Het aantal eenoudergezinnen blijft stijgen. De armoede waarin vele van deze gezinnen terecht komen is schrijnend. Ook voor mensen die vrijwillig de keuze maken voor hun eigen kinderen te zorgen, wordt de situatie stilaan onhoudbaar. Hoewel wetenschappelijk onderzoek al lang heeft aangetoond dat kinderen baat hebben bij een stabiele omgeving om in op te groeien, liefst gesteund door hun ouders, wordt het gezin niet meer als hoeksteen van de samenleving, maar als struikelblok voor de economie ervaren. Vele kinderen belanden in een crèche, bij een onthaalmoeder of bij grootouders, terwijl de ouders zich uit de naad werken om die opvang te bekostigen, zowel via belastingen als het eigen loon. In dit artikel wil ik de aandacht vestigen op enkele perverse gevolgen van een scheefgetrokken emancipatie. Een emancipatie die maar van een kant lijkt te komen. De vrouw en haar kinderen lijken wederom slachtoffer te worden van een systeem dat gezinskwaliteiten niet erkent en weigert een omgeving te scheppen die deze kwaliteiten ondersteunt.

Van crèchekind naar zorgouder

Mijn eerste herinnering gaat vele jaren terug. Hoewel velen beweren dat voor de leeftijd van drie een kind zich niets kan herinneren, heb ik een duidelijk beeld van mezelf in de crèche. Ik zit op de rand van de zandbak, kijk naar mijn teentjes en vraag me af wat ik daar in godsnaam zit te doen. Mijn tweede herinnering is aan mijn vader die mij komt ophalen en door de deur van de opvang binnenstormt. Hij had vastgezeten in het verkeer en was te laat. Mijn derde herinnering gaat over mijn broertje. Hij ligt te huilen in zijn bedje op een glazen gang met nog meer bedjes, opnieuw in de crèche. Ik vertel de verpleegster dat mijn broertje weent en dat ze hem moet pakken om hem te troosten. Ze doet niks, staat daar maar en mijn broertje huilt. Ik mag niet eens de gang op om hem zelf te troosten, ze houdt de deur gesloten.

Als jonge ouders hebben we bewust de keuze gemaakt voor een zorgouder thuis. Op die manier weten we zeker dat onze kinderen getroost worden als ze huilen. Kan grote broer steeds bij kleine broer en groeien ze liefdevol op. De financiële impact die dit op ons gezin heeft, hebben wij danig onderschat. Dat de economische context daarin sterk meespeelt en een oncontroleerbare factor is, maakt dit tot een extra zware uitdaging. De maanden die langer duren dan ons inkomen groot is, zijn sterk in de meerderheid. Voor ons is het een bewuste keuze. Wij zijn van mening dat een ouder thuis, die zorg draagt voor de baby/kleuters in het gezin, een grote meerwaarde betekent voor deze kinderen. Zij hebben een stabiele basis waarop zij kunnen vertrekken om de wereld te ontdekken en op te groeien tot volwassenen met verantwoordelijkheidszin en mededogen. Het is ook een tijdelijke situatie. Peuters en kleuters worden groot en weldra zal de zorgouder opnieuw instappen in het arbeidscircuit. Dat deze zorgouder kansen op een degelijke beroepscarrière danig hypothekeert, nemen we maar voor lief. We zouden uiteraard gebaat zijn met een deeltijdse banenplan dat op elkaar is afgestemd of een erkenning in anciënniteit van de jaren die men aan de zorg voor de kinderen spendeerde maar dat is blijkbaar enkel in Scandinavische landen mogelijk.

