Johan Braeckman, professor wijsbegeerte en verbonden aan de universiteit Gent, was op 17 maart 2008 te gast bij Liberales om een lezing te geven over de evolutietheorie. Dat het thema het grote publiek aanspreekt, bleek uit de talrijke opkomst voor de twee uur durende lezing. Prof. Braeckman verstaat duidelijk de kunst om een publiek te boeien. Hij had het achtereenvolgens over zijn 'project', de misverstanden en de vooroordelen omtrent de evolutietheorie, de omvang van het probleem, het katholicisme, het creationisme en ten slotte over intelligent design. Hieronder een samenvatting van zijn lezing.

Het project

Begin 2008 kwam prof. Braeckman in de pers met zijn project om de evolutietheorie bij het brede publiek beter kenbaar te maken. Hij was niet echt gelukkig met de manier waarop dit project in de media terechtgekomen was en hij nam de gelegenheid om even de zaken scherper te stellen. Het project, waarvan Braeckman de promotor is, kent vier co-promotoren, allen evolutie-biologen verbonden aan UGent. Het is een pedagogisch project dat de evolutietheorie beter bekend wilt maken bij het brede publiek. Er bestaan immers heel wat misverstanden over de deze theorie, wat niet hoeft te verbazen, gezien het feit dat de theorie niet in vijf minuten uit te leggen is.

De evolutietheorie is een wetenschappelijke theorie en eigenlijk zou daarmee alles gezegd moeten zijn. Het feit dat het een theorie is, betekent dat het geen leer is en dat het voor verbetering vatbaar is en dus zelf ook evolueert (wat trouwens al gebeurd is). Het wetenschappelijke karakter betekent dat het doel van de theorie is om empirische vragen proberen te beantwoorden. Het project heeft dus geen seculariserend of levensbeschouwelijk karakter. Het is dus ook geen project pro atheïsme. Het wil enkel en alleen een wetenschappelijke theorie beter bekend maken. Het is wel zo dat de evolutietheorie aan veel aspecten van het leven raakt en daardoor onrechtstreeks vaak relevant kan zijn voor levensbeschouwelijke kwesties.

Misverstanden en vooroordelen

Al van in Darwins tijd deed de evolutietheorie stof opwaaien, en dat doet ze tot op heden. Bij wijze van voorbeeld toont prof. Braeckman een aantal Amerikaanse bumper stickers, met opschriften als 'Darwin 1 – Bible 0' en 'Darwin is dead'. Het is misschien lachwekkend, maar eigenlijk is het betreurenswaardig aangezien het de evolutietheorie in de sfeer trekt van 'Darwin tegen religie'.

De evolutietheorie is één van de meest wetenschappelijke onderbouwde theorieën, maar toch wordt ze hevig aangevallen. Michael Shermer geeft in zijn boek Why Darwin Matters een aantal redenen. Zo zou de theorie zogezegd aanleiding kunnen geven voor een verlies van de diepere betekenis van het leven, wat vanuit religieus oogpunt aangevochten wordt. Ook wegens psychologische redenen zou men de theorie misschien liever niet kennen, omdat de theorie de status van de mens ten opzichte van dieren zou kunnen aantasten. Een laatste domein waaruit oppositie kan verwacht worden is het politieke, aangezien de theorie zou kunnen leiden tot een moreel relativisme, aldus tegenstanders.

De pers is een actor die deze vooroordelen soms bevestigt. Prof. Braeckman geeft een bloemlezing van een aantal krantenkoppen en artikels uit verschillende domeinen waarbij de evolutietheorie verkeerdelijk geïnterpreteerd wordt. Zelfs journalisten die pro evolutietheorie zijn, bevestigen soms de vooroordelen. Zo schrijft een 'pro-journalist' naar aanleiding van de het 30-jarig bestaan van het boek The Selfish Gene van Richard Dawkins dat "elk wezen van nature een egoïstisch schepsel is". Dat is natuurlijk helemaal niet waar: onze génen zijn zelfzuchtig, maar de mens, of andere organismen, niet noodzakelijk. Integendeel, de mens bijvoorbeeld kan op authentieke wijze zeer altruïstisch zijn.

