Een avondje stappen met Marc Dutroux ziet hij niet echt zitten, net zomin als een week optrekken met een stel moslimterroristen. Louis Theroux heeft nochtans al heel wat raar volk van dichtbij leren kennen. Met zijn tv-documentaires over Amerikaanse neonazi’s, gangstarappers en pornoacteurs gooide hij het voorbije anderhalve decennium ook bij ons hoge ogen. Wat zou er geworden zijn van al die mensen, vroeg hij zich een paar jaar geleden af, en daarom besloot hij hen nog een keer op te zoeken, nu niet met een cameraploeg in het kielzog, maar wel met een laptop onder de arm. Hij wou immers een boek schrijven.

Wie ooit een documentaire van Louis Theroux heeft gezien, zal de man nooit meer vergeten. Hij slaagt er immers als een van de weinigen op deze aarde in om met een volkomen uitgestreken gezicht de naïefste en tezelfdertijd pijnlijkste vragen te stellen aan mensen waar wij normale zielen liever een straatje voor om zouden gaan. “Waarom zou een zwarte geen voorbeeldige Afrikaner kunnen zijn,” vraagt hij bijvoorbeeld aan een woest uit de ogen kijkende Eugène Terreblanche, de leider van de neonazistische Afrikaner Weerstandbeweging, “die kan toch ook patriottische zijn en de Christelijke waarden hooghouden?” Als kijker vrees je dat Louis het op zulke momenten niet zal overleven, maar overleven deed hij het tot nu toe iedere keer, en dat had hij vooral aan de draaiende camera te danken, en aan de crew die hem bediende.

Voor het boek Reizen door de subculturen van Amerika ging hij echter alleen op pad, en dat maakte dat hij door de geïnterviewden ook anders behandeld werd dan de eerste keer. “Niet dat ze me meteen op mijn gezicht probeerden te slaan,” lacht Theroux, “integendeel zelfs, het viel me op dat ze eerlijker waren. Ze hoefden zichzelf niet te verkopen. We gingen normaler om met elkaar, wat me confronteerde met mijn eigen fascinatie voor deze toch wat rare sujetten. Ik was een beetje uitgekeken op het medium tv en wou het oog van de tijger terug, zoals in Rocky II. In die film is Rocky te lui en te vadsig geworden en daarom wil hij het oog van de tijger terug. Hij wil weer fit zijn en dat kan hij alleen worden door terug het bos in te gaan en afscheid te nemen van de luxe en het comfort. Dat deed ik dus ook, maar het was niet altijd een leuke belevenis.”

U schrijft dat u de geïnterviewden als vrienden was gaan zien, maar hoe kun je een vriend zijn van een neonazi?

Louis Theroux: Daar zat ik inderdaad mee. Op een bepaald moment was de grens tussen journalistieke interesse en vriendschap tussen mij en mijn geïnterviewden heel diffuus geworden. Door terug te gaan heb ik ontdekt dat het niet echt vrienden waren. Ze verkeren ergens in een grijze zone die zo typisch is voor de journalistiek: je creëert een vriendelijke omgeving zonder dat dit tot meer moet leiden. Toen ik neonazi Jerry Gruidl opnieuw ontmoette, viel me weer op hoe afschuwwekkend die man zijn visie is. Tijdens mijn verblijf bij hem raakte ik mijn laptop kwijt en hij hielp deze terug te vinden. Dan kun je alleen maar dankbaar zijn, ook al geeft dat uiteindelijk een vies gevoel. Hoe ver kun je gaan? Toen ik begon na te denken over die vraag ontdekte ik dat ik helemaal geen vriendschap voel voor die mensen, maar dat ik gewoon mijn job doe en dat je die niet kunt doen zonder met mensen in contact te komen. Uiteindelijk denk ik dat ik die mensen meer voor mezelf weer opgezocht heb dan voor hen of voor het boek. Ik wou de gekte in mezelf ontdekken. Ik heb bijvoorbeeld altijd iets gehad met de Amerikaanse patriotten die denken dat de wereld op zijn einde loopt en daarom helemaal geïsoleerd een nieuwe autarkische maatschappij willen opstarten. Zij zijn zo onafhankelijk en houden de typisch Amerikaanse uitspraak ‘Don’t tread on me’ hoog. Ik zorg voor mezelf en mijn familie en als jij mij met rust laat, laat ik jou ook met rust. Zij betalen geen belastingen en zo, maar op een vreemde manier kan ik toch de zuiverheid van hun logica waarderen. Waarom zou jij, omdat je toevallig in België geboren bent, je aan de wetten van dat land moeten onderwerpen. Je hebt toch nooit een papier ondertekend waarop geschreven staat dat je dat zal doen? Je aanvaardt dat omdat je een conventioneel persoon bent, net zoals praktisch iedereen. Om daar tegenin te gaan en te weigeren je te plooien, heb je een bijzondere wilskracht nodig. Dan zeg je dat je in je eigen land woont en dat je daarom alleen belasting aan jezelf betaalt.

Hoe gek en gevaarlijk de mensen die u opvoert ook mogen lijken, in feite zijn het toch maar doetjes. Ze zeggen veel, maar doen niets.

