De Turkse premier Tayyip Erdogan maakte een geslaagde doortocht in ons land. Hij was aanwezig voor gesprekken met de Europese Unie over de toetreding van Turkije. Daarnaast maakte hij tijd vrij om de Turkse gemeenschap in ons land toe te spreken. Gekozen werd voor de Ethiasarena in Hasselt. Begeesterend sprak hij tienduizend Turken toe. Het leek een beetje alsof de Turkse Barack Obama was opgestaan. De toehoorders waren laaiend enthousiast. Busladingen vol waren afgezakt naar de hoofdstad van Limburg. Zelfs vanuit Duitsland kwamen Turken aansjokken. We zien het voor een toespraak van Yves Leterme niet snel gebeuren.

De redevoering was een mooi voorbeeld van een poging om de politiek dichter bij de mensen te brengen. Daarnaast was ook de boodschap die Erdogan kwam debiteren hoopgevend. Een hart onder de riem voor westerlingen die zich scharen achter de principes van de pluralistische open samenleving en een aansporing voor Turkse migranten in ons land (en per definitie geheel Europa) om een menswaardig leven op te bouwen in een vreemd land met behoud van de eigen identiteit.

Armeense genocide

Eerst en vooral was Erdogan dus in ons land voor gesprekken met afgevaardigden van de Europese Unie. Het land aan de Bosporus probeert al jaren lid te worden van de EU. Dit is een lang verhaal van vallen en opstaan geworden. Heikele kwesties zoals het eerbiedigen van de mensenrechten waren jarenlang een twistpunt. Terecht. Het is onaanvaardbaar dat en land dat lid wil worden van de EU systematisch een minderheid onderdrukt. Dit gebeurde jarenlang met de Koerden. Het is ook onaanvaardbaar dat Turkije weigerde om de genocide van de Armenen tijdens de eerste wereldoorlog te erkennen. De Nederlandse filosoof Julien Topal, werkzaam aan de Italiaanse universiteit van Florence, beweert dan ook dat er geen enkel argument meer overblijft om deze genocide van Turkse zijde te ontkennen. De bewijzen zijn verpletterend.

Natuurlijk moet er gestreefd worden naar een volwassen relatie met Turkije. Het is niet de bedoeling om hen voortdurend in te peperen dat het gaat om een genocidair land. Het gaat louter om respect ten aanzien van de Armenen en een volwassen omgang met het eigen verleden. De Turken moeten zich daarom spiegelen aan de Duitsers. Zoals we allemaal weten heeft ook dit land zwarte pagina’s geschreven in de geschiedenis van genociden. Geen enkel zinnig persoon haalt het echter nog in zijn hoofd om Duitsland op deze grond te veroordelen. Fundamentalisten onder leiding van de Iraanse dictator Ahmadinejad buiten beschouwing gelaten.

Toetreding

Hoewel het dus begrijpelijk is dat Turkije niet zonder slag of stoot zijn opwachting kon maken binnen de EU wordt het tijd om de gesprekken in een beslissende wending te gieten. Onderzoeker Skander Nasra van de universiteit Gent wijst in De Standaard van 17 januari 2009 op de tanende belangstelling van de Turken zelf voor toetreding tot de EU. Het aantal voorstanders van lidmaatschap daalde ondertussen onder de 50 procent. In 2005 bedroeg dit cijfer nog ruim 70 percent. We mogen ook niet vergeten dat Turkije een bijzonder complex land is. Bepaalde segmenten willen terugkeren naar een nationalistische visie. Ze keren zich af van het westen en prediken een terugkeer van de religieuze samenleving.

Dat betekent een einde van de vrijheid van meningsuiting, een afname van de kansen op sociale mobiliteit voor vrouwen en het varen van een ramkoers ten aanzien van de geografische buurlanden. Het conflict tussen Turkije en Griekenland zou wel eens zomaar opnieuw kunnen oplaaien. In deze tijden van zware economische crisis en geopolitieke verschuivingen is zo een scenario minder denkbeeldig dan velen denken. Zeker niet zolang de twist tussen Turkije en Griekenland over Cyprus blijft sudderen.

Er is echter nog een andere belangrijke reden waarom Turkije lid moet worden van de EU. Het zou een geweldige opsteker zijn voor de relaties tussen de westerse open samenleving en de islamitische wereld. Het debat rondom de toetreding van Turkije is immers lang gedomineerd door handelaren in angst. Zij beweren dat moslims en democratie haaks staan op elkaar. Ze proberen de inwoners van het westen de stuipen op het lijf te jagen door te beweren dat een toetreding van Turkije het beginpunt is van een islamisering van het Europese continent. Ze jagen moslims de gordijnen in door te beweren dat democratie en de vrije markt voorrechten zijn van christenen en joden. Moslims zijn er gewoon niet geschikt zijn om te leven in een open samenleving.

