies wat Gerolf Annemans insinueerde in zijn beruchte aanval op de rechters die zijn partij als racistisch veroordeelden… Nog zo’n bedenkelijke ontwikkeling: de inflatie van complottheorieën of daarmee verbonden terminologie. Ik doel hiermee niet eens op de veel te wijd verbreide idee dat de aanslag op de WTC torens van 2001 het werk was van de Amerikanen zelf en natuurlijk dat van hun joodse manipulatoren in Tel Aviv. Nee, ik doel hiermee op de inflatie van afgeleiden van de term Watergate. Watergate wás een complot van Nixon en zijn directe omgeving om de rechtsgang en de werking van de democratische instellingen te manipuleren. Het werd ontdekt en Nixon werd gedwongen tot aftreden. Maar in decennia daarna hebben we tal van –gates gehad in de VS. Iran-Contragate lag nog in de lijn van Watergate, maar wat was Monicagate nu eigenlijk meer dan een klucht en wat was in hemelsnaam Nipplegate? Janet Jackson die tijdens de Superbowl een tepel ontblootte. Ik weet wel: het is deels grappig bedoeld, maar het ontneemt de terminologie alle kracht. Iedereen weet dat een ontblootte tepel geen bedreiging voor de democratie kan zijn, maar bij elk nieuw schandaal krijgt het publiek automatisch de associatie met dit onbenullige voorval – het echte tweede Watergate wordt dan niet herkend voor wat het is. Hetzelfde geldt voor het gebruik van de termen ‘nazi’ of ‘fascist’. In Nederland hebben de linkse partijen in de jaren negentig tijdens het debat over immigratie en integratie het etiket ‘extreem rechts’ te pas en vooral te onpas gebruikt. Iedereen met een afwijkende mening verkondigde ‘dus’ een extreemrechtse mening. Maar als ik die etiketten nu nog serieus neem moet ik helaas vaststellen dat niet alleen wijlen Pim Fortuyn en de oude Bolkestein extreemrechts waren, maar dat ook Wouter Bos, Jan Peter Balkende en zelfs Jan Marijnisse extreemrechtse standpunten zijn gaan innemen. Het hele Nederlandse parlement helt gevaarlijk over naar rechts. Het is een wonder dat het nog niet overstag is gegaan en gezonken in de nabijgelegen hofvijver. Het gevaar van dit op zijn minst bijzonder onzorgvuldige gebruik van een politiek zwaarbeladen term is dat het publiek het niet meer gelooft. Ineens staat er een gevaarlijk grommende pitbull voor Jan Modaal zijn neus, maar Jan ziet een schoothondje. Ja kom zeg, ze hebben me jarenlang voor de gek gehouden, denkt Jan, dit zal ook wel weer zo’n stom keffertje zijn – en vol vertrouwen steekt hij zijn hand uit om het beest te aaien. En misschien is het u al eens opgevallen: het Blok doet even hard mee aan deze inflatie. De Winter en Van Hecke hebben ook vergelijkingen met nazi’s getrokken, onder meer met Goering, om het gedrag van hedendaagse politici in een kwaad daglicht te stellen. Tenslotte is er nog een verschijnsel dat onze democratische aderwanden bedreigt en dat is de uit het niets opduikende politicus in spe die een ‘frisse wind’ door de politiek zal laten waaien. Opnieuw neem ik Nederland graag als voorbeeld. Vorig jaar vond misdaadverslaggever Peter R. de Vries het tijd worden zijn nationale bekendheid politiek te verzilveren. Hij richtte de Partij voor Rechtvaardigheid, Daadkracht en Vooruitgang op. Jazeker, het was absoluut niet toevallig dat de afkorting voor de partij gelijkstond met zijn initialen. Rechtvaardigheid, Daadkracht en Vooruitgang waren slechts uitgevonden vanwege die beginletters. Zo werd er ook een politiek programma ‘opgetuigd’ – ik kan het niet anders noemen – dat als een maatpak om de persoon van Peter R. de Vries paste: een paar puntjes van links, een paar puntjes van rechts. Niet toevallig staan de eerste letters van de partij ook voor PR. Het programma was even bijkomstig als de naam. De misdaadverslaggever scoorde gelijk hoog in de peilingen, maar het ging hem allemaal niet hoog genoeg. Hij wilde dat in ieder geval 41 % van de bevolking zijn partij een aanwinst voor de politiek zou vinden, anders nam hij niet deel aan de verkiezingen. Hij bracht het in een aparte peiling niet verder dan slechts 31%. Slechts. Bijna eenderde van de Nederlanders vond een zuiver persoonsgerichte partij een aanwinst voor de politiek. De Vries zag zichzelf, net als Fortuyn, in gedachten reeds als de nieuwe premier en dan zou hij eens met de bezem door Den Haag gaan. De bezem, de frisse wind – wie gebruikten die beelden als eersten? Waren het niet Mussolini en Hitler? Als nationale beroemdheden als De Vries die frisse wind willen zijn, waarom zou het publiek dan verontrust raken als De Winter eenzelfde ‘frisheid’ nastreeft? Arteriosclerose kan tot kindsheid leiden, Demosclerose gaat hand in hand met verkleutering en regelrechte debilisering. De linkse Radicale Partij in Italië was twintig jaar geleden de eerste die een pornoster als lijsttrekker aanstelde, de Nederlandse SP was nog geen tien jaar geleden de eerste die een achttienjarige in de Senaat liet plaatsnemen, alsof levenservaring totaal onbelangrijk is voor het uitoefenen van een politiek mandaat. De links-liberale minister van bestuurlijke vernieuwing, Pechtold, pleitte onlangs voor verlaging van de stemgerechtigde leeftijd naar zestien jaar. In dit door links en recht gecreëerde klimaat moet het niet verwonderen dat de doorzichtigheden van het VB steeds minder worden herkend voor wat ze zijn en het VB een partij als de anderen lijkt. De politiek lijkt steeds meer één groot spel waarbij de deelnemers vooral sexy en gevat moeten zijn. Maar naarmate het ooit statige democratische gebouw in een circustent verandert krijgt het spook waarvan het VB de verpersoonlijking is steeds meer vrij spel zich te vermommen. Piet de Moor trekt in zijn boek daarom de vergelijking met een clown. Wij kijken ernaar en lachen om zijn vreemde grappen. Wat we in al onze politieke slaperigheid en adervernauwing echter niet meer zien is dat het rood om de mond van de clown geen schmink is, maar bloed.

De auteur is historicus en publicist. Deze tekst werd uitgesproken bij de voorstelling van het boek 'Brieven aan mijn postbode, Will Tura en Peter Vandermeersch' in Kalken.

Jeroen Kuypers

Jeroen Kuypers

Links

mailto:kuypers@skynet.be