Liberales organiseerde op 2 maart 2009 een gespreksavond met advocaat Hans Rieder. In januari kreeg Hans Rieder tien verdachten vrij door procedurefouten met de toepassing van de wet op bijzondere opsporingsmethoden. In de media werd advocaat Rieder (nog maar eens) met alle zonden overladen. Maar Rieder beet van zich af: hij zegt op te komen voor de rechtstaat en verdedigt de grondrechten van het individu tegen de macht van de staat. Tijdens het eerste deel van de gespreksavond gaf de spreker zijn visie over de rechtstaat in het algemeen en over het strafrecht in het bijzonder. Daarna was er ruimte voor vragen uit het publiek. De gespreksavond werd gemodereerd door Egbert Lachaert, kernlid van Liberales. Hieronder het verslag van de gespreksavond.

Hans Rieder begon zijn uiteenzetting met een aantal krantentitels te citeren naar aanleiding van de vrijlating van 10 verdachten in een onderzoek waar gebruik gemaakt werd van bijzonder opsporingstechnieken. Een titel als ‘Hof van Beroep spreekt beklaagden vrij na procedurefout’ geeft de indruk dat de vrijspraak er enkel en alleen is door de procedurefout en dat is volgens de advocaat een negatieve berichtgeving. Het geeft op zijn minst de indruk dat er iets spitsvondig zit achter de vrijspraak, en het gaat hoegenaamd niet over het feit dat de procedurefout over de schending van een grondrecht gaat. ‘Zware criminelen vrijuit’, een andere krantenkop, gaat een stap verder: hier wordt door de krant een kwalificatie gegeven aan een burger, namelijk dat hij crimineel is. Terwijl niemand weet of die burger wel een zware crimineel is. Dat zou net in een proces moeten bepaald worden. Met de krantenkop ‘Manke opsporingswet zet deur open voor criminelen’ wordt de BOM-wet als mank omschreven, maar dat was niet het geval. Het was een verschillende interpretatie van rechters die aanleiding gegeven heeft tot de uitspraak van het Hof van Cassatie.

In ieder geval is het duidelijk dat naar aanleiding van de vrijspraak van de 10 beklaagden de media negatief berichtten over deze zaak en dat dit de mensen weghoudt van de essentie. Want misschien was de uitspraak van het Hof van Cassatie wel iets zeer positiefs voor justitie. Nergens echter werd er uitgelegd waarom de zaken gebeurd waren zoals ze gebeurd waren. Het ging in essentie om de toepassing van de grondrechten. Met andere woorden, de rechtstaat had gewerkt.

Elke burger in het land kan het voorwerp worden van een gerechtelijk onderzoek. En het is dan pas dat je voelt hoe essentieel die grondrechten zijn. Maar de Belg kent zijn grondrechten niet, laat staan de basis van deze grondrechten, zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Verdrag inzake Burgerrechten. Nochtans kan je dat laatste verdrag dagelijks toepassen. Dat de Belg zijn grondrechten niet kent is volgens Rieder te wijten aan het feit dat wij een slaafs volk zijn. In het verleden zijn we vaak onder de voet gelopen en dit heeft ertoe geleid dat we in gebreke blijven om op onze rechten te staan. Door de Amerikaanse feuilletons weet iedereen wat de politie tegen een arrestant zegt op het moment van de aanhouding, maar we kennen onze eigen rechten niet wanneer we door onze eigen politie ondervraagd worden. In de VS is er dan ook een grotere argwaan tegenover de overheid, die meer bekeken wordt als een instelling die tegenover ons staat, terwijl de Belg de overheid meer beschouwt als iets wat boven hem staat. In een rechtstaat geldt ‘the rule of law not of the man’. Het is dus de wet die telt, en niet wat de mens (of de media) ervan maakt. En uiteraard moet een crimineel gestraft worden, maar dan wel op basis van de wet en niet op basis van geroep van de straat.

Onbekend is onbemind, en dus zou in het onderwijs onze grondrechten en onze burgerrechten onderwezen moeten worden. Neem als voorbeeld een huiszoeking zonder huiszoekingsbevel: de typische reactie van de Belg is om de politie toch maar binnen te laten. Misschien zullen ze dan wat vriendelijker zijn, is de gedachte (wat natuurlijk niet het geval is). Die houding van de Belg zou moeten veranderen. Die strijd is dus nog niet gedaan. En het is een strijd die ook wordt vergeten door de Open VLD. Nochtans lag de liberale partij in 1830 aan de basis van het schrijven van onze liberale grondwet die daarna in de hele wereld als voorbeeld gediend heeft. De huidige parlementsleden, ook de Open VLD, surfen echter mee op de golven van het populisme. Dat is duidelijk te zien in de ‘voorbereidende werken’ in het kader van de reparatiewet voor de wet op de bijzondere opsporingstechnieken: alle parlementsleden nemen hun argumenten gewoon uit wat de media hierover geschreven hebben.

