Vele Europese regeringen staan voor een dilemma: het controleren van de immigratie lijkt almaar meer nodig en steeds minder doenbaar. Erger nog, men ontdekt dat de pogingen om de immigratie te controleren het contraproductieve effect hebben dat ze mensenhandel doen ontstaan. Deze mensenhandel is bovendien de snelst groeiende tak van de georganiseerde misdaad.

We moeten de positieve aspecten van menselijke mobiliteit in het oog houden terwijl we deze illegale handel bekijken. Daarom moeten we ook weg van een immigratiemodel gebaseerd op controle naar één dat de migratiestromen 'beheert'. Ik bedoel niet dat Europese naties hun migratiepolitiek volledig moeten opgeven en alles op zijn beloop laten, maar eerder dat ze de karakteristieken van migratiebewegingen moeten gebruiken ten voordele van de migranten en van de gemeenschappen die hen opvangen.

Dit is gemakkelijker gezegd dan gedaan in een periode waarin regeringen zich bijna verplicht zien de controle op te drijven aangezien migratie geassocieerd wordt met andere bedreigingen van welvaart en veiligheid. Maar het afsluiten van legale routes naar Europa heeft voor het ontstaan van nieuwe, illegale routes gezorgd. De perverse uitkomst van de pogingen om de controle te verhogen, duwt immigranten naar de marges van het sociale en economische leven. Naar schatting 15% van de migrantenpopulatie en ongeveer 30% van de nieuwkomers zijn illegalen. Velen van hen hebben contact gehad met mensenhandelaars en kunnen het slachtoffer worden van criminele bendes.

Het indijken van economische immigratie leidt tevens tot meer asielaanvragen, die het systeem overbelasten en problemen creëren zoals in het Verenigd Koninkrijk waar 'valse asielzoekers' een politiek en maatschappelijk heet hangijzer vormen. Het probleem met de huidige Europese aanpak ten aanzien van migratie is dat de officiële categorieën van migranten niet met de realiteit overeenstemmen. Er is een nieuw model nodig, één dat op lange termijn standhoudt en dat het veranderende en complexe karakter van menselijke mobiliteit erkent. De globale verhoging van welvaart betekent een toegenomen mobiliteit terwijl scherpe verschillen in relatieve welvaart tussen landen het motief voor die mobiliteit leveren. Globale politieke onrust met oorlog en economische achteruitgang zal waarschijnlijk blijven bestaan en brengt met zich mee dat veel mensen niet echt thuishoren in de bestaande politieke categorieën van migranten.

Kortom, menselijke migratie is een onvermijdelijk gevolg van globalisatie met een ongelijke welvaartsgroei en een grote mate van onderlinge verbondenheid. Cijfers van de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) tonen een groei in het aandeel van tijdelijke en geschoolde migranten, wat erop wijst dat migratie een deel van de economische globalisatie is. Migratie is een krachtig teken van menselijke vitaliteit: mensen verhuizen immers naar daar waar er meer mogelijkheden zijn.

Hoe zou dit 'migratie-beheersmodel' er uit zien? Internationale transitcentra aan de buitengrenzen van Europa zouden centraal staan in dit model. De idee zou zijn om voorzieningen te ontwikkelen die onder meer voor tijdelijke opvang kunnen zorgen. De transitcentra zouden op die manier eerder vrijwillig opvangmechanismen vormen in plaats van loutere verwerkingscentra. De mogelijkheid om migratiestromen te beheren steunt op een nauwkeurige registratie van de migrantenbevolking. Transitcentra dienen - opdat ze een aantrekkelijke bestemming zouden worden voor de migrant - voldoende 'incentives' te geven, met name advies, steun en - in bepaalde gevallen - leningen waardoor doorreizen naar Europa of terugkeer naar het land van oorsprong mogelijk is.

Een ander centraal kenmerk van het systeem zou een wereldwijd netwerk van onderling verbonden dienstencentra zijn, die mensen zouden registreren die naar Europa willen komen. Ze zouden zich kunnen laten registreren als bezoeker, werker, gesponsorde bewoner of vluchteling. Aan geregistreerde reizigers die beantwoorden aan eenvoudige criteria zou een tijdelijk visum worden afgeleverd dat hen toelaat door de EU te reizen. Voor vluchtelingen zou er een afzonderlijke procedure bestaan. Sponsors, zoals reeds genaturaliseerde familieleden en werkgevers van geregistreerde migranten, zouden dan regelmatig moeten rapporteren aan de autoriteiten en handelen volgens een gedragscode. Diegenen met het grootste aandeel aan nieuwe migranten zouden deel van het systeem worden, opdat migranten zo snel mogelijk zouden kunnen deelnemen aan het maatschappelijk leven.

In het model heeft iedereen die naar Europa reist een paspoort en een visum nodig. De visa zouden worden uitgereikt op een gedecentraliseerde, niet-bureaucratische wijze via een intelligente mengeling van eenvoudige registratie door de overheden en selectie door sponsors en werkgevers. Overheden kunnen de visa onder bepaalde voorwaarden controleren wat betreft veiligheid en gezondheidsrisico's.

Het grote voordeel van het model zou een transparantere migratie-instroom zijn, in verhouding tot de veranderende economische en demografische noden in Europa. Migranten zouden een beter zicht hebben op de toekomstmogelijkheden alvorens ze beslissen in Europa een nieuw leven te beginnen. Dit is een ambitieus model die nog in de theoretische fase zit. Er dienen veel moeilijkheden overwonnen te worden alvorens het model kan worden geïmplementeerd. Maar dat is in ieder geval beter dan te moeten afrekenen met de negatieve effecten van de versterking van de controle op migratie.

De auteur is strategisch directeur bij het Nederlandse Ministerie van Justitie en voormalig directeur-generaal van het Nederlandse bureau voor de ontvangst van asielzoekers. Hij schrijft deze tekst ten persoonlijke titel. Theo Veenkamp is tevens co-auteur van het rapport Migratiestromen: Het beheren van de migratie in een nieuwe Europese Gemeenschap, dat deze week werd gepubliceerd op Demos/openDemocracy.net

Theo Veenkamp