Wetenschappers hebben deze argumenten stuk voor stuk met de grond gelijk gemaakt. De waarden van de democratie zijn niet louter christelijk maar universeel. Moslimlanden als Indonesië gaan prat op een werkend democratisch systeem. Ook Libanon kon jarenlang bogen op een zeer goed werkende democratie. De islamisering van Europa is een conceptuele dwaling omdat over het hoofd wordt gezien dat migranten die leven binnen een open samenleving volgens de regels van het spel zich ontwikkelen tot kosmopolitische hybriden die de beste eigenschappen uit meerdere werelden met elkaar combineren.

Natuurlijk is er ook nog het structurele vraagstuk. Is een toetreding van Turkije binnen de EU geen overbelasting voor de nu reeds fragiele politieke organen van de EU? Het antwoord op deze vraag is helaas ja. We weten ons anno 2009 geconfronteerd met een spaak gelopen proces van Europese hervormingen dat een uitbreiding schier onmogelijk maakt.De belangrijkste instellingen van de EU werken nu al niet meer. De intrede van een mastodont als Turkije zou dit alleen maar verergeren.

Onmiddellijke toetreding van Turkije is dus niet voor morgen. Hoewel de voordelen zo goed als oneindig zijn, hebben politieke ontwikkelingen op het niveau van de hervormingen van de EU er voor gezorgd dat we terechtgekomen zijn in een impasse. Het zou getuigen van weinig realisme om onverdroten een pleidooi af te steken voor een integratie van Turkije binnen de EU. Eerst moet intern orde op zaken worden gesteld. Helaas kan dit nog enkele jaren in beslag nemen. Desondanks is het uitermate belangrijk om de Turken duidelijk te maken dat ze gewenst zijn binnen de EU. Een verdere stroom van negatieve signalen naar Ankara zou bijzonder nefast zijn.

Dialoog der beschavingen

Terug naar de toespraak van Erdogan in Hasselt. Zoals gezegd was deze meer dan hoopgevend. In het bijzonder zijn boodschap aan de Turken in ons land was zeer bevredigend. Erdogan maakte een onderscheid tussen assimilatie en integratie. Integratie betekent zich aanpassen aan de maatschappij waarin men leeft. Dit impliceert onder andere het aanleren van de taal en het hanteren van de geldende normen en waarden. Erdogan liet er geen gras over groeien en maande zijn Turkse toehoorders aan om Belg te worden. Toch pleitte hij niet voor assimilatie. Integendeel. Hoewel de Turken werden aangespoord om Belg te blijven werd hen ook op hart gedrukt dat ze vooral ook Turk moeten blijven. Dit is het verschil tussen integratie en assimilatie.

Assimilatie betekent het volledige afwerpen van de eigen cultuur ten voordele van de nieuwe cultuur van het gastland. Dit is volgens Erdogan nergens voor nodig. Het is mogelijk voor Turkse migranten om Belg te worden en tegelijkertijd hun Turkse identiteit te blijven koesteren. De Turkse premier blijft met zijn schitterende betoog dus zowel uit de valkuilen van het relativisme als het monoculturalisme. Volgens monoculturalisten kan er binnen een samenleving slechts een manier van goed leven bestaan. Iedereen moet zich hier aan aanpassen. Relativisten beweren van de weeromstuit dat iedereen binnen een samenleving kan leven zoals hij of zij dat zelf wil. Regels zijn volgens deze interpretatie boosaardige en imperialistische instrumenten van een blanke elite. Beide benaderingen zijn fout. Dat heeft Erdogan goed begrepen. Hij volgt de analyse van de vooraanstaande Indische econoom en Amartya Sen. Hij trekt reeds jaren ten strijd tegen wat hij de tirannie van het culturele discours noemt.