De omvang van het probleem

Het probleem van het niet aanvaarden van de evolutietheorie is jarenlang onderschat geweest. Zo schreef Stephen Jay Gould in 1986 dat het creationisme een lokaal, bizar Amerikaanse fenomeen was, terwijl het nu in 2008 wijdverspreid is naar het christendom, het jodendom, de islam en zelfs het hindoeïsme. Uit een studie waarbij in 34 landen de volgende vraag gesteld werd "Is de mens ontwikkeld uit lagere soorten?" twijfelden of ontkenden 25% van de ondervraagden in België. In Nederland is dat 32%. De VS en Turkije respectievelijk 60% en 70%. Dat zijn voor prof. Braeckman verbazend hoge cijfers.

De ontkenning van de evolutietheorie is dus geen Amerikaans fenomeen. In Nederland was er onlangs commotie rond de Nederlandse Evangelische Omroep die natuurdocumentaires van David Attenborough had gecensureerd. De omroep vond het normaal dat ze verwijzingen naar de evolutietheorie weglieten om hun kijkers niet voor het hoofd te stoten. 61% van de kijkers van de Evangelische Omroep gelooft immers dat de wereld in zes dagen geschapen is. Een tijdje geleden was er ook in België enige commotie rond de actie van de Turk Harun Yahya, pseudoniem van ene Adnan Oktar, die 10.000'en exemplaren van zijn Atlas of Creation stuurde naar universiteiten, bibliotheken en scholen in de VS en de EU (en dus ook in België). Deze persoon verbindt de evolutietheorie uitsluitend met religie. In een ander boek van hem, Evolution Deceit verdedigt hij de stelling dat de theorie van Darwin leidt tot de Holocaust, racisme en de aanslagen van 11 september. Want, zo gaat de redenering, als de theorie van Darwin zou kloppen, zijn wij mensen aapachtigen en dan is er geen ethiek meer: we zijn dan gewoon beesten en dat laat zaken zoals 11 september toe. Deze redenering is geen alleenstaande mening, maar is wijd verspreid.

Katholicisme

De vorige paus, Johannes-Paulus II, heeft in een brief gesteld dat de evolutietheorie meer is dan een hypothese en dat het verstandig zou zijn om de theorie te accepteren. Daarmee zou de discussie binnen de katholieke kerk min of meer beslecht zijn en lijken het katholicisme en de evolutietheorie met elkaar te verzoenen zijn. Maar wanneer je de brief beter bestudeert, dan blijkt dat de paus ook schrijft dat de mens "ergens in de evolutie een ontologisch sprong" gemaakt heeft, zodanig dat de mens eigenschappen kreeg, zoals zelfbewustzijn, die hem tot mens maken. Het is zo dat de mens bepaalde eigenschappen heeft die hem onderscheiden van andere dieren, maar ook die eigenschappen kunnen door de wetenschap verklaard worden.

Kardinaal Danneels van zijn kant zegt niet te geloven in het creationisme, maar stelt ook dat het darwinisme misschien niet volledig juist is. Misschien heeft God de evolutie wel gestuurd, zo stelt de kardinaal. Dat is misschien geen creationisme, maar het is zeker ook niet de wetenschappelijk aanvaarde evolutietheorie. Wat de huidige paus betreft, is het nog onduidelijk wat zijn standpunt terzake is. Hij houdt zich voorlopig op de vlakte en dat is misschien wel een goede zaak: zo kunnen de academici aan katholieke universiteiten in alle rust verder werken op dit thema. In ieder geval is uit deze zaken duidelijk dat ondanks de brief van Johannes-Paulus II de problematiek binnen het katholicisme blijft bestaan.

