Op 20 november viert het Schoolpact haar 51ste verjaardag. Na de schoolstrijd werd in 1958 een historisch compromis bereikt dat bepaalt dat leerlingen in het officieel onderwijs recht hebben op keuze uit godsdienstvakken en een vak niet-confessionele zedenleer. In 1988 werden deze schoolpactbeginselen ook grondwettelijk verankerd.

Een halve eeuw later doet het Schoolpact nog steeds dienst, waardoor de officiële scholen nu zowel katholieke, protestantse, joodse, islamitische, orthodoxe en anglicaanse godsdienst als niet-confessionele zedenleer moeten aanbieden als daar vraag naar is. Dit maakt dat het in elkaar steken van uurroosters en het vinden van voldoende lokalen om de lessen gelijktijdig te kunnen laten doorgaan, dikwijls geen gemakkelijke oefeningen zijn. Het schoolpactsysteem resulteert vandaag in een onpraktisch, duur en gesegregeerd systeem in het officieel onderwijs waarin leerlingen per levensbeschouwing afzonderlijk gezet worden.

Deze segregatie beperkt zich overigens niet tot de levensbeschouwelijke vakken. Al van in de kleuterklas worden ouders gevraagd om aan te geven welk levensbeschouwelijk vak kindlief zal volgen, zodat de school alvast kan groeperen per klas – dat levert minder moeilijkheden op voor de uurroosters. De verzuiling, die in 1958 erg bepalend was voor het schoolpactcompromis tussen vrijzinnigen en katholieken, speelt dus nog elke dag haar rol in ons onderwijs, alle inspanningen tot ontzuiling ten spijt.

Kostprijs van het systeem

Het systeem is erg duur qua personeelskosten. Omdat de vakken afzonderlijk per levensbeschouwing doorgaan, moeten extra leerkrachten aan het werk gezet worden. Dit leidt tot absurde situaties. Zodra een aantal leerlingen in een officiële school Israëlitische godsdienst wil volgen, moet er een leerkracht worden aangeworven – ook al zijn die leerlingen helemaal niet joods en moet die leerkracht van ver komen.

Het systeem kost handenvol geld, zoveel zelfs dat het onbespreekbaar is de leerplichtleeftijd te verlagen tot vijf jaar. Bovendien zal de erkenning van het boeddhisme een verruiming van het aantal levensbeschouwelijke vakken noodzakelijk maken, waardoor de organisatorische en financiële problemen nog zullen toenemen. Wie op onderwijs wenst te besparen, kan dit systeem dus maar best eens grondig bestuderen en evalueren…

Een veranderde samenleving

Maar er zijn niet alleen praktische en financiële problemen. De samenleving is immers grondig veranderd sinds 1958. Het verzuilde, overwegend katholieke Vlaanderen van toen bestaat niet meer. De secularisering heeft zich drastisch doorgezet en voor heel wat mensen speelt levensbeschouwing een minder doorslaggevende rol dan 50 jaar geleden. Het levensbeschouwelijke profiel - zowel van de leerkrachten als van de leerlingen, zowel in het vrije katholieke als in het officieel onderwijs - komt niet meer overeen met het profiel van enkele generaties terug. Voor veel ouders maakt het overigens niet veel uit of hun kinderen godsdienst dan wel zedenleer volgen, wat leidt tot shoppinggedrag. Leerlingen kiezen dikwijls op basis van de leerkracht of op basis van wat vrienden kiezen. Er zijn ook ouders die enkel nog voor godsdienst kiezen omwille van de overgangsrituelen, maar zodra ‘de communies’ achter de rug zijn mogen hun kinderen net zo goed zedenleer of een andere levensbeschouwing volgen.

Het levensbeschouwelijke landschap is ook meer divers geworden. Het Schoolpact dateert van voor de migratie die sinds de jaren ‘70 het aantal moslimleerlingen sterk heeft doen stijgen, ook in katholieke scholen. Daarnaast zorgt ook een stijgend aantal on- en andersgelovigen voor meer diversiteit. Dit is niet zonder gevolg gebleven. Zo heeft men in de leerplannen katholieke godsdienst (2000) geprobeerd om hieraan tegemoet te komen door nadruk te leggen op het communicatief en interreligieus leerproces. Aan de andere kant houdt men wel vast aan de voorkeurspositie van het christendom als referentiepunt. Het resultaat is voor velen onbevredigend. Leerlingen (maar vaak ook godsdienstleerkrachten!) vinden het vak dikwijls nog té ‘godsdienstig’, volgens anderen echter heeft de aandacht voor pluralisme het vak uitgehold en is er te weinig aandacht voor de eigenheid van de katholieke traditie.

