De Amerikaanse filosoof John Rawls (1921-2002) heeft enorme invloed gehad op het politieke en filosofische denken van de laatste 30 jaar. De grote belangstelling voor zijn werk moet wellicht daarin worden gezocht dat zijn theorieën een hulpmiddel zijn bij een debat over een rechtvaardige samenleving. Rawls laat ons indringend en overtuigend zien hoe kan worden gereflecteerd over het welzijn van mensen, met name dat van de minst bevoorrechten. De mensen mogen niet de dupe worden van de oneerlijke verdeling van aanleg en talenten. Hij paste zijn rechtvaardigheidstheorie ook toe op de rechtvaardigheid tussen volkeren. Met zijn verfijnde inzicht in het morele en het sociale kan het liberalisme zijn voordeel doen.

In zijn belangrijke werk A Theory of Justice uit 1971 heeft Rawls een invloedrijke theorie over rechtvaardigheid geformuleerd. Het betreft een politieke theorie voor een rechtvaardige, pluralistische en modern democratische samenleving. Hij vertrekt van de gedachte dat een maatschappij een samenwerkingsverband is tussen rationele personen ter bevordering van hun belangen. Rawls ziet de rechtvaardigheidstheorie als een onderdeel van de rational choice theory, die de beginselen van het rationeel beslissen bestudeert.

Om zijn opvatting van rechtvaardigheid te introduceren, stelt Rawls zich voor dat de basisstructuur van de maatschappij het voorwerp vormt van een oorspronkelijk contract tussen rationele personen die hun eigenbelang nastreven. Als voorwaarden voor dat contract vermeldt hij onder andere: een egalitaristisch beginsel, een fairness-beginsel, de contractanten zijn 'rationeel' in de standaardbetekenis van de economische theorie en de contractanten zijn wederzijds gedesinteresseerd.

Rawls tracht dan verder te bepalen hoe de oorspronkelijke gelijkheidspositie er kan uitzien. Het gaat daarbij om een louter hypothetische situatie. Rawls ziet wel dat zo'n basiscontract in feite niet is afgesloten onder de voorwaarden die hij stelt. Maar dat doet er niet toe: een maatschappij die de principes van rechtvaardigheid als fairness benadert, benadert ook dat ideaal van het vrije contract: het is er een waarmee vrije en gelijke individuen zouden kunnen instemmen. De oorspronkelijke gelijkheidspositie stelt men zich best voor als een beslissingsproces achter de sluier der onwetendheid. Dit betekent dat de contractanten onwetend zijn over hun plaats in de maatschappij, hun klassepositie of sociale status, en dat zij ook niet weten welke natuurlijke begaafdheden en gebreken zij zullen hebben, noch wat hun sterkte en intelligentie is. Zij weten alleen dat er sommige dingen zijn waarvan zij liever méér dan minder hebben (zoals inkomen) en dat zij een bepaalde opvatting zullen hebben van wat voor hen goed is (maar zij weten nog niet wat zij zelf goed zullen vinden). Die initiële situatie is fair, zodat alleen principes die onder die voorwaarden worden gekozen fair zijn.

Het samenwerkingsverband tussen de contractanten heeft betrekking op de verdeling van de primaire sociale goederen. Die verdeling is het voorwerp van de maatschappelijke basisstructuur. Die basisstructuur heeft institutionele prioriteit. Rawls heeft het over primaire goederen omdat ieder mens ze nodig heeft om een menswaardig bestaan te leiden, onafgezien van alle andere goederen waaraan men waarde hecht. Iedereen heeft liever meer dan minder van die goederen tot zijn beschikking. Het zijn sociale goederen, omdat behoeftebevrediging ook steeds een sociale praktijk is; goederen verschijnen niet als 'calorieën' maar wel in de vorm van specifieke producten.

Tot de primaire sociale goederen rekent Rawls: 1) basisvrijheden als vrijheid van meningsuiting, geweten en vereniging, persoonlijke integriteit en politieke vrijheid; 2) vrijheid van beweging en beroepskeuze; 3) de macht en de voordelen die verbonden zijn aan ambten en verantwoordelijke posities; 4) inkomen en vermogen; 5) de sociale grondslagen van het zelfrespect. Het is over de verdeling van de goederen a, b, c en d dat in de hypothetische 'oorspronkelijke opstelling' achter een 'onwetendheidssluier' voorafgaandelijk een overeenkomst moet worden gesloten. De sociale grondslagen van het zelfrespect kunnen niet 'gewild worden' maar zijn institutioneel verzekerd waar de vier andere basisgoederen rechtvaardig zijn verdeeld.

