Harvey Mansfield’s pleidooi voor een ‘terugkeer naar de traditionele rolverdeling tussen de seksen,' lijkt verrassend veel op die van Humayun, de vader van Dina Mohajer, beiden personages uit mijn roman Eenzaam heden. Humayun is een dominante Pakistaanse traditionele moslim die met zijn gezin in Londen woont. Hij worstelt met zijn moderne identiteit,en in het bijzonder met de vrijheden die zijn vrouw en dochter willen bevechten. Zijn vrouw, de moeder van Dina, wil een bedrijf opzetten, maar dat duldt Humayun niet. In zijn beleving hoort een moslimvrouw, zeker een getrouwde moslima, nooit buitenshuis te werken. De enige rol die haar mag toevallen is de ‘eervolle’ rol als moeder en echtgenote, als vrouw dus die tevreden is met de zorg voor het gezin, een vrouw die niet klaagt dat ze geen eigen inkomen heeft, en zelfs alle begrip moet hebben voor de boosheid van haar echtgenoot als ze naar meer huishoudgeld lonkt. Mocht die echtgenote dan zo no dig willen werken, dan maar thuis, verstopt achter een naaimachine, voor een schamel loon, want tradities zijn belangrijker dan de emancipatie van de vrouw. Terwijl Humayun wel buitenshuis werkt, ‘westers vrij’ wordt door te drinken en overspel te plegen, zorgt hij er voor dat zijn puberende dochter Dina niet al te westers wordt en de traditionele dochter blijft – zoals dat een goede moslima betaamt. Ze moet na school het liefst binnen blijven, als bewijs van haar liefde voor traditie en oude culturen moet ze Punjabi spreken, ze mag niet met de buurman spreken omdat dat niet hoort, en ze moet van haar vader traditioneel gekleed gaan in een wijde, ongemakkelijke tuniek, die het voor haar moeilijk maakt om bijvoorbeeld in een boom te klimmen zoals de vrije blije jongens doen.

Om te ontkomen aan haar traditionele rol, waarin Dina ervaart dat een moslimmeisje maar de helft waard is van een moslimjongen, raakt Dina geobsedeerd door haar Britse identiteit. Radicaal Brits worden is de enige manier om zich te bevrijden van de macht van haar traditionele vader. In haar Brits-zijn ligt voor haar de vrijheid om te groeien, om zichzelf te ontplooien, om erkenning te krijgen - niet omdat ze een goede en makke Pakistaanse moslima is, maar omdat ze met haar nieuwsgierigheid pronkt, vragen stelt aan de mannen in haar omgeving, de wereld wil ontdekken, gelijk wil zijn aan haar broer die van haar vader advocaat mag worden, terwijl hij Dina die ambitie niet gunt. Met een jongensblik die 'assertief’ zo niet arrogant is, een typische mannelijke kenmerk als we Manfield mogen geloven, meet ze zich een nieuwe moderne identiteit aan in een poging los te breken van haar oude identiteit die haar gevangen houdt in een traditioneel onderdanige positie. En hoe meer zij dat doet, hoe traditioneler en dus mannelijker haar vader wordt.

Van Dina's nieuwe identiteit, vrijgevochten van de traditionele rol van vrouwen, zal Harvey Mansfield minder gecharmeerd zijn. Hij houdt eerder een fervent pleidooi voor het aannemen van een nieuwe duidelijke identiteit, een soort nieuw feminisme dat recht doet aan de overeenkomsten en de verschillen tussen de seksen. De verschillen tussen de seksen dienen aanvaard te worden, aldus Mansfield. Mannen moet de ruimte gegund worden zich 'mannelijk' te gedragen, vrouwen om zich 'vrouwelijk' te gedragen, wat voor Mansfield hetzelfde lijkt te zijn als ‘zich belangrijk voelen’. Alleen door het 'essentialisme' te accepteren, het idee dat er essentiële verschillen tussen mannen en vrouwen zijn, zal het dédain afnemen dat mannen koesteren jegens dat zwakke schepseltje genaamd vrouw

Frappant in Manfield’s stelling is dat mannen zich belangrijk voelen als ze 'vechten en het land beschermen’. Iedereen gaat zich dan belangrijk voelen. Vrouwen voelen zich in zijn optiek belangrijk als ze voor 'een ander kunnen zorgen' waarbij de link dat iedereen zich daardoor belangrijk gaat voelen, geheel ontbreekt. Hoezo dan, zal het dédain van mannen jegens vrouwen afnemen, als zijn mannelijkheid ervoor zorgt dat iedereen zich belangrijk voelt, terwijl haar vrouwelijkheid dat niet doet? Het lijkt wel alsof Mansfield zich dit laatste niet realiseert. Zeker wanneer hij suggereert dat vrouwen niet zo op die carrière zitten te wachten, niet dezelfde loopbaan verlangen als mannen. Eerder zitten ze liever thuis en zorgen ze voor de kinderen. Ze willen zich niet gedwongen voelen te moeten werken en dat zouden we moeten erkennen.

