De financiële crisis heeft op intellectueel vlak alvast een groot voordeel: er wordt opnieuw een fundamenteel debat gevoerd over de grondvesten van een duurzaam en evenwichtig economisch, financieel en maatschappelijk systeem. Het zijn dus bijzonder boeiende tijden voor economen, politicologen en sociologen. Vorig jaar al lanceerde de topman van McKinsey Dominic Barton een oproep het kapitalistisch systeem grondig te hervormen, willen we de essentie ervan behouden. Ook Harvard econoom Michael Porter brak een lans voor het streven naar gezamenlijke, maatschappelijke waarde in plaats van aandeelhouderswaarde alleen. Dichter bij huis viel de oproep van econoom Geert Noels op om het met minder maar beter te stellen. Niet toevallig was het centrale thema van het World Economic Forum vorige week in Davos de noodzakelijke transformatie van onze economie en de zoektocht naar nieuwe modellen voor een evenwichtigere groei.

Verandering is van alle tijden. Maar ditmaal is de toon wat dwingender. Heel wat landen hebben hun kredietwaardigheid recentelijk zien kelderen, bedrijven en burgers kreunen onder de groeivertraging en vrezen de begrotingsmaatregelen, het vertrouwen in het financiële systeem is nog niet teruggekeerd. In de zoektocht naar antwoorden valt het tweespalt op tussen de noodzaak van schuldafbouw versus stimuli voor groei. Naast het feit dat dit geen tegengestelden hoeven te zijn, valt mij op dat de opinies die de wenselijkheid van bijkomende groei in vraag stellen steeds meer veld winnen. De grondvesten van wat we jarenlang als evident hebben beschouwd worden in twijfel getrokken. Sinds de tweede wereldoorlog hebben we in het Westen steeds meer gestreefd naar meer groei, meer openheid en globalisering, maar ook wel meer herverdeling en solidariteit. Een land uitsluiten van economische welvaart – zo is gebleken – kan lijden tot destructieve spanningen, zelfs oorlogen.

Het Westers kapitalisme is fundamenteel gestoeld op een streven naar meer materiële vooruitgang voor zoveel mogelijk mensen. Essentieel in ons kapitalistisch systeem is dat we erkennen dat een individu eigendomsrechten heeft. Een persoon kan de vruchten plukken van de eigen inzet. De pure vrije marktwerking wordt daarbij gecorrigeerd. Mijn vrijheid stopt, waar die van een ander begint… Het streven naar vooruitgang en economische groei wordt aangemoedigd, maar de overheid is daar om de nodige correcties in termen van gelijke kansen, zoals scholing, herverdeling via een sociaal zekerheidssysteem en verantwoordelijkheid, zoals het doen vermijden of betalen van milieuvervuiling. Onmiskenbaar heeft het kapitalisme in de huidige vorm zijn grenzen bereikt. De correcties op het systeem zijn verre van perfect en dienen te worden versterkt. Zo moeten de financiële instellingen grondig worden hervormd om overdreven hefbomen en zeepbellen te vermijden. De overheidsfinanciën moeten opnieuw gezond worden gemaakt. We hebben decennialang collectief op die misstappen geteerd. Een deel van de groei was gestoeld op een onhoudbaar model.

Maar om daaruit te concluderen dat streven naar economische groei niet meer hoeft? Hebben de bomen dan de hemel bereikt? Moeten we het Westers kapitalisme helemaal overboord gooien? Feit is dat we in enkele decennia tijd steeds minder en mét minder gaan werken terwijl onze consumptie op peil bleef. Dat model is inderdaad niet duurzaam. Het maakt arbeid schaars en te duur. De weinigen die nog aan de slag zijn als ondernemer of werknemer torsen te zware collectieve lasten met zich mee. We nemen stilaan de drijfveer weg van mensen om nog het verschil te maken. Het evenwicht is weg tussen het kunnen plukken van de vruchten van de eigen arbeid of investering en het plukken van de vruchten op de rug van de anderen. Wat is er mis aan iemand die innoveert, een succesvolle dienst of product op de markt brengt, of gewoon hard en goed werkt en die daar de vruchten van wil plukken?

Iemand die waarde creëert, verdient ook naar waarde geschat te worden. Randvoorwaarde is dat anderen er geen schade door lijden. Wel integendeel. De samenleving kan er collectief op vooruitgaan indien iedereen binnen zijn talenten en met zijn beperkingen een steentje bijdraagt tot het grotere geheel. Met bedrijven die niet enkel aandeelhouderswaarde vooropstellen. Een economie die tot stand komt door mensen die samen waarde creëren zou een mooi startpunt zijn van een nieuw paradigma.

De auteur is gedelegeerd bestuurder VKW

Deze tekst verscheen in De Morgen van 24 januari 2012

Caroline Ven

Caroline Ven

Links

mailto:caroline.ven@vkw.be