Rawls meent dat die primaire sociale goederen rechtvaardig moeten worden verdeeld, omdat zij de basis vormen van élk levensplan. Welke levensvisie je ook aanhoudt, hoe je ook denkt over wat kan en mag en hoort en wat je liefst zou doen, de vrijheid om die dingen te bereiken hangt af van de mate waarin je de middelen hebt om die dingen te bereiken. Vrijheid is niet alleen vrijheid van de druk van anderen of van omstandigheden, maar vrijheid om de zelfgestelde doelen te realiseren. Daarom moeten de middelen rechtvaardig worden verdeeld. Rechtvaardigheid is niet alleen een kwestie van 'rechten'. Wat betekent het recht om je te verplaatsen als je geen geld hebt om een busticket te kopen? En wat betekent een gelijk recht op verplaatsing als de één tien maal de planeet kan rondvliegen en de ander door armoede in zijn zetel is gekluisterd?

Rationele zelfgerichte individuen zullen volgens Rawls onder de sluier der onwetendheid gemotiveerd worden door risicovermijding (risk aversion). Zij zullen derhalve een zogenaamde maximin spelstrategie volgen: zij zullen zo kiezen dat mochten zij terecht komen in een slechte situatie, die toch zo goed mogelijk is. Gegeven de onwetendheidsluier en hun risicovermijding zullen de contractanten nog door een ander beginsel gemotiveerd zijn, namelijk het principle of redress. Dat stelt dat 'onverdiende ongelijkheden vragen om correctie, en aangezien ongelijkheden qua geboorte en natuurlijke begaafdheden onverdiend zijn, die ongelijkheden op de een of andere manier moeten worden gecompenseerd'. Rechtvaardigheid is een institutioneel correctief op bad luck zowel als op good luck, omstandigheden waaraan mensen volstrekt niets kunnen doen (b.v. een handicap) of waarvoor ze niets hebben gedaan (b.v. een erfenis). In de oorspronkelijke opstelling zullen de onderhandelaars dan ook rekening houden met de kans dat zij met een handicap hun leven zullen moeten leiden of dat hen een ongeluk overkomt.

Rawls argumenteert dat de contractanten op grond van het maximinbeginsel de volgende beginselen zullen afspreken: 1) ieder persoon behoort een gelijk recht te hebben op het meest uitgebreide totale systeem van gelijke basisvrijheden dat verenigbaar is met een gelijksoortig systeem van vrijheden voor eenieder; 2) sociale en economische ongelijkheden moeten zo geregeld zijn dat ze tegelijk in het grootste voordeel van de minst begunstigden uitvallen en het beginsel respecteren van het rechtvaardige sparen met het oog op toekomstige generaties (het verschilbeginsel) en gekoppeld zijn aan ambten en posities die voor iedereen openstaan in omstandigheden die een faire gelijkheid van kansen verzekeren (het beginsel van de faire gelijkheid van kansen)

De beginselen zijn geordend. Het beginsel van de grootste gelijke vrijheid voor ieder persoon heeft absolute prioriteit terwijl het beginsel van de faire gelijkheid van kansen (2) voorrang heeft op het 'verschilbeginsel' (1). Klassieke ('negatieve') vrijheidsrechten staan vooraan, vervolgens moeten voor iedereen gelijke kansen worden verzekerd en tenslotte kunnen ten bate van de welvaartsverhoging van de minstbedeelden zekere sociaal-economische verschillen gerechtvaardigd zijn.

Een ander belangrijk en invloedrijk boek is Political Liberalism. Hoe kunnen vrije en gelijke burgers, die van inzicht verschillen waar het gaat over godsdienstige, filosofische en levensbeschouwelijke zaken, vreedzaam met elkaar samenleven. Rawls ontwikkelt daarvoor drie nieuwe morele concepten, nl. 'political liberalism', 'public reason' en 'overlapping consensus'. Het politiek liberalisme is een vorm van liberalisme die iedereen kan toepassen ongeacht zijn eigen individuele visie op het goede. De 'overlapping consensus' is een consensus die ontstaat naarmate de politiek liberale principes verworden tot een geïntegreerd onderdeel van de verschillende religies en ideologieën binnen de politieke gemeenschap. De publieke redelijkheid tenslotte is de regel die zegt dat we in fundamentele politieke debatten geen argumenten mogen ontlenen aan onze religie of levensbeschouwing.

In zijn laatste boek uit 1999, The Law of Peoples, past Rawls zijn theorie toe op de rechtvaardigheid tussen volkeren. Hij behandelt onder andere het burgerschap, het politiek liberalisme, de verdraagzaamheid en de internationale rechtvaardigheid. Centraal staat zijn opvatting dat 'volkeren de plicht hebben om andere volkeren bij te staan, wanneer die onder ongunstige omstandigheden leven'.

Een boekbespreking over 'Rawls, Een inleiding in zijn werk' is te vinden op http://www.liberales.be/cgi-bin/show.pl?boek&tinneveltrawls.

John Rawls