Van gehuwde naar alleenstaande

In onze huidige samenleving stijgt het aantal eenoudergezinnen drastisch. Ook deze mensen moeten het met slechts een inkomen stellen om hun gezin te voeden, te kleden en van onderdak te voorzien. Extraatjes vermeld ik hier niet omdat deze überhaupt niet te betalen zijn. Een beleid dat zich meer focust op deze problematiek en ijvert voor eerlijk loon voor eerlijk werk, kan hierin soelaas brengen. Dat is een beleid dat niet betuttelt of slachtoffers creëert die afhankelijk worden van hulp, maar mensen zelfredzaam houdt en hen de waardigheid geeft die ze verdienen. Want redt u het maar eens helemaal alleen met twee kleine kinderen. Ik geeft twee concrete voorbeelden die mijn punt duiden. Een jonge moeder van twee kleuters (2,5 en 4) werkt 39 uur per week. Zij krijgt hiervoor 1.135 euro netto, zij krijgt maandelijks verhoogd kindergeld en stelt het dus met een kleine 1.500 euro per maand. Iedere maand is een gevecht om rond te komen, Iedere maand dreigt de afgrond van de armoede. Is het normaal dat iemand die 39 uur per week werkt, slechts een dergelijke hongerloon ontvangt?

Het verhaal wordt helemaal tragisch wanneer diezelfde moeder informeerde naar een sociale koopwoning. Huurprijzen swingen tegenwoordig de pan uit, bovendien is het weggesmeten geld. Om haar kinderen toch iets als erfenis te laten, is een huis een mogelijke optie. Een sociale koopwoning kost echter minstens 200.000 euro, uiteraard kan zij zich een dergelijke woning absoluut niet permitteren. Zo'n woning is geen sociale woning. Het is geen woning die mensen uit sociaal minder bedeelde klassen, waar vele eenoudergezinnen ook toe behoren, kunnen betalen. Het is een woning die een tweeverdiener middenklasse gezin zich kan veroorloven. Alles wat daaronder valt, blijft letterlijk in de kou staan. In mijn straat is het gezamenlijke inkomen van 90% van de mensen niet hoger dan 2.000 euro per maand. Met een beleid, gestoeld op een realistische inkomensgrens en niet een gemiddelde inkomensgrens, zullen deze mensen mogelijk veel meer gebaat zijn.

Een beleid dat er voor zorgt dat winsten uitbetaald worden in lonen, in plaats van aan enkele aandeelhouders en directie zou nog meer baten. Op die manier kunnen mensen een woning op de gewone huizenmarkt betalen en kan je het hele zijparcours van sociale woningen en haar beheerders beperken tot het minimum. Dit zou de overheid veel kosten besparen en de verzorgingstaat zou opnieuw kunnen zorgen voor diegenen die het echt nodig hebben. Gehandicapten en zieken die echt niet kunnen werken en dus geen inkomen hebben. Oude mensen en zorgbehoevenden zoals kinderen met mentale handicap die nu allemaal in de kou blijven staan omdat er, zogezegd, niet genoeg geld is.

Emancipatie voor kinderen

Even terug naar de alleenstaande moeder met twee kindjes. Haar zoontje heeft ondertussen een grote taalachterstand opgelopen. Dit is niet te verwonderen. Taal, net zoals alle andere vaardigheden van ademen tot rekenen en spreken, lopen en ruzies bijleggen, leert een kind door imitatie. Door de penibele situatie waarin deze jonge moeder zich bevindt, brengen haar kinderen de grootste tijd door in kinderopvang, naschoolse opvang, kleuterklas, etc. Van echte kwaliteitsvolle, individuele interactie is er nauwelijks sprake. De afwezigheid van de vader is hier mogelijkerwijze de doorslaggevende factor. Lynne Vernon-Feagans toonde aan dat de complexiteit van de woordenschat, bij driejarige kleuters, beduidend hoger was bij kinderen wiens vader veel tijd met hen doorbrachten.

De vrouw kan deze rol op zich nemen maar wanneer er nauwelijks voldoende ruimte en tijd is om in de basale noden te voorzien, worden deze elementen noodgedwongen helemaal aan de zijlijn gezet. Zo komt een kind uit een kansarm gezin, in de kansarmoede terecht en dat voor zijn vierde levensjaar. Het zou een pak makkelijker zijn voor de moeder bovenstaande rol op zich nemen, mits de nodige (financiële) ondersteuning die eerste cruciale jaren van het leven van een kind. Ik koester de ijdele hoop dat ook eenoudergezinnen in onze ‘liberale’ samenleving, ooit de keuze zullen kunnen maken om thuis te blijven voor hun kinderen. Deze keuze hebben ze immers vandaag niet, want zorgen voor je eigen kinderen is, als alleenstaande ouder, kiezen voor absolute armoede.

