Er blijkt een nieuwe lichting talentvolle schrijvers op te staan in West-Vlaanderen. Denk aan Ann De Craemer die in haar debuutroman Vurige tong een indringend beeld schetst van haar geboortestad, het zo katholieke en hypocriete Tielt. Nu is er Jan Vantoortelboom die debuteert met De verzonken jongen, een semi-autobiografische roman waarin de auteur terugkeert naar het verleden van Elverdinge, een dorpje gelegen op de weg van Ieper naar Veurne. Nooit van gehoord trouwens, maar na wat googelen verneem je dat het dorp in 1915 door de Duitsers compleet werd vernietigd, dat Willem Vermandere er één van zijn mooiste liedjes over schreef (’t Klein Ventje van Elverdinge) en dat er tot 2002 jaarlijks een Sacramentsprocessie door de dorpskern trok waarin een reeks fragmenten uit de Bijbel werden uitgebeeld. In elk geval is het een dorp waar de katholieke kerk nog een grote impact had (en heeft), zoals op veel andere plaatsen in West-Vlaanderen.

In zijn roman verhaalt Jan Vantoortelboom over zijn familiegeschiedenis waarin zijn grootvader Victor een centrale rol speelde. Die werd geboren in 1896 als enige zoon, nadat zijn moeder al vier dochters en vier dood geborenen op de wereld had gezet. Hij groeit op tot een stille, hardwerkende en krachtige jongeman met een gesloten, koppig en introvert karakter. Zijn mooie zus Lora is als kind steeds in de buurt, ontfermt zich over hem en maakt als cadeautje een houten roodborstje. Op het moment dat ze het hem geeft gebeurt er iets bijzonder. Victor gaat op het lichaam van zijn zus liggen en in één klap is de relatie verstoord. Dat voorval zal een belangrijke rol spelen in het verdere leven van Victor en Lora, waarin de dorpspastoor en de plaatselijke notaris (die Lora in dienst neemt als huishoudster) een belangrijke rol spelen. De onuitgesproken liefde van Victor voor zijn zus is zo sterk dat hij uiteindelijk een vreselijke daad stelt.

Deze gebeurtenissen die zich afspelen voor, tijdens en na de Eerste Wereldoorlog vormen een eerste rode draad doorheen De verzonken jongen. De tweede verhaallijn is die van Stoffel en Bert, de kleinzoons van Victor die beiden misdienaar zijn en allerlei kattenkwaad uithalen. Vooral Bert is nergens bang van, behalve van zijn grootvader. Die heeft een diep wit litteken dat zijn gezicht in tweeën splitst, iets wat de jongens fascineert, maar waarover hun ouders niets kwijt willen en dat blijft een goed bewaard familiegeheim. Maar in het katholieke Elverdinge doen roddel en achterklap hun langzame maar zekere sloopwerk zodat de jongens (en de lezers) stilaan maar zeker kennis krijgen van de duistere geschiedenis die het lot van Victor, Lora en de andere familieleden zo sterk zal tekenen.

Vantoortelboom putte voor dit dramatische verhaal uit zijn eigen familiegeschiedenis. Zijn grootvader pleegde zelfmoord kort na zijn geboorte en zijn moeder stierf op 42-jarige leeftijd aan kanker. Het zijn elementen die in zijn roman aan bod komen, net zoals de gebouwen, de wegen en de personen uit Elverdinge. Sommige bewoners zullen zich wellicht herkennen in het boek en zullen daar niet mee kunnen lachen, want de auteur neemt geen blad voor de mond. Hij hekelt de praktijk van roddel en achterklap, de bekrompen dorpsmentaliteit, en de jaloersheid van de kleingeestige bewoners tegenover pure liefde en schoonheid. En ook de kerk komt er niet goed uit. De scènes met de dorpspastoor vormen wel de plezierigste in het boek, zoals de beschrijving van de collecte in de kerk bij de begrafenis van zijn grootvader. Zo hoort hij aan het vallen van de munten in de collectebus dat zijn parochianen gierig zijn, het zijn slechts stukken van een halve frank, waarop de misdienaar, tevens kleinzoon van de overledene, begint te snotteren waarna de pastoor klanken hoort van vallende muntstukken van tien en zelfs een van twintig frank. ‘Berts gesnotter leverde ongeveer honderdtwintig franken surplus’, zo lees je. Vantoortelboom steekt er op een speelse manier de draak mee.

Maar de kracht van de auteur zit in zijn vermogen om menselijke karaktertrekken met empathie te beschrijven. De mooiste passage is de liefdesscène tussen Lora en de geleerde notaris, volgens de inwoners en vooral de jaloerse boerinnen, een schandelijke relatie tussen ‘de meester’ en ‘de hoer’. Bij die scène komt geen enkel lichamelijk contact te pas, maar wel een heel intense en romantische beschrijving van de jonge analfabete boerendochter die haar naam leert schrijven en haar geliefde hiervoor intens dankbaar is. En ook de andere personages tekent hij met veel diepgang en mensenkennis. ‘We zijn geen engelen en we zijn geen beesten’, zo laat hij de pastoor zeggen. Het verhaal is goed opgebouwd, de wisselingen van tijdsperiodes – enerzijds rond de Eerste Wereldoorlog en anderzijds de jaren ’70 en ’80 – zorgen voor een vlot ritme, en de plot leest als een thriller.

Vantoortelboom demonstreert in De verzonken jongen zijn literair talent met een kracht die je maar zelden tegenkomt in een debuutroman. De auteur (of zijn uitgever) had nog eens met een luizenkam door de tekst mogen gaan. Hier en daar maakt hij er zich immers iets te gemakkelijk vanaf en klinken sommige dialogen wat banaal. Maar dat Vantoortelboom talent te koop heeft, proef je nog veel meer. Hij won op 8 oktober 2011 dan ook De Bronzen Uil, de onderscheiding voor het beste Nederlandstalige romandebuut in het Nederlandse taalgebied. Ik kijk alvast uit naar zijn volgende werk.

Met zijn prijs wint Vantoortelboom niet alleen een bronzen beeldje van de Bronzen Uil, maar ook een geldprijs van 5.000 euro. De Lezersprijs van de krant De Morgen ging naar Vurige tong, de debuutroman van Ann De Craemer. Het Betere Boek heeft volgend jaar plaats op zaterdag 6 oktober 2012.

Recensie door Dirk Verhofstadt

Jan Vantoortelboom, De verzonken jongen,Contact, 2011

Jan Van Toortelboom

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be