Ik herinner me in dit verband een debat dat vorig jaar in Nederland plaats had. Een vrouw uit Saudi-Arabie kreeg de vraag of ze het erg vond dat ze geen auto mocht rijden in haar land. Ze antwoordde dat westerse vrouwen juist gedwongen worden auto te rijden. Liever worden ze, net als Arabische vrouwen, gechauffeerd, maar Westerse vrouwen worden nu eenmaal niet goed behandeld door hun mannen. De Saoedische vrouw trok de parallel met het 'moeten werken'. Volgens haar worden Westerse vrouwen gedwongen te werken, en derhalve gedwongen bij te moeten dragen in het huishouden. Zo werd geen eer aan hun delicate wezens gedaan, geen eer aan hun schoonheid, aan hun natuurlijke zwakte, en dat was ten nadele van de opvoeding van de kinderen.

Om terug te komen op Humayun: zijn vrouw is thuis zeker delicaat. Ze gaat prachtig gekleed, in de meest verfijnde sluiers, die alleen mooi zullen blijven als ze thuisblijft en niet buitenshuis werkt. Als je zulke prachtige sluiers mag dragen, waarom zou je d anzo nodig carrière willen maken? Dat is precies Manfields stelling: vrouwen hoeven niet per se dezelfde loopbaan te hebben als mannen. Neigt Manfield daarmee naar moslimse leringen over de traditionele rol van man en vrouw? Zo lijkt het wel.

Bij het ontstaan van de Islam kreeg de moslima vele rechten die haar positie verbeterden, zoals het recht om te erven. Er kwamen daarnaast regels die een duidelijke rol voor haar dicteerden. Uit die identiteit blijkt dat ze gelijkwaardig is aan de moslimman, maar zeker niet gelijk, want dat laatste is toch onbereikbaar - een stelling die ook door Mansfield wordt gedeeld. De vrouw heeft een haar passende rol toebedeeld gekregen, een rol gelieerd aan haar vrouwelijkheid en vrouwzijn. Maar ook de man kreeg een rol toebedeeld, die paste bij zijn mannelijkheid. Zijn rol ligt in de verplichting om de vrouw te onderhouden en hij verricht daarvoor werk buitenshuis, zodat hij een inkomen kan genereren. Op de vrouw rust de zorgplicht van het gezin. Zij hoeft niet buitenshuis te werken, waardoor ze niet verplicht is het gezin financieel te onderhouden. Dat lijkt een knusse rolverdeling. Moslims menen haar (toch zwakkere) fysieke en biologische staat alleen zo te eren, te erkennen en te beschermen. Men acht haar niet alleen fysiek zwakker dan de man maar ook emotioneler, en dus niet geschikt om buitenshuis (leidende) functies te bekleden. Daarvoor moet ze toch harder zijn, en dient ze misschien, om de woorden van Mansfield aan te halen, te beschikken over een abstracter en egoïstischer gevoel van belangrijkheid.

Mocht de moslimvrouw het nu toch noodzakelijk vinden om zich buitenshuis te begeven, om te gaan werken bijvoorbeeld, of om op de markt groente te kopen, dan verplicht de Koran haar om haar sieraad of tooi te bedekken. Het is niet duidelijk wat met dit laatste wordt bedoeld, maar veel traditionele moslims leiden hieruit de verplichting voor de vrouw af om een hoofddoek te dragen. Die hoofddoek nu is bedoeld om de collectieve bezorgdheid die moslims hebben over haar seksualiteit, in te dammen. Een moslimvrouw moet een hoofddoek dragen omdat ze anders te verleidelijk zou zijn. En haar verleidelijkheid en seksualiteit acht men vernietigend. Het zou erop gericht zijn de man uit te lokken tot het nemen van misstappen, zina bijvoorbeeld (overspel) en dat leidt dan weer tot chaos (fitna), het uiteenvallen van het gezin en de samenleving. Op de man rust wel de verplichting zich te gedragen, maar zijn seksualiteit is nu eenmaal oncontroleerbaar, en daarom berust de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor het al dan niet ontstaan van de chaos toch bij de vrouw. En de beste manier om de chaos te voorkomen is om haar thuis te houden en niet te verplichten te gaan werken.