Man aan de haard

Dit is alles behalve een pleidooi voor de vrouw aan de haard. Integendeel, een onontgonnen gebied in de menswetenschappen was, tot voor kort, de vader. Dat deze evengoed zijn belangrijke bijdrage levert aan het gezin en van cruciaal belang is voor de mentale gezondheid van zijn nakomelingen, blijkt niet alleen uit studies van Vernon-Feagans. Een beroemd onderzoek volgde vaders waarvan de vrouw een keizersnede had ondergaan. Deze vaders waren daardoor verplicht meer zorgtaken op zich te nemen. Ze behielden de betrokkenheid bij het gezin en vooral het kind waarvoor gezorgd werd, een heel leven lang. De positieve invloeden gingen van bescherming tegen probleemgedrag, schooluitval, druggebruik tot betere taalontwikkeling en groter zelfvertrouwen, betere partnerrelatie, prettiger in de omgang, betere zelfbeheersing...

Sarah Schoppe-Sullivan toonde aan dat de betrokkenheid van vaders bij hun zuigelingen een blijvende betrokkenheid voorspelden. Moeders die de vaders bemoedigend toespraken in hun zorgtaken, bestendigden deze band. Wanneer men echter een negatieve houding aannam ten aanzien van de vaders, hadden deze de neiging zich terug te trekken. De onderliggende reden bij deze vrouwen was veelal het feit dat zij een laag zelfbeeld hadden of zich in een ondergeschikte positie bevonden. Ze konden zich enkel op dit vlak profileren als de meerdere. Bij ‘De Sleutel’ een organisatie die drugverslaafden helpt. Klinkt eenzelfde geluid een afwezige en/of afwijzende vader is haast een universeel kenmerk van drugverslaafde jongeren en ouderen, vooral cannabisverslaafden. Kortom kinderen varen wel bij een aanwezige vader. De tien dagen vaderschapsverlof bij geboorte zijn dan ook een zielige aanfluiting en duidelijk signaal van hoe laag vaders door onze samenleving en door het beleid worden ingeschat.

Ook op het werk ervaren vele vaders de druk van het macho -denken, waarbij tijd in het gezin steken, gelijk staat aan het fnuiken van promotiekansen en carrière. Een carrière die meer geld in het laatje brengt. Uitgerekend bij mensen die meer gebaat zijn bij extra financiële middelen, namelijk gezinnen met kinderen, blijft het stijgen van het inkomen dus beperkt. Aanwezige ouders geven gelukkige kinderen. De situatie in Polen toont ons hoe schrijnend, het op grote schaal ontbreken van vaderfiguren, kan zijn voor een hele samenleving. Deze mensen, op zoek naar werk dat hen kan toestaan in hun levensonderhoud te voorzien en de levenskwaliteit te verbeteren van de gezinnen die ze achterlaten, kunnen niet bijdragen tot de opvoeding van hun kinderen. Vooral jongens, die deze draagkracht moeten ontberen, vervallen massaal in probleemgedrag en druggebruik. Er is op Europees vlak een antwoord nodig om dergelijke problematische situaties om te buigen naar menswaardige omstandigheden. In andere armere landen van de Europese Unie ziet men immers eenzelfde tendens, ook daar loopt het welzijn van kinderen op grote schaal gevaar.

Emancipatie voor de man

Vrouwen varen wel bij de zorgen die papa aan het gezin besteedt. Kessler en McRae voerden onderzoek naar de invloeden van tewerkstelling op het psychische welzijn van vrouwen. Men stelde vast dat vrouwen beduidend meer last hebben van psychische stoornissen als depressie en CVS (chronisch vermoeidheidssyndroom). Men vroeg zich af of dit te maken had met de levensstijl die, vooral in monotheïstische samenlevingen, traditioneel van mannen en vrouwen verwacht wordt, zijnde buitenhuis werken of het huishouden doen. Men wilde onderzoeken of het meer gelijk maken van de vrouwelijke tijdsbesteding aan de mannelijke tijdsbesteding, positieve effecten had op het psychische welzijn van vrouwen. Uit dit onderzoek bleek dat tewerkstelling bij vrouwen niet noodzakelijk positieve effecten had. Zeker niet wanneer een job gecombineerd diende te worden met huishoudelijke taken en de zorg voor kinderen.

