Desiderius Erasmus, beter bekend als Erasmus, was een Nederlands schrijver, geleerde en humanist en vooraanstaand vertolker van de Renaissance in Noord-Europa. Hij wordt beschouwd als de belangrijkste vertegenwoordiger van het humanisme. De voor de humanisten kenmerkende belangstelling voor werken uit de klassieke en christelijke oudheid en hun neiging om de mens een centrale plaats in het wereldgebeuren toe te schrijven, vormden een reactie op de in de Middeleeuwen gangbare wijze van wetenschapsbeoefening, de scholastiek.

Erasmus werd geboren in 1469 (of1466), in een tijd van belangrijke veranderingen in Europa. Zijn vroegste jeugd bracht hij door in Rotterdam. Een groot deel van zijn schoolopleiding kreeg hij aan de stadsschool van Deventer. Deze school werd geleid door "De Broeders des Gemenen Levens". Deze geestelijken streefden naar samengaan van religie en studie. In 1492 volgde zijn priesterwijding. Na een kort kloosterleven vertrok Erasmus om de wereld te ontdekken. Hij geloofde dat men een religieus leven diende te leiden temidden van 'verleiding' in plaats van zich ervan af te zonderen en te doen alsof het niet bestond. Hij was een productief schrijver met een groot gevoel voor humor, dat hij aanwendde om satires te schrijven over het leven. Hij was daardoor in staat onderwerpen aan te snijden die taboe waren (hoewel het Concilie van Trente zijn boeken op een bepaald moment verbood). Zijn oorlog tegen onwetendheid en bijgeloof werd gestreden met de pen en hij was er de oorzaak van dat velen op andere manieren gingen denken.

Erasmus had een sterke religieuze overtuiging waar hij, ondanks hevige tegenstand, principieel aan vasthield. Hij zag dat de katholieke kerk vergeven was van verdorvenheden en geloofde dat onderwijs de remedie hiertegen was. Als mensen meer kennis zouden hebben dan zou die grotere kennis hervormingen veroorzaken van binnenuit. Hoewel hij als een deel van de Reformatie werd beschouwd, was hij sterk gekant tegen de breuk met de kerk die door de Reformatie werd veroorzaakt. Hij kreeg uiteindelijk grote meningsverschillen met Luther en werd heftig bekritiseerd door de hervormers, die gehoopt hadden dat hij een van hun kopstukken zou zijn. Tegelijkertijd werd hij door de katholieken bekritiseerd vanwege zijn uitgesproken standpunten over hervorming van de kerk van binnenuit.

Erasmus was een pleitbezorger van de rede, verdraagzaamheid en pacifisme. Hij geloofde dat betere educatie de kerkvaders zou dwingen op een rechtvaardiger en religieuze wijze te regeren en daardoor iedereen de katholieke kerk weer tot een spiritueel instituut zou maken. Hij was een man van de Renaissance die zijn gevoel voor humor, een diepe menselijkheid, zijn geloof in verandering van binnenuit en zijn persoonlijke religie wist te behouden.

Vooral zijn contact met de Engelse filosoof Thomas More (1478-1535), de schrijver van 'Utopia', heeft hem sterk beïnvloed. Aan More droeg hij zijn boek Moriae encomium, sive Stultitiae laus of Lof der Zotheid op. Hierin stelde Erasmus bij monde van de Zotheid, die hij sprekend ten tonele voerde, de menselijke dwaasheden aan de kaak. Vooral zijn eigen stand, de geestelijkheid, moest het ontgelden.

Erasmus heeft zijn vele werken, alle in het Latijn geschreven, in negen categorieën verdeeld. De eerste betreft opvoedkundige werken en verhandelingen over taal en welsprekendheid. De tweede bestaat uit de Adagia, een verzameling commentaren bij meer dan 4000 klassieke zegswijzen. De derde omvat Erasmus' correspondentie, die ruim 3000 brieven telt. De vierde categorie noemde Erasmus zijn 'morele' werken; wij zouden nu spreken van maatschappij- of cultuurkritiek. De Lof der Zotheid, zijn beroemdste werk, alsook zijn politieke en pacifistische geschriften horen hier thuis. De religieuze en theologische werken, waaronder Enchiridion militis christiani , vormen de vijfde categorie. De zesde betreft de uitgave van het Nieuwe Testament: Erasmus was in 1516 de eerste die de gebruikelijke vertaling (de Vulgaat) in geheel herziene vorm uitbracht, na een vergelijking met de Griekse brontekst (al was de Griekse tekst waarover Erasmus beschikte, niet erg best). Van al zijn werken heeft deze vertaling, met de duizenden bijbehorende annotaties, de meeste weerstand onder katholieke theologen gewekt. De zevende categorie behelst Erasmus' eigen parafrasen van het Nieuwe Testament, de achtste zijn uitgaven van de kerkvaders, waarvan die van Hieronymus (1516) wel de bekendste is. Overigens heeft Erasmus ook van vele werken uit de klassieke Oudheid uitgaven of (in het geval van Griekse auteurs) Latijnse vertalingen bezorgd. De negende categorie tenslotte omvat Erasmus' geschriften tegen zijn protestantse en katholieke tegenstanders.

Geen enkele intellectueel heeft bij zijn leven zoveel aanzien genoten als Erasmus. Niet alleen met alle geleerden van betekenis, maar ook met alle leidende figuren in kerk en politiek stond hij in voortdurend contact.

Erasmus is gestorven op 12 juli 1536.

Desiderius Erasmus

Links

http://www.erasmus.org