Multiculturalisme is een begrip dat dezer dagen niet weg te denken valt uit het maatschappelijk debat. De essentie van het begrip bestaat eruit dat verschillende culturen door en met elkaar samenleven in een constante interactie opdat dit in optimale omstandigheden zou gebeuren. Die constante wisselwerking vereist een aantal factoren die inherent zouden dienen te zijn aan het individu. Respect, vrijheid, verantwoordelijkheid, openheid en het kritisch zijn. Zolang wij respect behandelen als een ordinaire ‘hoer’ die men gebruikt wanneer het ons uitkomt, staat de mens zijn samenleven in de weg. Respect krijgen vindt zijn oorsprong in respect geven. Het erkennen en aanvaarden van een ‘andere’ cultuur, met al de ‘positieve’ en ‘negatieve’ facetten, is het begin van de wederzijdse erkenning en de weg naar een multiculturele samenleving. Een wereld die wij ons heden ten dagen niet kunnen wegdenken. Als twee ‘vreemden’ elkaar tegenkomen, zal er altijd één de hand dienen uit te steken en een ander de openheid aan de dag moeten leggen opdat beiden elkaar zouden kunnen leren kennen.

Immigratie is een gegeven dat reeds lang bekend is bij de mens. Ook in deze moderne tijd vormt het een vraagstuk als gevolg van de globalisering en verdere modernisering die de samenleving steeds een beetje kleiner maakt, ons een beetje dichter bij elkaar brengt. Wij hebben allen als individu de vrijheid om ons eigen streven te bepalen, zodoende bepalen wij samen het groter geheel, de samenleving. Wij dienen onze verantwoordelijkheid als individu en maatschappij op te nemen, de hand in eigen boezem te steken, en de consequenties die ons samenleven met zich meebrengt te erkennen. Dit is onze plicht als burger. Vrijheid en verantwoordelijkheid gaan hand in hand als groeien en groeipijnen.

De vrijheid waarover wij allen beschikken houdt in dat deze reikt tot waar de vrijheid van anderen in het gedrang wordt gebracht. Elk individu dat deel uitmaakt van ‘een cultuur’ dient op deze wijze ook zijn of haar cultuur te benaderen en aldus dient de ‘ene cultuur’ de ‘andere’ ook zo te benaderen. Het is dus niet de overheid die het individu en ‘cultuur’ dient te beschermen, maar de bouwstenen, het individu zelf, die elkaar en ‘cultuur’ moeten beschermen. Cultuur is onderhevig aan het individu en niet omgekeerd. Deze bescherming impliceert een open en kritische houding. Wij moeten allen bereid zijn andere culturen in vraag te stellen en, minstens even belangrijk, de ‘eigen’ cultuur retrospectief te benaderen en te toetsen aan openheid en verdraagzaamheid. Openheid is verbonden aan deze kritische houding omdat men de bereidwilligheid moet hebben om kritiek te ontvangen en een debat te voeren.

Zij die een boom opzetten over de onmogelijkheid van verschillende culturen om door en met elkaar samen te leven en te interageren en die woorden als ‘multicul’ in de mond nemen weigeren de waarheid te erkennen of te vatten en schuiven het probleem door. Het is inderdaad makkelijk om langs de zijlijn te blijven staan en niets te doen. Om dan op de kap van gevoelens van twijfel en zelfs angst, een identiteit en zelfbevestiging te zoeken. Deze freeriders kunnen of willen de verantwoordelijkheid als burger en subject van de samenleving niet nemen.

Het is tevens een recht als burger om de vrijheid te hebben en te bepalen of men al dan niet deel wenst uit te maken van een ‘cultuur’. Dit impliceert een gevoel van algehele verbondenheid met de mensheid over ‘cultuurgrenzen’ heen. Een gevoel dat inherent aanwezig is bij ieder van ons. Een gevoel dat regionale en nationale identiteit overstijgt. De drang van velen naar identiteitsverwerving of -behoud doet ons vervreemden van dit gevoel van verbondenheid met ‘de mensheid’. Hoe verder wij ‘geëvolueerd’ zijn, hoe groter ons aantal is geworden, hoe verder de mens en ‘zijn culturen’ van zichzelf en hun product zijn gaan staan. De zoektocht of het streven naar identiteit heeft voorrang gekregen op het samenleven. Het samenleven mag geen slachtoffer zijn, niet ondergeschikt zijn aan identiteitsverwerving. Wij dienen ons hiervan bewust te worden, vanuit welke ‘cultuur’ men ook moge spreken. Het is aan ons, de pioniers, om de mens te waarschuwen voor dit gevaar.

Ok, toegegeven, een normatieve benadering van het vraagstuk multiculturalisme. Maar het is de mentaliteit van het individu die de basis vormt voor de wijze waarop een maatschappij tegen de zaken aankijkt en ze benadert. Een mentaliteit wijzigt men niet over 1 nacht, niet over een week en misschien niet over een jaar, maar u en ik vormen de maatschappij en het is onze plicht dit goed te doen.

De huidige acties, ondernomen door de overheid, brengen geen zoden aan de dijk. Het gebruik van quota in de politieke vertegenwoordiging en op de werkvloer bevorderen geenszins de houding ten opzichte van multiculturele samenleving en werken zelfs contraproductief. Het discrimineren van groepen, of het nu positief of negatief is, houdt in dat men een deel van de samenleving gaat voortrekken, wat impliceert dat men een andere groep gaat benadelen. Wanneer men daarentegen gaat selecteren op capaciteit en inhoud, komt de juiste persoon op de juiste plaats. Niet het verschil in cultuur of afkomst speelt een rol, maar wel de individuele vaardigheden. Men kan dan ook geen gebruik of beter misbruik maken van ‘het multiculturele’ en het tegen zichzelf gebruiken.

We hebben wel degelijk een keuze. Ofwel houden we de gordiaanse knoop van collectieve inertie strak en laten we de samenleving aan haar lot over, ofwel nemen we het heft in eigen handen. Het doorbreken van traditionele denkpatronen en de angst voor het ‘nieuwe’ kunnen en zullen enkel overwonnen worden als we de nodige bereidwilligheid, creativiteit en doorzetting aan de dag leggen. Er ligt een mooie en rijke samenleving voor ons, we moeten ze enkel willen zien.

De auteur is voorzitter van de Kring der Economische, Politieke en Sociale Wetenschappen, en ondervoorzitter VUB Model United Nations

Gert-Jan Sterckx

Gert-Jan Sterckx

Links

mailto:gsterckx@vub.ac.be