Liberales had de Brits-Pakistaans-Nederlandse schrijfster Naema Tahir uitgenodigd voor een gespreksavond en dit naar aanleiding van de publicatie van haar nieuwe roman Eenzaam heden ( Liberales-boekbespreking ). Het boek gaat over de botsing die veel migranten ervaren, namelijk van de oude cultuur van het thuisland en de nieuwe cultuur waarin ze als migrant terechtkomen. Naema Tahir zelf is geboren in het Verenigd Koninkrijk en is op 9-jarige leeftijd naar Nederland gekomen. Ze heeft rechten gestudeerd in Leiden en heeft onder meer voor de Raad van Europa gewerkt. Ze staat bekend als een liberale, kritische moslima. Een verslag van de gespreksavond door Andreas Tirez.

Naema Tahir begint haar uiteenzetting over haar nieuwe roman met een kort stukje geschiedenis van Pakistan, dat meteen ook de centrale gedachte van het boek kenschetst. Tijdens de Britse kolonisatie waren Pakistan en Indië één land. In 1947 is Pakistan dan onafhankelijk geworden. Pakistan werd gesticht door Mohammed Ali Jinnah en het was zijn bedoeling om een moslimstaat te creëren, aangezien hij van mening was dat moslims en niet-moslims niet met elkaar konden samenleven. Zijn dochter Dina, echter, wordt verliefd op een niet-moslim, zeer tegen de zin van haar vader. Wanneer ze doorzet en met hem trouwt wordt ze verstoten. Het is naar deze vrouw, die overigens nog steeds leeft, dat het hoofdpersonage van Eenzaam heden is vernoemd.

Volgens vele moslims, zo stelt Naema Tahir, mogen moslimmannen met iedereen trouwen. Liefst natuurlijk met een moslima, maar daar kan gemakkelijk vanaf geweken worden. De mannelijke cultuur is immers dominant en zo zal de gezinscultuur van de moslimman en niet-moslimvrouw toch de moslimcultuur hebben. Het gevolg is dat vrouwen dit niet mogen en dat is voor haar de kern van de emancipatie van de moslima: dat ze zouden kunnen kiezen met wie ze kunnen trouwen, moslim of niet-moslim.

In het boek beschrijft Naema Tahir een migrantengezin en de veranderingen en problemen die een dergelijk gezin ondergaat. De hoofdfiguur, Dina, groeit op in een Pakistaans gezin dat geëmigreerd is naar Engeland. Voor de vader is dit een ingrijpende gebeurtenis, aangezien hij nu als een migrant gezien wordt en dat is niet echt mannelijk. Als reactie hiertegen probeert de vader zoveel mogelijk Pakistan naar Engeland te halen, waarbij tradities uiteraard belangrijker zijn dan emancipatie. De vader ziet erop toe dat ook de andere gezinsleden Pakistaans blijven door bijvoorbeeld zijn vrouw te verbieden buitenshuis te gaan werken. De vader is ook van plan om ooit naar Pakistan terug te keren en zijn kinderen mee te nemen.

Dat is niet naar de zin van Dina en als reactie wordt ze op en top Brits, waarbij ze heel ver gaat: ze meet zich een Brits snob-accent aan, heeft een Engels vriendje, eet enkel nog Brits eten, hoewel ze de traditionele Pakistaanse keuken best lekker vindt,… En bij een Brits leven hoort natuurlijk ook een Britse seksualiteit. Het is duidelijk dat Dina zich niet kan ontplooien binnen haar eigen gezin en ze aanstuurt op een verstoting.

Na deze korte inleiding door Naema Tahir was er tijd voor een gesprek met het publiek.

Welke omstandigheden zijn er volgens u nodig opdat een moslima kan ontsnappen uit haar omgeving?