Stel bijvoorbeeld dat er in Brussel een terroristische aanslag gepleegd werd waarbij 300 doden vielen. De media berichten dat er terroristen gevat zijn. Mogen we dan bij een ondervraging ‘water boarding’ toepassen? Nee, natuurlijk niet: het misleidende zit hem namelijk in het feit dat men stelt dat er ‘terroristen’ gevat zijn. Maar dat weet men helemaal nog niet. Het enige dat men weet is dat men ‘mensen’ aangehouden heeft. We moeten in dat geval een open geest behouden en ons afvragen of de arrestant wel een terrorist is. Over de BOM-wet zijn er heel wat onzinnige dingen gezegd. Het gaat over speciale technieken die een grote intrusie betekenen in ons privé-leven en dat moet geregeld zijn. De regel is immers dat de overheid buiten ons huis moet blijven. De uitzondering is dat hij binnen mag, als ze de regels respecteert. En volgens Rieder mag de overheid wel degelijk bij uitzondering de privacy schenden, maar de burger heeft in zo’n geval wel het recht hier vragen over te stellen.

In het debat over procedurefouten wordt vaak geargumenteerd dat de ernst van de inbreuk moet meespelen in de beoordeling van de zaak. Hans Rieder pleit hier echter voor een strikte lijn. Immers, wat niet gesanctioneerd wordt, wordt niet nageleefd. En ja, dat zal als gevolg hebben dat er schuldige mensen vrijkomen.

Na de uiteenzetting van Hans Rieder kon het publiek vragen stellen.

Onze wetten stammen nog uit het Napoleontisch tijdperk. Moet dit niet geactualiseerd worden om een rechtvaardiger systeem te krijgen?

Hans Rieder: Veel wetten zijn inderdaad niet meer actueel, maar de grondrechten zijn nog steeds dezelfde gebleven, hoewel ze niet meer gekend zijn, ook niet bij de parlementairen. En ik zou opletten met het begrip ‘rechtvaardigheid’. Voor de nazi’s was het ook rechtvaardig om de joden te vermoorden en voor de stalinisten om de grootgrondbezitters naar de Goelag te sturen. Met dat begrip kan je niets doen: de enige toetsteen zijn regels die democratisch beslist zijn en die iedereen begrijpt. Wanneer je algemene terminologie gebruikt, kan die term altijd ingevuld worden door wat de meerderheid denkt en dat kan indruisen tegen het individu. Daarom bestaan er juist die grondrechten.

Het bankgeheim is heilig voor de Zwitsers. Ze argumenteerden dat vroeger door te verwijzen naar de joden die in de Tweede Wereldoorlog hun geld op Zwitserse rekeningen konden parkeren, zonder dat de nazi’s dit konden confisqueren. Nu blijkt dat het juist de nazi’s zijn die gebruik gemaakt hebben van het Zwitsers bankgeheim om geld dat ze van joden gestolen hadden veilig weg te zetten. Met andere woorden, het grondrecht dient hier de belangen van de nazi’s.

Hans Rieder: Bij mijn weten is het bankgeheim nog geen grondrecht. De ‘bill of rights’ met de grondrechten kent maar een tiental artikelen. Dat is anders met het voorstel van de Europese Grondwet: het is een onhandelbaar gedrocht omdat men voor elke specifieke groep speciale rechten heeft gecreëerd. Door de inflatie aan zulke grondrechten worden deze echter onherroepelijk verdund. We moeten een korte lijst hebben die iedereen begrijpt. Trouwens, er is nog steeds geen overeenstemming over de fundamentele rechten van de gearresteerden, onder meer omdat België hierover dwarsligt. België is immers tegen de bijstand van een advocaat voor een arrestant in de eerste uren van zijn aanhouding.

Procedures werken traag, terwijl internationale criminaliteit snel gaat. Geeft dit geen problemen?

Hans Rieder: We hebben het Schengen-verdrag en Interpol. Toegegeven, vóór 2004 werkte dat niet zo efficiënt, maar ondertussen werkt dat goed. En wees gerust, ze luisteren veel af. Alle telefoongesprekken worden getraceerd, internet wordt gecontroleerd. Er is geen geheim en de privacy wordt niet gerespecteerd.

Kunnen zij die procedurefouten maken niet gestraft worden?