Volgens Sen is het niet goed dat mensen worden gereduceerd tot leden van deze of gene cultuur. Mensen zijn immers meer dan dat. Naast moslim zijn veel Arabieren immers ook liberalen, socialisten of communisten. Ze zijn vaak ook grote voorstanders van mensenrechten en sluiten zo explicitiet aan bij de internationale gemeenschap van mensenrechtenactivisten. Zo kunnen we nog even doorgaan. In zijn boek Identity and Violence uit 2006 werkt Amartya Sen dit argument tot in de puntjes uit. Het is een magistraal boek dat buiten de lage landen massaal wordt gelezen. Naast de kritische kanttekeningen ten aanzien van culturen beseft Amartya Sen immers als geen ander ook het belang er van. Dat kan niet anders gezien zijn achtergrond. Tijdens zijn jeugd werd hij zeer direct geconfronteerd met de etnische rellen die zijn land teisterden na de onafhankelijkheid. Als intellectueel werkzaam over heel de wereld, bleef hij zich altijd bewust van zijn afkomst en het belang van zijn opvoeding. Getuige hiervan zijn scherpzinnige analyses over de Indische geschiedenis en cultuur

Op kerstavond 2008 overleed de Amerikaanse politieke wetenschapper Samuel Huntington. De verdiensten van deze man zijn enorm. Op meerdere academische terreinen werkte hij baanbrekende denkbeelden uit. Hij kon rekenen op enorm veel waardering en werd door veel Amerikanen op handen gedragen. Tot enkele jaren geleden bleef hij professor aan Harvard. Toch is er een erfenis van Huntington die we moeten betwisten. Dat is zijn stelling van de botsing tussen beschavingen. In een gelijknamig boek uit 1996 beweerde hij dat de toekomst van de wereldpolitiek gekenmerkt zou worden door strijd tussen beschavingen. Het boek was een goed tegengewicht voor neoliberalen die dachten dat hun utopie van de vrije wereld kon worden uitgedragen naar de rest van de wereld zonder meer.

Huntington zijn theorie is daarom zeker niet waardeloos. Het bevat ook schitterende inzichten over de ontwikkeling van internationale politieke relaties en staat bol van scherpe historische opmerkingen. Maar het idee van botsende beschavingen is uiteindelijk niet juist. Beschavingen botsen niet, ze interageren. Ze treden met elkaar in dialoog en zetten zo een wederzijdse dynamiek op poten. Het is te zeggen: dragers van beschavingen en culturen doen dit. Het zijn individuen die er vrij voor kieren om een bepaalde beschaving te omarmen die in staat zijn om verschillende culturen, beschavingen en leefwerelden met elkaar te doen interageren. Culturen en beschavingen zijn nuttig in zoverre ze individuen kunnen helpen in het uitbouwen van hun leven.

De aard van de mens, en de globale kosmopolitische wereld waarin we ons bevinden, zijn van dien aard dat iedere individu, wanneer hij of zij er de kans toe krijgt, verschillende manieren van leven met elkaar kan vergelijken en uiteindelijk combineren. Dit is de ultieme triomf van het individu en zijn vermogen om het leven te leiden zoals hij dat zelf wil. Want zoals vooraanstaande filosofen zoals Martha Nussbaum overvloedig hebben aangetoond zijn mensen pas vrij wanneer ze de mogelijkheden hebben en krijgen om te leven zoals ze dat zelf willen. Op dit punt van de geschiedenis van de mensheid hoort cultuur daarbij.

We moeten denken in termen van een dialoog tussen beschavingen in de plaats van een botsing tussen beschavingen. Maar hiervoor zijn er roergangers nodig. Het paradoxale van de Huntingtoniaanse visie is immers dat ze wel eens zou kunnen uitdraaien op een zichzelfwaarmakende gedachte. Hoe meer mensen belang hechten aan het idee dat culturen teken elkaar botsen als biljartballen des te meer velen ook zullen gaan handelen op basis van dit principe. Dat blijkt ook uit journalistiek werk dat wordt verricht in het Midden-Oosten. Strijders van Hamas en Hezbollah die gevraagd werden naar hun motieven gaven het ontnuchterende antwoord dat ze betrokken waren in een epische strijd tussen beschaving. Een strijd van vele eeuwen met als enige uitkomst een apocalyptische destructie van de vijand.

De keuze is dus aan ons. Hoe ziet de toekomst van de relaties tussen verschillende culturen er uit? Gelukkig zijn er politieke leiders zoals Tayyip Erdogan die ons de juiste weg aanwijzen. Ondertussen blijft het hopen dat hun boodschap velen kan bereiken en overtuigen.

Christophe Andrades



De auteur is docent politieke filosofie en politieke geschiedenis aan de Universiteit van Maastricht

Christophe Andrades

Links

mailto:Chris.Andrades@HISTORY.unimaas.nl