Men stelde echter ook vast dat wanneer mannen bijdroegen in huishoudelijke taken dit een licht positief effect had op het welzijn van vrouwen. Wanneer de man ook nog zorgtaken op zich nam en hulp bood bij het opvoeden van de kinderen dan waren de effecten wel duidelijk positief. Dit effect werd gemeten bij alle groepen vrouwen zowel de thuisblijvende, als de vrijwillig werkende en uit financiële noodzaak buitenhuis werkende vrouwen. Dit onderzoek maakt duidelijk dat emancipatie en het genereren van positieve resultaten hieruit, niet enkel afhankelijk is van het najagen van carrière en gelijkheid op de werkvloer, maar enkel kan slagen wanneer de huiselijke verantwoordelijkheden worden verdeeld over beide ouders, een emancipatie in twee richtingen dus.

Oproep tot de regering

Nogmaals roep ik de regering op lering te trekken uit het beleid in Scandinavische landen. Opnieuw wil ik de aandacht vestigen op het onderzoek van Peter Moss naar de hervormingen in het gezinsbeleid in IJsland. Vrouwen en mannen krijgen beiden minstens drie maanden ouderschapsverlof. Voor vrouwen wordt dit gevoegd bij de drie maanden bevallingsverlof waar men al recht op had. Mannen kunnen hun drie maanden aanvullen met de drie maanden die eveneens ter beschikking worden gesteld maar door het gezin zelf mogen worden ingevuld. De voordelen zijn schier eindeloos en onmogelijk allemaal op te sommen. Ik verwijs in de eerste plaats naar onderzoek van Bowlby, Ingold, McKennan, Vernon-Feagans, Heckman, Albers, Mertens, Verhaeghe, IJzendoorn, Van Crombrugge, etc. Het pasgeboren kind kan op deze manier het eerste jaar in een thuisomgeving opgroeien. Deze omgeving schenkt rust en stelt het kind in staat het stressniveau te reguleren. Mits er thuis op een adequate manier voor het kind kan gezorgd worden. Gezinsondersteunende maatregelen brengen hier meer soelaas dan subsidies aan crèches. Dat reguleren van het stressniveau is cruciaal. Minstens een derde van de baby’s (0-1) ervaart teveel stress in de opvang. Dit leidt ook later tot overmatige cortisolproductie in stress-situaties. Een goed verstaander weet welke nefaste gevolgen dit heeft voor dit opgroeiend kind, in onze huidige economistische winnersmaatschappij. Ik verwijs naar onderzoek van Esther Albers in haar doctoraat The Challenges of Child Care for Very Young Infants (2009).

Met een gezinsvriendelijk gezinsbeleid worden ook de vaders in staat gesteld, de band met hun kind op te bouwen en deze te bestendigen en hen zo te wapenen tegen de (te) hoge eisen van een samenleving. Vrouwen kunnen met een dergelijke regeling makkelijk borstvoeding geven en dat is dan weer bevorderlijk voor de gezondheid van de baby. Baby’s die drinken van de borst worden minder ziek. Het is niet zonder reden dat de Liberale Mutualiteit maar liefst 125 euro per twee maanden borstvoeding uitbetaald. Dit bespaart hen een gigantisch aantal ziektekosten. Met een regeling op zijn IJslands kunnen vrouwen opnieuw gaan werken, zonder nadelige gevolgen, die voortkomen uit een oneerlijk verdeling van ouderschapsverlof over beide geslachten en de daaruit voortvloeiende discriminatie door werkgevers. Voor werkgevers is het totaal zinloos vrouwen te discrimineren en uit te sluiten. Ze hebben hen nodig om de gaten in hun werknemersbestand te vullen. Dat deze regeling voor iedereen geldt, dus ook voor de topfuncties, maakt het voor vrouwen een tikkeltje makkelijker om ook naar de hoogste regionen door te stromen.