Hans Rieder: Dat is erg verleidelijk, maar ik ben er tegen. De magistraat of politieagent zal veel minder actief willen tussenkomen, indien ze het risico lopen dat zij gestraft zullen worden bij eventuele procedurefouten. Dat is wat in Italië gebeurd is: rechters werden aansprakelijk voor fouten en werden plots zeer passief. We moeten aanvaarden dat mensen zich vergissen. En dat er dan schuldigen worden vrijgelaten is collateral damage. In de periode dat er bericht werd over 10 verdachten die vrijgelaten werden, werden honderden verdachten wél veroordeeld. Die 10 verdachten zijn de uitzondering, maar men heeft het perspectief verloren.

De burgers eisen van de beleidsmakers dat ze beschermd worden. En ik heb dus begrip voor de overheid die zegt dat ze met de klassieke middelen niet toekomt om misdaden of terrorisme te vermijden.

Hans Rieder: Hoe zit dat nu met dat terrorisme? Worden er zoveel terroristische aanslagen verijdeld? Als je naar de VS wilt reizen word je behandeld als een crimineel. Alle fantastische middelen ten spijt hebben we de aanslagen van 9/11, Madrid en Londen gehad. En dat is niet iets van de laatste 10 jaar. We hebben München gekend, en de Baader-Meinhof groep. We moeten voorzichtig zijn dat we door het gehuil van de mensen de liberale grondrechten opgeven wegens een aantal extremisten.

De interpretatie van wetten door rechters gebeurt toch soeverein? Maar bij de BOM-wet gaat het over een misinterpretatie van de rechters.

Hans Rieder: In de BOM-wet stond letterlijk dat alle partijen afzonderlijk moeten gehoord worden wanneer er speciale opsporingstechnieken werden gebruikt. Daar ben ik het al niet mee eens omdat er op die manier geen debat mogelijk is. Maar goed, in Gent heeft men zich aan de letterlijke tekst van de wet gehouden, zoals het moet. In Brussel en Antwerpen heeft men dat niet gedaan, meer uit luiheid dan uit principe, trouwens. Het openbaar ministerie was hier altijd aanwezig en dat gaat in tegen de wet. Ik ben toen tegen de beide praktijken naar het Hof van Cassatie gestapt, omdat het Hof zich dan móest uitspreken over welke praktijk nu de juiste is. Normaal zou het Hof van Cassatie de praktijk van Gent moeten gevolgd hebben. Maar het Hof heeft nog altijd de witte mars naar aanleiding van het spaghetti-arrest niet verteerd. Een arrest dat trouwens geheel terecht is: niemand zou willen dat er een onderzoeksrechter naar een spaghetti-etentje gaat van de tegenpartij. De reden waarom het Hof van Cassatie geoordeeld heeft dat Gent fout zat en Brussel en Antwerpen juist, was een pure opportuniteitsafweging: in Brussel en Antwerpen zijn er veel meer verdachten veroordeeld dan in Gent en als het Hof van Cassatie die praktijken in Antwerpen en Brussel foutief zou beoordelen, zouden er dus veel meer verdachten vrijkomen. Dat heeft men willen vermijden en dus heeft men geoordeeld dat Gent fout zat, wat dus niet het geval was.

Langs de ene kant moeten procedureregels strikt nagevolgd worden, maar langs de andere kant is het de rechter die volgens zijn ‘innerlijke overtuiging’ moet oordelen of iemand schuldig is of niet. Zijn die twee zaken niet in tegenspraak?

Hans Rieder: Dat lijkt een tegenspraak, maar dat is het niet. De ‘innerlijke overtuiging’ is de enige toetsteen die er bestaat, omdat 100% wetenschappelijke zekerheid niet bestaat. Bewijzen kunnen vervalst zijn, ooggetuigen kunnen zich vergissen. Maar we moeten trachten om die vergissingen zo veel mogelijk te beperken. Het is daarom belangrijk dat er openheid van debat is. En in België is er geen openheid van debat: zo bijvoorbeeld mag de rechter beslissen of een getuige gehoord wordt of niet. Juist doordat de ‘innerlijke overtuiging’ van de rechter de enige toetsteen is, moet de filter zeer sterk zijn en dus hebben we een strikte naleving nodig van procedureregels.

Stel dat u morgen minister van Justitie wordt, mét Napoleontische bevoegdheden. Wat verandert u dan?

Hans Rieder: In verband met het strafrecht: twee zaken. Ten eerste, zou ik verplichten dat er van alle verhoren een auditieve opname gemaakt wordt, die niet geknipt kan worden (of men moet het knippen kunnen detecteren). In één klap zullen duizenden discussies opgelost worden. Ten tweede, auditieve opname van alle discussies voor de rechtbank om op die manier de advocaten wat beter in het gareel te houden.

Verslag door Andreas Tirez

Hans Rieder

Links

mailto:andreas@liberales.be