Mansfield spreekt niet over deze 'vernietigende seksualiteit' van de vrouw. Wel oppert hij dat de vrouw niet dezelfde promiscuïteit bezit als de man. De man met zijn abstracte geest en onverschilligheid zou veel meer een promiscue spel spelen dan een vrouw. Zij is bescheidener in haar seksualiteit en de mannelijke drift is geen onderdeel van haar natuur. Wat dan als een vrouw er wel naar verlangt seksueel geheel vrij te zijn? Wat dan als ze wel datzelfde promiscue spel verlangt te spelen als de man? In de moslimse praktijk wordt dit verlangen van de vrouw vaker dan niet gezien als iets wat niet hoort, als iets wat abnormaal is, als iets wat, inderdaad, vernietigend is, voor de vrouwelijkheid en de mannelijkheid. En om dat verlangen in te tomen, wordt ze soms gedwongen binnenshuis te blijven, weg van mannen, en als ze huwt moet ze met haar maagdelijkheid bewijzen dat ze niet al te vaak buitenshuis vertoefde en niet in ongeoorloofd contact met mannen is getreden.

Het doen herleven van de traditionele rollen van mannen en vrouwen is een nobele doelstelling om vrouwelijkheid en mannelijkheid te beschermen, en te erkennen dat vrouwen misschien sterker zijn op andere vlakken en mannen op hun beurt op weer andere. Het is zelfs voorstelbaar dat een conservatief als Harvey Mansfield in een vrije en westerse samenleving als de onze op een provocatieve manier de schaduwzijden van een sekse-neutrale samenleving wil benoemen. Maar vanuit mijn eigen islamitische identiteit en achtergrond voel ik mij geroepen een heel andere kant te benadrukken: het gevaar dat een vrouw die in een traditioneel-religieuze omgeving verkeert (in een heel andere dus als de moderne westerse vrouw van Harvey Mansfield) en de ambitie koestert om van de gehele wereld haar toneel te maken, wordt tegengehouden en gedwongen zich tot het huishouden te beperken. In het ergste geval zal die ambitie zelfs een gevaar voor haar leven kunnen vormen.

Daarmee komen we uit bij de welbekende Eva uit de Bijbel. Zij wilde meer dan de rol die God haar toebedeelde. Ze wilde kennis. Ze wilde macht. Ze wilde het leven omhelzen. Ze wilde simpelweg álles. Ze plukte de verboden vrucht, en kreeg de schuld voor de zondeval. Hoe durfde ze te concurreren met de Almachtige en zijn evenbeeld Adam? Dacht zij werkelijk kennis, macht en onafhankelijkheid te kunnen veroveren door daar zelf naar te streven? Erger nog, en bespottelijker, wat bezielde haar het eenvoudige leven in het zalige Paradijs nodeloos ingewikkeld te maken, door met haar bijzondere eigenschappen te pronken, haar tact, sensualiteit en verleidelijkheid, die de goede Adam het goddelijke gebod deden overtreden? Eva's ingenieuze levensdrift werd als een daad van ongehoorzaamheid afgedaan. En sindsdien is de wereld vol van mannen die vooral geschapen lijken om haar dorst naar kennis en haar vrijheid in te beperken, om haar kuis te houden en beschaamd over dat wat haar tot vrouw maakt. Het gevaar van Mansfield pleidooi is uiteindelijk dat we in een samenleving gaan leven waarin mannen -ondersteund door het woord van god - Eva altijd op haar plaats kunnen zetten. En daarom moeten we het pleidooi voor traditionele rollen altijd begeleiden met verzet tegen traditionele controle.

De auteur is schrijfster. Haar laatste boek ‘Eenzaam heden’ ligt nu in de boekhandel.



Naema Tahir is op maandag 3 maart om 20 uur te gast bij Liberales, Melsensstraat 34 te Brussel. De inkom is gratis. Inschrijven moet wel bij egbert@liberales.be.

Naema Tahir

Naema Tahir

Links

mailto:egbert@liberales.be