Wat wil Jet Bussemaker? Dat wij het dan maar een beetje minder erg vinden als een Marokkaan homo’s molesteert? Omdat zijn opa in de oorlog het leven voor ons liet? Maar dan ook omgekeerd. Moet ik de winkeljuffrouw met hoofddoekje, met wie ik altijd gezellig een praatje kon maken, voortaan met een vies gezicht aankijken als uit historisch onderzoek blijkt dat nou net haar achter-oudoom die ene laffe verrader was?

PvdA-staatssecretaris Jet Bussemaker wil dat Pabo-studenten les krijgen over de rol die allochtonen speelden in de bevrijding van Nederland en Europa in de Tweede Wereldoorlog, opdat hierop meer nadruk wordt gelegd in het geschiedenisonderwijs. Zo meldde zij op 4 mei in een interview met de Nederlandse Moslim Omroep NMO. De staatssecretaris zwelgt misschien in een volgemeste overdaad van historisch besef, en wil van die corpulente weelde gul uitdelen, met betrekking tot modern bewustzijn vertoont zij symptomen van vitaminegebrek. Zij dist de naar kennis hongerende schoolkinderen een schotel met twee ransvette anachronismen op, kennelijk de illusie koesterend dat zij die gaan pruimen.

De eerste misrekening over wanneer het gaat is die van de geschiedschrijving zelf. Die bestaat vandaag niet meer uit het neerpennen van officiële staatskronieken. Historici doen pogingen onafhankelijk wetenschap te bedrijven. Samen met de onderwijzers moeten zij de inhoud van het geschiedenisonderwijs maar uitkibbelen. Zij stellen zich, iets meer dan vroeger, de ambitieuze taak hun gretige gehoor niet tot gulzige vreters maar tot kritische fijnproevers op te voeden. Op de overheid rust de sobere plicht ruimte en vrijheid hiervoor te waarborgen. Geschiedenisles is geen instrument voor politieke propaganda.

De tweede blijk dat onze regeerder de ontwikkelingen niet zo bijhoudt is de betekenis die zij toedicht aan de Tweede Wereldoorlog voor de maatschappelijke worsteling met het immigratieprobleem. De ramp die het nazisme aanrichtte ligt meer dan een halve eeuw achter ons. De samenleving bestaat nu voor het grootste deel uit mensen die haar niet bewust hebben meegemaakt. Dit betekent dat de oorlog in ons bewustzijn nu minder bestaat als herinnering en meer als historie, en dit maakt een groot verschil. De herinnering eist een identificatie met de goeden, en een verguizing van de kwaden. De historie neemt afstand. In de herinnering zijn goed en kwaad onbetwist en emotioneel geladen, de historie wikt en weegt, meer rationeel. De herinnering kent slechts trouw en verraad, de historie zoekt de nuances hiertussen. In de eerste decennia na de oorlog kon men in discussies nog op de onbetwiste uitersten met succes een beroep doen. Joden, geallieerden en verzetsstrijders waren heiligen. Hans Janmaat werd effectief gediskwalificeerd door hem als bruinhemd neer te zetten. Bij Pim Fortuyn mislukte dit, verwoede pogingen ten spijt. Hier lag de omslag.

De gruwelen die de Jood in de Shoah zijn aangedaan hebben hem de reputatie van het ultieme slachtoffer verschaft. De gruwelen worden hem niet benijd, de reputatie wel. Wie meent onrecht te lijden en zijn gelijk wil halen, roept te pas en te onpas dat wat hem wordt aangedaan hetzelfde is als wat de joden door de nazi’s is aangedaan. Sinds Auschwitz strijdt men niet om wie het sterks of slimst, maar om wie het zieligst is. Daaraan ontleen je prestige en rechten. De sociaaldemocratie en de christelijke partijen hebben de laatste tientallen jaren met beroep op de onbetwiste naoorlogse waarden met name de islamitische immigrant de verheven rang van zielepoot verschaft en deze rol met een ruim arsenaal van knuffelpartijen, uitkeringen en taboes zorgvuldig onderhouden. Wie kritiek had op de gang van zaken of op de islam was racist. Nazi of neonazi dus. Alsof hij streed tegen chromosomen en niet tegen denkbeelden.

De zieligheid als toevluchtsoord waar je, opkomend voor je belangen, op onvoorwaardelijke bijval en verering wordt onthaald lijkt wat uitgewoond te raken. Door natuurlijke slijtage, maar ook versneld door hysterische uitwassen als de toespelingen op de Shoah door Gretta Duisenberg en Dries van Agt bij hun verdediging van de Palestijnse aspiraties. Het beroep op eigen verantwoordelijkheid en inspanning dat uit liberale hoek komt wordt niet meer reflexmatig als ‘fout’ aangemerkt. Echter, de sociaaldemocratie is dan wel minder dogmatisch dan het marxisme, maar zal de verse hap niet zonder antiperistaltiek door de slokdarm krijgen. De vertrouwde zoete prak gleed altijd zo makkelijk naar binnen. Van iets scherpers kun je dan in het begin best eens wat kokhalzen. Het voorstel van Jet Bussemaker kunnen we zien als zo’n stuip. De allochtoon blijft zielig al zakt de koers een beetje. De devaluatie wordt gecompenseerd met een nieuwe rol met bijbehorende onbetwistbare waarde. Hij wordt niet meer alleen, door analogie, vereenzelvigd met het slachtoffer van het nazisme, maar ook, door overerving, met de held uit de Tweede Wereldoorlog: de verzetsstrijder. Hij is niet meer slechts zielig, maar vanaf nu ook onbetwistbaar dapper. Niet door zijn eigen daden, maar door die van zijn ouders of hun verwanten. Voor de sociaaldemocratie maakt dat niet uit. Men is daar gewend te denken in collectieven, klassen, culturen.

Ik denk niet dat de staatssecretaris veel succes zal oogsten. Verzetsstrijders waren natuurlijk dapper, maar allang niet allemaal meer onbetwist. Mevrouw Bussemaker doet er goed aan de discussie rond de immigratieproblematiek op een moderne manier te gaan voeren. Uitgangspunt van de moderniteit is een (zelf)kritische houding. Die komt uit bij universele waarden voor een samenleving: gelijkwaardigheid van alle mensen en vrijheid van denken en uiten. Het individu staat centraal. Collectief bewustzijn is een hersenschim. Mensen zijn gelijkwaardig, groepen niet. Culturen, ook de eigen, zijn niet uitgangspunt maar mikpunt van kritiek. Vaak wat pijnlijk, bijna altijd verrijkend. Wat je zelf doet en denkt telt. Niet je huidskleur, cultuur, afkomst, inkomen. Identificaties met collectieven, of die nu uit slachtoffers of helden bestaan, maken steeds minder indruk. Ten aanzien van loyaliteiten is men behoedzaam, partijdigheid wijst men zonder meer af. De krokante gepeperde hap van de moderne tijd is lastig kieskauwen voor het vervallen gebit van de sociaaldemocratie. De door zoetheid aangetaste elementen zitten met kromme wortels verankerd in de stramme kaken van de klassenstrijd. Misschien maar eens naar de kaakchirurg voor een grondige ruiming? Verkiezingen heet dat. Niet voor niets.

Wim Lourens

Wim Lourens

Links

mailto:wimlourens@wanadoo.nl