Is Donald Trump een fascist?

essay

Lode Vereeck

Is Donald Trump een fascist? Die vraag circuleert vandaag op de sociale media. Het is een legitieme vraag, want de president-elect heeft een aantal bedenkelijke en verontrustende uitspraken gedaan tijdens zijn verkiezingscampagne. Daarenboven weten we dat periodes van crisis en onzekerheid een vruchtbare voedingsbodem vormen voor het fascisme. Fascistische leiders beloven dan een radicale ommekeer en schrikken er daarbij niet voor terug om hun tegenstanders te demoniseren als zondebokken voor de crisis. Het culpabiliseren van hele bevolkingsgroepen – de Joden, de moslims, de Mexicanen – is inderdaad een kenmerk van het fascisme. Maar wat zijn eigenlijk de kenmerken van het fascisme?

Acht kenmerken van het fascisme

Het fascisme kent een achttal kenmerken, die elk op zich geen voldoende voorwaarde zijn om een politieke ideologie of een politicus als fascistisch te bestempelen. Elk kenmerk apart komt immers ook voor in niet-fascistische ideologieën. Het fascisme wordt dus bepaald door een combinatie van volgende elementen:

1. Fascisten zijn nationalistisch en protectionistisch. Ze maken daarbij graag gebruik van nationalistische symbolen zoals vlaggen en slogans (“Make America great again”, “Eigen volk eerst”). Trump heeft dan ook geen oren naar TTIP of NAFTA. Maar nationalisme en protectionisme maken van Trump nog geen fascist. Alle fascisten zijn nationalisten, maar niet alle nationalisten zijn fascisten. Voor beide ideologieën staat wel het volk of de natie centraal in de vormgeving van de maatschappij.

2. Fascisten hebben een duidelijk vijandbeeld. Hun kiezers, die vaak erg uiteenlopende sociaaleconomische visies hebben, worden door de leider verenigd in de strijd tegen een gemeenschappelijke vijand. Zondebokken zijn vaak: politieke tegenstanders, Joden, zigeuners, communisten, homoseksuelen, andere rassen of religies. Voor Trump zijn de Clintons, de Mexicanen en de moslims de zwarte schapen. Zij bedreigen de Amerikaanse veiligheid. Polarisering is vandaag – helaas – onderdeel van de moderne politieke marketing. Ook de tegenstanders spinnen echter electoraal garen uit een gemediatiseerde en gepersonaliseerde polarisering. Dat maakt hen nog geen fascisten. Met zijn uitspraken over moslims en Mexicanen kwam Trump wel in een gevaarlijk, fascistoïde discours terecht. Als president-elect slaat hij dan ook een opvallend veel gematigdere toon aan.

3. Fascistische regimes worden vaak geleid door een sterke voorman, een Grote Leider zoals Mussolini, Salazar, of Hitler. Ook Donald Trump is een dominante figuur die vele van zijn partijgenoten en politieke tegenstanders overschaduwt en waarvoor vele kiezers in beate aanbidding staan. Maar een dominante politicus is niet hetzelfde als een Grote Leider. De mediatieke en electorale doorbraak van een individueel politicus mag ook niet verward worden met een personencultus. Er zijn immers nog partijen waarin voormannen na enige tijd op eenzame hoogte kwamen te staan.

4. Fascisten zijn corporatisten, die vaak aan de macht komen met de steun van de middenstand. Ze werpen zich op als de beschermers van kleine ondernemers en zelfstandigen, en pleiten voor de oprichting van ‘corporaties’ van patroons en arbeiders die samen oplossingen zoeken. Fascisten proberen dan ook de vakbonden te breken, omdat zij de enige echte bedreiging vormen voor een fascistische regering. Trump lijkt niet zozeer te steunen op de middenstand, maar wel op de Amerikaanse middenklasse die haar sociale en economische positie heeft zien verslechteren. In zijn overwinningsspeech pleitte hij onomwonden voor een gigantisch Keynesiaans investeringsprogramma om de verouderde Amerikaanse infrastructuur te herstellen. Ja, de gelijkenis met Hitler’s economisch beleid dat ook gebaseerd was op massale investeringen in de Duitse infrastructuur, is opvallend, maar naast de kwestie. Ook niet-fascistische regeringen voer(d)en immers een Keynesiaans beleid.