Naema Tahir: Mij is het gelukt om te gaan studeren. Ik werd daarin zelfs gestimuleerd, omdat ze vertrouwen hadden dat ik niet westers ging worden. Ik ben echter getrouwd met een Nederlander en daardoor heb ik volgens mijn ouders hun vertrouwen beschaamd. Als moslimmeisjes dus laten zien dat ze niet westers zullen worden, dan krijgen ze vrijheid. Sociaal-economisch zullen moslimvrouwen zich wel emanciperen, omdat veel moslimmeisjes gaan studeren (maar ze mogen dan wel niet op kamers), maar ze zullen nog steeds niet mogen kiezen met wie ze willen trouwen. Daarom is dat voor geen echte emancipatie.

Moslimmeisjes blijken het goed te doen op school, terwijl moslimjongens het slechter doen en meer last schijnen te hebben van een identiteitscrisis. Hoe komt dat?

Naema Tahir: Studeren is zowat het enige wat moslimmeisjes mogen doen en waarvoor ze ook waardering krijgen. Voor de jongens geldt volgens mij de ‘wet van de remmende voorsprong’: ze worden immers geboren als kleine prinsen en krijgen alles in de schoot geworpen. De enige manier om hier uit te komen is volgens mij harder werken en niet te veel klagen.

U zegt dat het de moeders zijn die hun zonen verwennen. Maar zij hebben als ze jong waren toch ook ervaren dat ze niet gelijkwaardig werden behandeld. Waarom doen ze dit dan ook met hun eigen dochters?

Naema Tahir: Daar zijn twee belangrijke redenen voor. Ten eerste is er de jaloezie van de vrouw op hun dochters. De moeder had de vrijheid niet en gunt dit ook niet aan haar dochter. Dat is trouwens geen moslimgebonden fenomeen. Wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat vrouwen met een slechte jeugd jaloers zijn op hun kinderen als dezen wel een goed jeugd hebben. Een tweede reden is dat het belangrijk is voor de moeder om te investeren in haar zoon, omdat haar zoon, vooral in traditionele samenlevingen, al snel de kostwinner wordt en zo de dominante persoon in het gezin. Als de zoon zich hecht aan de moeder, geeft dit de moeder een voordeel als de zoon kostwinner wordt.

Waarom houden nieuwkomers zo sterk vast aan de tradities van hun land?

Naema Tahir: In een moslimland moet je niet laten zien dat je een moslim bent: iederéén is er moslim. In een land echter waar je vreemd bent, moet je je identiteit bevestigen en ga je je moslim-zijn juist benadrukken. Daarbij komt nog dat veel immigranten heimwee hebben en met een soort schuldgevoel zitten ten opzichte van hun land van herkomst. Het laatste wat ze willen is dus hun identiteit opgeven; meer nog, ze willen iets terug doen. Dat laatste gebeurt vaak onder de vorm van een partner uit het land van herkomst waardoor ze in feite hun kinderen teruggeven aan hun land van herkomst.

Zorgen de huidige discussies over moslims niet voor meer polarisatie?

Naema Tahir: Ikzelf hou niet van provocaties, maar ik verdedig wel de provocateurs. Op dit moment kent Nederland een periode van provocaties en dat maakt het debat los. Dat is wat provoceren juist is: praten over taboes. Wat Wilders doet, vind ik op zich niet slecht, maar ik had liever een moslimprovocateur gehad die het debat over de koran aanzwengelde. Ik zou graag zien dat moslims en anderen mee zouden discussiëren over de koran, want nu is er maar één stem: die van Wilders. Als iedereen zijn zegje zou doen, dan verdwijnt automatisch het monopolie dat Wilder nu bezit en wordt zijn stem één van de vele. Trouwens, over de bijbel mag wel gediscussieerd worden. Het is heel normaal om vragen te stellen als ‘was Maria wel maagd?’ en ‘hoe zou het historisch echt gegaan zijn?’: zulke vragen over de koran worden al onmiddellijk als blasfemie bestempeld.