Moeite met evolutietheorie

Een belangrijke reden waarom mensen moeite hebben met de evolutietheorie kan geïllustreerd worden met de theorie van William Paley. Deze man leefde ongeveer een halve eeuw vóór Darwin en was een natuurtheoloog, wat wil zeggen dat hij het bestaan van God rechtstreeks uit de natuur probeerde af te leiden. Dat is begrijpelijk, omdat er in zijn tijd nog geen alternatief bestond om de natuurlijke orde te verklaren. Hoe zou je immers zonder de evolutietheorie het ontstaan van een oog, een kniegewricht of simpelweg een blad van een boom kunnen verklaren? Zonder evolutietheorie moet je wel bij God terechtkomen. Er waren wel sceptici, maar ze hadden geen overtuigend alternatief. Bovendien was de theorie van Paley meer dan een verklaring van de natuurlijke orde: hij concludeerde immers ook dat de natuur duidelijk gemaakt was voor de mens; dat de mens er welkom was en dat er duidelijk een doel was. Dat wordt allemaal ondersteboven gehaald door de theorie van Darwin, die de keerzijde van de natuur toont, met als bekendste voorbeeld de sluipwesp. Dit diertje legt zijn eitjes in een rups. Wanneer de larven uitkomen eten ze de rups langzaam van binnenuit volledig op. Een dergelijke natuur kon volgens Darwin niet door een welwillende God geschapen zijn. De natuur is volgens de evolutietheorie neutraal, onverschillig. Er is geen doel en de natuur is zeker niet aangepast aan de mens. Integendeel, de mens heeft zich aangepast aan de natuur. Dit is voor veel mensen moeilijk te verteren. De evolutietheorie, hoewel ze niet de bedoeling heeft om akelig te zijn, kan bij sommigen wel dit effect hebben.

Creationisme

Het creationisme kan veel vormen aannemen. De meest radicale versie stelt dat het boek Genesis de waarheid bevat. Zo berekende James Ussher, een Ierse geestelijke uit de 17de eeuw, dat de schepping begon op 23 oktober in het jaar 4004 voor Christus. Als men geloof hecht aan het boek Genesis dan stelt dat een aantal problemen, waarover ernstig gediscussieerd werd (en wordt). Zo bijvoorbeeld het probleem van de navel bij Adam en Eva. Als Adam en Eva geschapen en niet geboren zijn, hadden ze dan een navel?,Henry Gosse, zei in 1857 in zijn boek Omphalos, dat ze wel degelijk een navel hadden. God had de hele natuur geschapen alsof die er al ‘oud’ uitzag. Bomen bijvoorbeeld hadden in het aards paradijs reeds jaarringen; die waren gewoon mee geschapen.

Een gelijkaardige redenering volgen de young earth creationists wanneer ze de bevindingen van de geologische wetenschap willen inpassen in hun creationistische theorie. Ze stellen dat fossielen die volgens de wetenschap vele miljoenen jaren oud zijn, door God kant en klaar zijn gecreëerd bij de schepping, een goeie vijfduizend jaar geleden. En daar is geen speld tussen te krijgen. Maar het is dan ook geen wetenschappelijke uitspraak. Net zo min als wanneer iemand zou beweren dat we allen vandaag door God zijn geschapen en dat onze herinneringen en geschiedenisboeken door diezelfde God op het moment van de schepping gecreëerd zijn. Geen speld tussen te krijgen, maar helaas niet wetenschappelijk. Goede wetenschap geeft zélf de achilleshiel van de geponeerde theorie aan, zodat ze bekritiseerd en verbeterd kan worden (of verworpen), terwijl pseudo-wetenschap zich indekt, zich immuniseert tegen kritiek.

Het creationisme doet niet enkel uitspraken over de oorsprong van de soorten, maar in principe over alles waarover het boek Genesis uitspraken doet. Zo gaat ze bijvoorbeeld ook in tegen de taalwetenschap die het ontstaan van talen tracht te verklaren. In Genesis staat immers het verhaal over de toren van Babel en dat is voor de creationisten voldoende als verklaring van de oorsprong van de verschillende talen. En eigenlijk zouden de creationisten ook moeten accepteren dat de aarde plat is en dat de zon rond de aarde draait. Dat laatste volgt uit Joshua 10:12-14 waar God beveelt dat de zon stil staat.

Intelligent design

In 1925 was er het Scopes Monkey Trial in de VS waarbij het verboden werd om de evolutietheorie te onderwijzen. Pas in de jaren 1960 werd de evolutietheorie aanvaard en werd gesteld dat het creationisme een godsdienst was. Men poogde toen een zogenaamd scientific creationism te ontwikkelen wat echter mislukte. In de jaren 1990 ontstaat dan het intelligent design (intelligent ontwerp). De kern van deze leer is dat bepaalde onderdelen van de natuur niet door natuurlijke of evolutieprocessen ontwikkeld werden, maar van bovenaf bedacht zijn. Het komt min of meer neer op het oude idee van William Paley. Deze leer wordt onder meer door Cees Dekker, een Nederlands nano-technoloog en academicus, verdedigt, wat meteen bewijst dat ook verstandige mensen zich kunnen inlaten met dwaze opvattingen. In 2005 was er het proces van Dover, Pennsylvania waarbij de rechter oordeelde dat de leer van het intelligent design een vorm van religie was. De uitspraak, nota bene door een rechter die tot het republikeinse, conservatieve kamp wordt gerekend, werd uitvoerig onderbouwd.

