De VS, meer bepaald de regering Bush, wordt door de rest van de wereld als één van de grootste gevaren voor de internationale vrede en veiligheid beschouwd. Terecht werd de VS met bakken kritiek overspoeld voor haar agressief gedrag ten aanzien van Irak. De critici van het Amerikaanse buitenlandse beleid kregen maar op één punt ongelijk. Het verzet van de Irakezen was zwak en het aantal Amerikaanse body-bags tijdens de oorlogsverrichtingen was gering. De tegenstanders hadden echter meer dan gelijk wanneer ze stelden dat er geen imminente dreiging van Irak uitging, laat staan van de zogenaamde Iraakse massavernietigingswapens. Het was dit gevaar dat door de VS als voornaamste reden naar voren werd geschoven om oorlog te voeren.

Tien maanden na de inval moet het bestaan van die wapens nog steeds worden bewezen. Het lijkt er meer en meer op dat Saddam Hussein zijn chemische en biologische wapens in de jaren negentig heeft vernield. Er was dus geen legitieme reden om het meest verregaande instrument in de internationale politiek – oorlog – aan te wenden. Het menselijk leed dat gepaard gaat met oorlog is moeilijk met woorden of zelfs met beelden te beschrijven. Ook nu wordt angstvallig gezwegen over de onschuldige Irakese kleuters en opa’s die het leven er bij hebben ingeschoten. De aantallen die circuleren hebben het over tienduizend. Is het einde van het Saddam-bewind, dat eveneens verantwoordelijk was voor tienduizenden doden, en de democratisering van Irak tienduizend onschuldige mensenlevens waard ? Een democratisch Irak is bovendien allesbehalve een vaststaand gegeven. Wat velen voordien hadden voorspeld, wordt nu bewaarheid: in de zandbak spelen is leuk, maar achteraf alles netjes terug opruimen is wat anders. Een land zoals Irak economisch en politiek heropbouwen is titanenwerk, zeker als er geen uitgewerkte plannen voor handen zijn. Ook na het oppakken van Saddam blijven er dagelijks Amerikaanse militairen sneuvelen. Of Bush al dan niet voor een tweede ambtstermijn opnieuw verkozen wordt in de herfst van 2004 zal voor een groot gedeelte bepaald worden door de manier waarop de Amerikaanse publieke opinie en de Democraten deze verliezen blijven accepteren.

Belangrijker voor de rest van de wereld is echter dat de combinatie van dit verkiezingsjaar en de moeilijkheden die de VS ondervinden in Irak, maar ook in Afghanistan, President Bush dwingen om de relaties met bijvoorbeeld Europa en het Midden-Oosten opnieuw op te vijzelen. De VS lijken ons meer dan ooit nodig te hebben. De Bush administratie zal het niet met zoveel woorden toegeven, maar daar komt het wel op neer. De Amerikaanse Minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell heeft bijvoorbeeld recentelijk de NAVO gevraagd zich na Afghanistan ook met Irak in te laten. Een beslissing hierover is nog niet voor morgen, maar in Afghanistan wordt de aanwezigheid van de NAVO (inclusief Belgische soldaten) ondanks de moeilijkheden eerder opgevoerd dan afgezwakt, dit in tegenstelling met wat velen hadden verwacht. Ook wat de “oorlog” tegen het terrorisme betreft, is de VS erg afhankelijk van de rest van de wereld, inclusief Europa. Deze verhoogde afhankelijkheid betekent niet het einde van de Pax Americana, zoals anderen voorspellen. Wel is het zo dat de dominantie van de VS moet worden genuanceerd. Het verkiezingsjaar indachtig kan worden verwacht dat het testosterongehalte van het Amerikaans buitenlands beleid nog verder zal dalen.

