Jacques De Milliano, een Nederlandse collega bij Artsen Zonder Grenzen, en ikzelf waren in 1988 getuige van de vergassing door Saddam Hoessein van Koerdische burgers in Halabja (Noord-Irak). Daar blijft nu nog steeds een massagraf over met de stoffelijke resten van zevenduizend mensen, die in enkele minuten gedood werden door zenuwgassen als sarin en tabun. Daarnaast werden duizenden mensen vergiftigd door mosterdgas, waarvan ze voor de rest van hun leven de gevolgen dragen. Ik stap dus niet mee in het discours van pacifisten die Saddams misdaden relativeren en al hun kruit verschieten op de VS en president Bush. Saddam Hoessein is en blijft een misdadiger tegen de menselijkheid. Er moet een internationaal arrestatiebevel komen tegen die man, en hij moet voor het Internationaal Strafhof worden gebracht. En toch: een oorlog is nooit rechtvaardig, wat Thomas van Aquino en Hugo Grotius in hun tijd ook beweerden. Oorlogen worden altijd op de een of andere manier gerechtvaardigd, door diegene die de oorlog uitlokt of door diegene die hem uitroept. In naam van enkele vaten olie of een handvol diamanten die heilig worden verklaard. Maar de afgelopen weken heb ik geen enkel discours gehoord, uit de Verenigde Staten noch uit Europa of de Arabische wereld, waaruit ik de zin of van de aangekondigde oorlog tegen Irak kon afleiden. Ook de vredesmanifestanten brengen geen vreedzame voorstellen aan.

Mijn verleden als oorlogschirurg en politicus bracht me dichter bij de geweldloze profeten uit de vorige eeuw: Gandhi, Merton, King, Müller, Patfoort... Doordat ik veel oorlogstraumata heb geopereerd en tal van heftige politieke scheldpartijen, ondergrondse illegale trafieken en manoeuvres heb meegemaakt, ben ik ervan overtuigd geraakt dat geweld alleen kan om een dramatische escalatie van geweld te stoppen, zoals een genocide of etnische zuiveringen. En dan nog: dat geweld mag dan alleen ontradend zijn en niet offensief. Ik kan wel de wraakgevoelens of agressiviteit begrijpen bij mensen die diep vernederd of onderdrukt worden. Maar talrijker zijn diegenen die, ondanks deze repressie en uitbuiting, toch vreedzaam opkomen voor meer recht en vrijheid. Die anonieme helden bewonder ik mateloos.

Geweldloosheid is geen passieve houding. Ik heb het over actieve geweldloosheid. ,,De andere kant van de waarheid is niet de leugen, maar het geweld'', zei Eric Weill. De actieve geweldloosheid getuigt van politiek realisme én van spirituele wijsheid: geweld veroorzaakt altijd wrokgevoelens bij de overwonnene en schuldgevoelens bij de overwinnaar.

Ik ben ervan overtuigd dat een cursus over geweldloze onderhandelingen bijzonder nuttig zou zijn voor veel politici. Wie zo'n training gevolgd heeft, lost conflicten op een andere manier op. Dat heb ik zelf kunnen ervaren. En dat betekent niet dat criminele leiders de absolutie moeten krijgen.

In plaats van een oorlog te beginnen, moeten de drukkingsmiddelen strikter worden. Ze kosten veel geld, maar die hoge prijs is niets in vergelijking met de hoge tol die de Iraakse bevolking zal moeten betalen als de oorlog uitbreekt. Die hoge prijs staat ook niet in verhouding tot de prijs die wij zullen moeten betalen als er een golf van rancune en misprijzen vanuit de Arabische wereld op ons afkomt. En dan heb ik het nog niet over de economische en sociale implicaties.

De partiële bezetting van het Iraakse luchtruim in het noorden en in het zuiden, om zowel de Koerden als de sjiieten te beschermen tegen repressies, moet worden aangehouden zolang Irak niet op een ernstige manier ontwapent. Dat drukkingsmiddel moet dus blijven.

Het drukkingsmiddel van het embargo werkt niet. Uit mijn humanitaire ervaring weet ik dat een embargo de bevolking verarmt en een politieke en commerciële elite verrijkt door corruptie. Het komt maar zelden voor dat door zo'n embargo een volk in opstand komt om het regime omver te werpen. Daartegenover past de hypocriete internationale gemeenschap geen efficiënt gecontroleerde wapenembargo's toe. Liever mensen uithongeren, dan mensen ontwapenen. Afschaffen, dat embargo.

De wapeninspecties liepen in de jaren negentig op een fiasco uit, maar nu maken ze een kans, door de massale ontplooiing van Amerikaanse en Britse troepen in de Golfregio. Er moet trouwens eindelijk eens werk gemaakt worden van de oprichting van permanente, professionele, internationale wapeninspectieteams. Prioritaire opdrachten zijn nu Irak én Noord-Korea, maar deze teams moeten ook aan de slag in Centraal-Afrika, Tsjetsjenië, Kasjmir en andere explosieve gebieden. Deze inspecteurs zouden rapporteren aan een vast panel binnen de permanente en niet-permanente leden van de VN-Veiligheidsraad.

Ik zal wel een dromer zijn, maar waarom zou president Bush Saddam Hoessein niet op een geweldloze manier kunnen overtuigen de macht over te dragen? Dat zou pas een mooi staaltje zijn van persoonlijk geweldloos engagement. President Bush zal pas een groot staatsman zijn als hij erin slaagt Saddam Hoessein te verwijderen zonder een oorlog te beginnen. Want de cyclus van oorlogscultuur, de natuurlijke drang van elk van ons om de meerdere te worden van de andere, met als reactie dat diegene die in een mindere positie wordt geduwd, terug de bovenhand wil halen, zit ingebakken in de homo sapiens, die van de ,,sapientia'' nog heel wat te leren heeft.

Vrede en veiligheid blijven uitzonderingstoestanden, die we telkens opnieuw moeten verwerven. Dat kan alleen als we de wil opbrengen om onze agressiviteit en machtsdrang in te tomen en om te zetten in dialoog, ook al koken we innerlijk van woede. De wil om de andere niet te vernederen en om, al was het maar even, ons in te leven in wat onze tegenstander denkt en voelt. Gerechtigheid volgt dan vanzelf, want er is geen verzoening zonder dat een minimum-recht is geschied.

(De auteur is speciaal gezant voor Humanitaire Zaken.)

(Deze column verscheen op 7 februari 2003 in De Standaard)

Reginald Moreels