Dat vrouwen wel degelijk nuttig zijn voor bedrijven mag blijken uit verschillende ratings. Bedrijven waar het percentage vrouwelijke bestuursleden hoog is, hebben een gezondere financiële huishouding en een snellere betere groei dan daar waar het bestuur een mannenbastion is. Ter afsluiting vermeld ik een onderzoek van James Heckman die berekende hoeveel het opleverde wanneer men investeerde in het welzijn van het kind. Iedere investering verzevenvoudigde en resultaten waren blijvend. Dit is perfect logisch een gezonde en gelukkige jeugd verkleint de kansen op probleemgedrag, druggebruik en de criminaliteitsval beduidend. Dus voor alle economisten en libertariërs het levert WINST op om te investeren in de zorg voor onze kinderen! Als dat geen ultieme natte droom is voor jullie.

De vierde feministische golf

Tot voor kort was feminisme iets voor vrouwen. Ik hoop te hebben aangetoond dat feminisme meer is dan vrouwen aan werk helpen. Zowel de maatschappij, het gezinsbeleid en de mannen binnen het gezin hebben een cruciale rol te vervullen. Op die manier worden de zaken echt eerlijk verdeeld en kan men spreken van een geëmancipeerde samenleving. Enkele perverse gevolgen van deze, overigens, noodzakelijke ommekeer in het denken over vrouwen, kunnen dan aangepakt worden. Door de emancipatie van de vrouw, konden vrouwen buitenhuis gaan werken. Het achterblijven van mannen en maatschappelijk beleid, heeft ervoor gezorgd dat vrouwen nu niet enkel het huishouden en de zorg voor de kinderen op zich nemen maar ook nog eens voor een inkomen zorgen.

Eveneens door de emancipatie van de vrouw zijn tweeverdieners de norm geworden. Dat betekent dat onze maatschappij zich daar ook op richt en bijgevolg onder meer ook de huizenprijzen. Met andere woorden, een goede evolutie (emancipatie van de vrouw) leidt tot een aantal neveneffecten die nauwelijks positief te noemen zijn, namelijk dat gezinnen met één inkomen (en die niet willen frauderen door schijnwerkloos te zijn) het zeer moeilijk hebben om rond te komen. Kortom een vierde feministische golf dient zich aan. Met een beleid, gestoeld op het welzijn van gezinnen, naar voorbeeld van meer Noordelijk gelegen landen, kan er al veel vooruitgang geboekt worden. Dat levert voor iedereen op, vrouwen, mannen en hun kinderen. En kind van iemand, dat zijn we toch allemaal?

De auteur is antropologe

Bibliografie

Ingold, T. Three in one: how an ecological approach can obviate the distinctions between body, mind and culture. gepubliceerd in: A. Roepstorff, N. Bubandt and K. Kull, Imagining Nature: Practices of Cosmology and Identity, Aarhus, Aarhus University Press, 2003, p. 51-52

Onderzoek door Vernon-Feagans, L. & Cox, M. Children in Rural Poverty: Risk and Protective Mechanisms. Uitgevoerd aan het National Institutes of Child Health and Human Development (2007)

Onderzoek naar cultureel bepaalde rol van vader, vergelijkende studie bij de Aka door Hewlett, B. S.

Over het nut van ouderzorg: Bowlby (1969), Ainsworth(1967), Harlow (1961), Verhaeghe P.(2000), Mertens J.(2002), Albers E. (2009)

Over het nut van vaders: Lamb M. (jaren ’70), Craig L. (2006), Tamis – Le-Monde C. (2007), Hughes F. (2007), Vernon-Feagans, L. (2006), Rowe M. (2004), Huttenlocher J. (2002)

Invloed van moeders op betrokkenheid vader: Shoppe- Sulivan S. (2008)

Invloed van betrokkenheid vaders op moeders Kessler & McRae (1985), Pruett & Pruett (2009), Lamb M. (2004)

Sara De Mulder

Sara De Mulder

Links

Sara.DeMulder@UGent.be