De eerste indicaties liegen er niet om. Recentelijk werd betreffende de relaties met Libië, Iran en Noord-Korea substantiële tot verregaande vooruitgang geboekt. Niet de militaire, maar de diplomatieke weg werd hier bewandeld. Van preventieve aanvallen horen we niet veel meer. Met Libië werd door de VS en het VK negen maanden in het geheim onderhandeld. Economische motieven speelden de hoofdrol bij de afweging die Khadaffi heeft gemaakt om zijn massavernietigingswapens te vernietigen. Niet de dreiging van een Amerikaanse inval. Iran gaat niet zo ver als Libië, maar heeft na een diplomatieke démarche van de ministers van buitenlandse zaken van Frankrijk, Duitsland en het VK, die de goedkeuring uitdroeg van de VS, haar geheim nucleair wapenprogramma stilgelegd. Ook hier hebben economische motieven een belangrijke invloed gehad. De Europese Unie dreigde immers met het stopzetten van de onderhandelingen voor een Handels, - en Associatieakkoord. Deze politiek van de EU, die van recente makelij is, is trouwens sterk beïnvloed door het beleid van de voorgangers van Bush. Daarnaast was de aardbeving in Bam een uitgelezen kans voor de VS om opnieuw betrekkingen aan te knopen met Iran, al was het maar op het vlak van humanitaire hulpverlening. De Bush administratie had voor hetzelfde (of minder) geld het been stijf kunnen houden, iets wat ze dus niet gedaan heeft.

Het argument dat Iran na Irak de volgende zou zijn in het rijtje dat zou worden aangevallen, is nooit echt overtuigend geweest. Dat geldt ook wat het beleid ten aanzien van Noord-Korea betreft. Alhoewel geen enkele optie wordt uitgesloten, is een oorlog tegen Noord-Korea quasi ondenkbaar omwille van het risico op escalatie voor het zuidelijk deel van het Koreaans schiereiland. Van de drie hoger vernoemde “schurkenstaten” staat Noord-Korea het verst met haar nucleair wapenprogramma. Ook hier ziet de situatie er iets rooskleuriger uit nu Pyong Yang enkele dagen geleden Amerikaanse inspecteurs heeft toegelaten, dit terwijl er vorig jaar geen enkele buitenlandse inspectie heeft plaatsgevonden. Ook op dit vlak heeft Powell en niet Rumsfeld gescoord.

Welke ook de verklaring moge zijn voor deze ommedraai in het beleid van Bush, de bocht valt niet meer te negeren. Wij, Europeanen, doen er goed aan met deze constructieve stappen rekening te houden in onze perceptie van de Bush administratie. Meer nog, het is nu aan Europa om een minder defensieve houding aan te nemen tegenover de VS, die hoe dan ook de machtigste speler op het schaakbord van het wereldtoneel blijft. Het is evident dat dit met de nodige voorzichtigheid dient te gebeuren en dat we voortdurend op onze hoede moeten blijven opdat het niet bij deze drie eendagsvliegen blijft. Amerikaanse stokslagen blijven mogelijk, en in sommige gevallen misschien wel noodzakelijk. Deze analyse gaat er echter van uit dat de kans groter is dat een nieuwe trend is gezet door de Bush administratie. De goedkeuring van de eerste Europese Veiligheidsstrategie op de top in Brussel in december jongstleden alsook het diplomatieke succes met Teheran moet de EU het nodige zelfvertrouwen geven om de VS meer krediet te geven dan tot nu toe het geval is geweest. Samenwerking met de VS is en blijft in het belang van de EU. Veiligheidsvraagstukken die de wereld de volgende jaren zullen bepalen zoals terrorisme, fundamentalisme, proliferatie, georganiseerde misdaad, armoede, economische ongelijkheid en milieuverontreiniging kunnen zelfs geen begin van antwoord kennen als de VS en de EU niet op dezelfde golflengte zitten.

Als de VS te ver afdwalen van de internationale consensus dan hebben we de plicht de VS daarop te wijzen. Wat Irak betreft heeft het “Oude” Europa en ook België daarbij terecht het voortouw genomen. Als de VS echter opnieuw haar verantwoordelijkheid wil opnemen en de scherpste kantjes van haar beleid afveilt, dan is het onze plicht om de VS bij te staan. Maar voor wat, hoort wat. In termen van Realpolitik kan de EU een verdere versoepeling van het Amerikaans buitenlands beleid eisen, bijvoorbeeld op vlak van Kyoto of wapenbeheersing. Het kinderlijk gekibbel hoort best tot het verleden. Temeer dat de kans reëel is dat we de volgende vijf jaar met dezelfde Amerikaanse president te maken hebben.

Tom Sauer doceert internationale betrekkingen, en is onderzoeker van het FWO verbonden aan het Departement Politieke Wetenschappen van de KU Leuven



Instituut voor Internationaal en Europees Beleid

Departement Politieke Wetenschappen

KU Leuven

Van Evenstraat 2B

B-3000 Leuven



Tel: 016/32.32.56

Fax: 016/32.30.88

Tom Sauer

Tom Sauer

Links

mailto:Tom.Sauer@soc.kuleuven.ac.be