De aanhangers van intelligent design stellen dat het onmogelijk is dat ingewikkelde zaken zoals een menselijk oog door toeval kan gecreëerd worden. Daarbij wordt vaak de metafoor van de windhoos en een vliegtuig gebruikt: als je de evolutietheorie steunt, zo zeggen de tegenstanders, dan geloof je ook dat een vliegtuig kan gecreëerd worden nadat een windhoos door een hoop oud ijzer geraasd is. Of een andere metafoor: dat een aap aan een typemachine toevallig Hamlet van Shakespeare kan schrijven. Dat zou zo onwaarschijnlijk toevallig zijn, dat dit moet afgewezen worden, aldus de tegenstanders. Daarmee is onmiddellijk ook een grote misvatting over de evolutietheorie duidelijk, namelijk dat de theorie zou steunen op toeval. De theorie zegt dat natuurlijke selectie functionele complexiteit ontwikkelt, en dat dit een accumulatief proces is. Het gaat met andere woorden stapje voor stapje. De evolutietheorie zegt dus: laat die aap maar aan een typemachine zitten en telkens als hij iets betekenisvol schrijft, behoud je de tekst, zoniet verwijder je enkel het zinloze dat de aap net geschreven heeft. Op die manier ontstaat op termijn wel degelijk iets zinnigs.

Intelligent design-adepten werpen echter tegen dat die accumulatie niet altijd kan werken, omdat sommige complexe onderdelen enkel nut hebben als ze volledig ontwikkeld zijn. Vroeger gaven ze voorbeelden als een half oog en een halve vleugel, met de gedachte dat een half ontwikkeld oog of vleugel geen nut heeft. Dat is echter al weerlegd: een half oog is nog altijd beter dan geen oog (zelfs gewoon al receptoren die licht van donker kunnen onderscheiden kan al een evolutionair voordeel bieden) en een zogenaamde halve vleugel kan het verschil tussen leven en dood betekenen. Toch blijft de leer van intelligent design zijn heil zoeken in de notie van irreducible complexity (onherleidbare complexiteit), waarbij ze stellen dat er kant-en-klare structuren bestaan die enkel kunnen functioneren als ze volledig ontwikkeld zijn, waarbij de laatste vondst het zweepstaartje van een bacterie is, dat dient voor de voortbeweging van de bacterie. Maar ook het ontstaan van dit onderdeel is reeds verklaard door de evolutietheorie. De vraag stelt zich ook hoe intelligent design omgaat met onderdelen die duidelijk getuigen van bad design, zoals de plaats van de aanhechting van de oogzenuw of allerlei ziekten.

De evolutietheorie is een wetenschappelijke theorie die talrijke knooppunten heeft met andere takken van de wetenschap, zoals de geologie, de genetica, de moleculaire biologie,... Dat zijn onafhankelijke disciplines die elkaar weerzijds inspireren. Dat is niet het geval met intelligent design. Dat is een leer die zweeft, niet vastgeknoopt is aan andere wetenschappelijke theorieën. Wat zijn de methoden die intelligent design gebruikt of de empirische voorbeelden die ze naar voren brengt? Die zijn er niet.

Ten slotte, wat maakt het uit dat we "van apen afstammen"? We komen toch ook voort uit een embryo? Gaan we ons dan ook gedragen als een embryo? Wij, als mensen, hebben eigenschappen als altruïsme, recht en respect en die gaan niet teloor louter door het besef van de evolutietheorie. De link die tegenstanders leggen tussen de slechte dingen die in de wereld gebeuren en de evolutietheorie moet doorbroken worden.

Samenvatting door Andreas Tirez

Links

http://www.johanbraeckman.be/