Pleidooi voor een inclusief vak

Als we de dit alles ernstig nemen, kunnen we volgende vragen niet langer naast ons neerleggen: (1) is een verzuild systeem, waarin leerlingen in officiële scholen apart gezet worden volgens levensbeschouwing nog wel aangepast aan onze tijd? en (2) is een (ietwat halfslachtige) confessionele invulling van het vak katholieke godsdienst wel de meest zinvolle manier om leerlingen in contact te brengen met levensbeschouwing, gelet op het feit dat een absolute minderheid van de leerlingen zich nog met het katholieke geloof, laat staan met de katholieke kerk, identificeert?

De schoolpactmatige organisatie van het levensbeschouwelijk onderwijs is niet meer op de sociologische realiteit en de maatschappelijke behoefte afgestemd. Door de maatschappelijke veranderingen is de nood aan kennis over levensbeschouwingen en vaardigheden om met levensbeschouwelijke verschillen om te gaan, groter dan ooit. Als levensbeschouwing nog ter sprake moet komen op een seculier curriculum, dan zou het zo georganiseerd moeten worden dat het leerlingen vaardigheden aanreikt om dialoog, tolerantie en respect in praktijk te brengen. Kennis en informatie over levensbeschouwingen, maar ook contact en dialoog met andere levensbeschouwingen zijn hiervoor noodzakelijk.

Wellicht kan de invoering van een inclusief, pluralistisch vak waarin alle leerlingen samen les krijgen over levensbeschouwingen en filosofie, – zoals dat in sommige landen al bestaat – hieraan tegemoet komen. Het bevordert niet enkel de levensbeschouwelijke geletterdheid maar ook de dialoog tussen levensbeschouwingen. Leerlingen leren concreet in de klas hoe ze met levensbeschouwelijke en culturele verschillen kunnen omgaan. Daarnaast kunnen de confessionele vakken als facultatieve vakken behouden blijven – zolang de grondwet niet wijzigt is dit aanbod immers moeilijk te omzeilen.

Wie neemt de handschoen op?

Niemand lijkt echter bereid de heilige verzuilde huisjes en belangen in vraag te stellen. Bovendien maakt de grondwettelijke verankering dat de discussie ook op constitutionele argumenten afketst. Nochtans is met enige creativiteit ook binnen het grondwettelijke kader verandering mogelijk. Als deze legislatuur het secundair onderwijs grondig wil hervormen, zou men er dan niet goed aan doen om ook een grondige reflectie op de inhoud en organisatie van de levensbeschouwelijke vakken te organiseren? De commissie-Monard leverde een blauwdruk voor de vernieuwing van het secundair onderwijs af, maar liet na hier aandacht aan te besteden. Voormalig Minister van onderwijs Vanderpoorten (open-VLD) bracht het onderwerp ter sprake bij de start van de Ronde Tafel Onderwijs in 2002 maar 7 jaar later is er nog niets veranderd.

In tussentijd werd ook elke discussie ten gronde vakkundig in de kiem gesmoord – niet zelden door de levensbeschouwelijke actoren zelf. In het huidige Vlaamse regeerakkoord staat alvast iets over ‘de realisatie van een gezamenlijk aanbod levensbeschouwing’. Of dit volstaat om een parlementair en maatschappelijk debat te openen zal moeten blijken.

De auteur studeerde godsdienstwetenschappen en moraalwetenschappen. Hij is verbonden aan de Universiteit Antwerpen en gastdocent aan de UGent.



Patrick Loobuyck stelt het 51 jaar oude schoolpactcompromis in vraag en pleit voor de invoering van een inclusief vak over levensbeschouwing en filosofie. Hij organiseert over dit onderwerp een tweedaagse studiedag: levensbeschouwelijk onderwijs in een context van secularisering en diversiteit. Dit gaat door op vrijdag 27 en zaterdag 28 november 2009 aan de Universiteit Antwerpen. Inschrijven en alle info op www.ua.ac.be/pietergillis

Patrick Loobuyck

Patrick Loobuyck

Links

mailto:patrick.loobuyck@ua.ac.be