5. Fascisten zijn ethisch conservatief. Zo wordt de staat voorgesteld als de traditionele beschermer van het gezin. Trump & co. (in het bijzonder vicepresident-elect Pence) lijkt bijvoorbeeld een aantal verworvenheden in de gelijke rechten van LGTB’s te willen terugschroeven. Opnieuw geldt dat, hoewel fascisten conservatief zijn, daaruit niet kan worden afgeleid dat alle conservatieven fascisten zijn.

6. Fascisten hechten veel belang aan veiligheid. De maatschappelijke angst wordt zonder scrupules gebruikt en misbruikt voor electoraal gewin. Fascistische regimes kiezen steeds voor een repressieve aanpak van de criminaliteit. Ze zijn zelfs bereid om individuele vrijheden fors in te perken. Met Rudy Giuliani, de voormalige burgemeester van New York die met zijn ‘zero tolerance’ beleid zijn stad weer veilig maakte, lijkt Trump te kiezen voor de harde aanpak. Nultolerantie is echter vaak een terecht noodzakelijke en succesvolle correctie op de straffeloosheid van (beginnende) criminelen.

7. Fascistische regimes controleren of manipuleren de media. Fascistische leiders demoniseren ook de media die hen niet bevallen. Ze halen daarbij uit naar ‘goede’ en ‘slechte’ journalisten. Maar eerlijk gezegd: alle partijen bezondigen zich aan forse kritiek op de media zodra een artikel of reportage hen niet bevalt. Dat maakt hen nog niet fascistisch. Daarenboven blijken de sociale media vandaag veel invloedrijker te zijn dan de traditionele media.

8. Fascisten verwerpen het democratisch stelsel. Een wezenlijk kenmerk van het fascisme is haar antidemocratisch karakter, dat het echter ook gemeenschappelijk heeft met andere, autoritaire politieke ideologieën zoals het marxisme-leninisme. Hier moet duidelijk gesteld worden dat de uitspraak van Donald Trump om de uitslag van de verkiezingen misschien niet te aanvaarden, problematisch en antidemocratisch was. Dat geldt trouwens ook voor de mensen die vandaag protesteren tegen de verkiezingsuitslag. Gelukkig zijn er in het Amerikaanse politieke systeem voldoende ‘checks and balances’ ingebouwd om een potentieel ondemocratische president te beteugelen.

Conclusie: waakzaamheid is geboden

Het fascisme kent een achttal kenmerken (nationalisme, polarisering door demonisering van bevolkingsgroepen, dominant leiderschap, conservatieve ethiek, veiligheidsfetisjisme, corporatisme en protectionisme, vijandigheid tegen of misbruik van bepaalde media, antidemocratische ingesteldheid) die elk apart niet voldoende onderscheidend zijn, omdat ze op zich ook in andere, niet-fascistische politieke ideologieën voorkomen. Zo zijn fascisten onder andere conservatief, nationalistisch en protectionistisch, maar niet alle conservatieven, nationalisten of anti-globalisten zijn fascisten. Wanneer meerdere kenmerken zich tegelijk voordoen, is waakzaamheid geboden. In het beste geval is er sprake van ‘fascistoïde’ tendensen, in het slechtste van onversneden fascisme.

Is Donald Trump gewoon een sterke conservatieve en protectionistische nationalist of een gevaarlijke fascist? De campagne van Donald Trump had enkele (vele?) gemeenschappelijke kenmerken met het fascisme (o.a. nationalisme, protectionisme, polarisering, conservatieve ethiek, veiligheidsbelang, media-aanvallen). Zoals gezegd, kan daaruit niet zomaar worden afgeleid dat Trump een fascist is. Geen van deze kenmerken is immers voldoende onderscheidend.

De belangrijkste toetssteen blijft zijn al dan niet democratische ingesteldheid. Tijdens de campagne ging Trump gevaarlijk over de schreef door te stellen dat hij de verkiezingsuitslag misschien niet zou aanvaarden. Blufpoker? Afwachten. Hoe zal president Trump reageren als de Senaat of het Congres van Afgevaardigden zijn beslissingen terugfluit, zeker als in één van de parlementen terug een Democratische meerderheid aan de macht is? The proof of the pudding is in the eating.


Lode Vereeck

De auteur is professor economie aan de Universiteit Hasselt en senator voor Open VLD.

Links
mailto:lode.vereeck@uhasselt.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be