Irshad Manji was vorig jaar ook te gast bij Liberales. Zij betreurde dat het concept ijtihad, namelijk het kritisch denken dat tot de 12de eeuw zeer normaal was in de moslimwereld, verdwenen is. Zij probeert een liberalere invulling te geven van de koran. Veel problemen gaan terug op de interpretatie van de koran en een liberalere interpretatie zou toch een oplossing kunnen bieden?

Naema Tahir: Als er een liberalere islam komt, dan zie ik die vooral ontstaan in Europa en minder in de VS en Canada. Ik ben het volledig eens dat er kritischer moet omgegaan worden met teksten. Er zijn inderdaad een aantal moslima’s bezig om vrouwvriendelijkere interpretaties te geven van teksten. Vroeger vond ik dat een goede zaak. Nu ben ik sceptischer omdat deze interpretaties altijd binnen de grenzen blijven die mannen hebben opgesteld. En wees gerust, die grenzen zijn er niet gemaakt voor de vrouwen. Om een voorbeeld te geven: ergens staat dat vrouwen “hun tooi moeten bedekken”. Hieruit is de verplichting gevloeid dat vrouwen een hoofddoek moeten dragen. Maar, zo stellen vrouwvriendelijke interpretaties, tooi kan vanalles zijn: het kan ook bijvoorbeeld verwijzen naar sieraden. Dus als vrouwen hun sieraden bedekken, voldoen ze ook aan dit voorschrift. Je kan stellen dat dit een verbetering is, maar de essentie blijft: vrouwen moeten iets bedekken. Daarom vind ik dat ze radicaler moeten interpreteren en buiten de grenzen moeten treden. Ze moeten te weten komen wie en waarom bepaalde teksten zijn geschreven. Ik pleit er niet voor dat de koran moet herschreven worden; er moet echter wel meer kennis over de koran zijn en dan vooral vanuit een historische benadering. Om maar één punt te noemen: de koran is neergeschreven 60 jaar na de dood van Mohammed.

Een actuele vraag: wat vindt u van het hoofddoekenverbod voor moslima’s die een overheidsfunctie hebben?

Naema Tahir: Voor mensen die beslissingsbevoegdheid over andere mensen hebben, zoals rechters en politieagenten, vind ik zo’n verbod goed. Voor mensen met uitvoerende taken, zoals ambtenaren, zou ik de beslissing overlaten aan het meso-niveau. Een verbod geeft wel een aantal moeilijkheden, omdat er zoveel niveaus zijn. In Frankrijk, bijvoorbeeld, mag er geen hoofddoek gedragen worden op scholen. Daar kreeg men al snel discussievragen of een moeder die haar kind komt ophalen op school haar hoofddoek mag ophouden. En zo ja, mag die moeder dan deelnemen aan de ouderraad met haar hoofddoek op? Maar mijn gevoel over deze problematiek is eerder: what’s the fuss about?

Hoe kunnen moslims zich organiseren en naar buiten treden?

Naema Tahir: De moslims die je nu hoort, zijn wat ik noem de ‘carrière-moslims’ of de gesubsidieerde moslims. Je hoort wel hier en daar moslims die kritisch denken, maar dat zijn veeleer dissidenten en ze creëren geen bijval. De meerderheid van de moslims is de zwart/wit-discussie echter grondig beu, waarbij de islam ofwel zeer negatief of zeer positief wordt belicht. Deze meerderheid hoor je echter niet. Ze zijn wel actief achter de schermen, maar ze komen niet naar boven, waarschijnlijk door te weinig toptalent. Het zal moeten komen van mensen die willen pronken met hun talent, in plaats van met hun religie. Dus van schrijvers, kunstenaars, filosofen,… Maar om boven te drijven, moet men hard werken en dat is dus ook mijn boodschap: werken, werken en werken. En niet te veel klagen.

Verslag door Andreas Tirez

Naema Tahir

Links

mailto:andreas@liberales.be