Louis Theroux: Ik krijg wel eens de vraag voorgelegd hoe ik het uithoud bij zulke mensen. Wellicht heeft het juist te maken met het feit dat het inderdaad geen misdadigers zijn. Het enige wat die neonazi’s doen, is grote plannen maken die nooit uitgevoerd worden. Degene die wel iets doet is April, de moeder van de tweeling Lamb en Lynx die haar dochters aanzet tot het spelen en zingen van neonazistische folk op skinheadbijeenkomsten. Echt gewelddadig is ze niet. Je zou kunnen opmerken dat ze haar kinderen hersenspoelt, maar tot op zekere hoogte is dat het recht van iedere moeder. Zelf zou ik het niet doen, maar het is niet te vergelijken met wat bijvoorbeeld jullie Marc Dutroux uithaalde. Met zo iemand zou ik geen journalistieke band kunnen opbouwen. Ik heb een documentaire gedraaid in de Amerikaanse San Quentingevangenis. Ik heb daar gepraat met David Silver, een inbreker die mensen martelde om te weten te komen waar ze hun geld verstopt hadden. Op dat moment zat hij echter achter de tralies en deed hij dat dus niet meer. Ik maak verhalen over mensen met een extreme levensstijl, maar als ze gewelddadig waren, zou ik het niet aankunnen denk ik. Ik zie me nog niet meteen met twee islamterroristen op stap gaan en vragen hoeveel mensen ze die dag ontvoerd hebben en of de onthoofding die voor die ochtend op het programma stond goed verlopen is. Maar je moet het zo ver zelfs niet gaan zoeken. Ook over president Bush en zijn regering zou ik geen documentaire kunnen maken. ‘Ha die Georgie, nog nieuwe landen binnengevallen vandaag?’, nee dat is niets voor mij.

Waarom doen die mensen wat ze doen? In een van uw documentaires voert u Reverend Short op, een ufoloog die contact maakt met een andere planeet en opeens heel gek begint te praten, alsof hij figureert in een barslechte sf-reeks uit de jaren 1950. Zelfs het kleinste kind ziet dat dit nep is.

Louis Theroux: Dat heb ik toen ook gezegd, en zo raakte ik in de problemen. ‘Hoe weet je of je wel echt contact hebt met buitenaards leven?’ vroeg ik, en ‘Komt het soms wel eens bij je op dat je niet meer zou kunnen zijn dan een bedrieger?’ Hij kon gewoon niet overweg met die vragen. ‘Nee,’ riep hij, ‘dat mag je nooit denken, want dan saboteer je jezelf.’ Het werd me toen duidelijk dat hij niet in staat was zichzelf in twijfel te trekken omdat dan het zorgvuldig geconstrueerde verhaal dat hij rond zijn persoontje opgetrokken had in zou storten. Hij kon daar niet op een rationele manier over praten. En dat geldt voor veel van die zonderlingen. Zij lijken vast te zitten in hun eigen verhaal en alles wat dit zou kunnen bedreigen weren ze af.

En zo bekeken zijn we allemaal een beetje zonderling natuurlijk, want vertellen we onszelf niet allemaal verhalen?

Louis Theroux: Precies. We spelen allemaal een rol in het leven en we houden er niet van wanneer deze door anderen in vraag wordt gesteld. We zijn allemaal fictionele personages in het boek dat we zelf schrijven. De mensen die ik opvoer zijn dan niet meer dan extreme versies van dit gegeven.

Heeft de politieke toestand van de VS een invloed op het aantal zonderlingen en randfiguren in het land?

Louis Theroux: Er is inderdaad wel een verband te zien. De jaren 1990 vormden een gouden tijdperk voor dat soort mensen. De militiebeweging, die gelooft dat er een grote samenzwering bestaat met als doel iedereen te knechten onder de VN en daarom tegen de overheid wil vechten, was toen heel erg populair. Amerika was toen in vrij goede doen. De economie draaide als een lier en we waren niet verwikkelde in grote buitenlandse conflicten. Het was postkoude oorlog en pre-9/11, en we hadden de luxe om ons te vermeien met compleet gefantaseerde bedreigingen. Maar toen vielen de Twin Towers en veranderde alles. Heel wat anti-overheidsactivisten schaarden zich opeens rond de Amerikaanse vlag en bleken toch nette patriotten te zijn. Maar we mogen ons daar ook niet op verkijken. Het heeft ook veel te maken met profilering en zichtbaarheid. Die milities bestaan nog steeds, alleen zijn ze uit het nieuws verdrongen door belangrijker gebeurtenissen. Heel wat gekheid heeft altijd bestaan en zal ook nooit verdwijnen, omdat ze zo’n sterk deel uitmaakt van de menselijke psyche. Niet toevallig zijn dat ook die vormen van randgedrag die het meeste bij ons losmaken, zowel bij de kijker en de lezer, als bij mij als journalist. Sommig gedrag vinden we gek omdat het zo diep gaat. Neem nu seksuele perversie, racisme en religieus extremisme. Die staan in rechtstreeks verband met de fundamenten van het menselijk bestaan.

Wat ons natuurlijk bij de vraag brengt waarom u zo ongemeen populair bent.

Louis Theroux: Omdat ik een gekke journalist ben die de mensen een kijkje gunt in hun eigen vunzige fantasie. Ik ben er niet op uit om opmerkelijke, maar volstrekt irrelevante figuren op te voeren, zoals de vrouw die de grootste bol wol heeft opgerold of de man die het grootste standbeeld van een dinosaurus heeft gebeiteld. Ik hou van grote onderwerpen die misschien het extreemst tot uiting komen in het leven van zonderlinge randfiguren, maar die we allemaal herkennen als iets van onszelf. Wat mij interesseert zijn onderwerpen die tot de taboesfeer behoren en een beetje verboden zijn. Het resultaat is dubbel. Zo laat ik mensen begrijpen waarom sommigen zo aangetrokken worden door wat de meesten onder ons een gek tijdverdrijf vinden, maar op een fundamenteler vlak confronteer ik hen ook met hun eigen donkere instincten. Iemand die naar mijn documentaires kijkt of het boek leest, denkt wellicht ‘wat een rare kwieten’, maar hij wordt er wel door geraakt. Misschien zou hij ook wel eens zoiets willen doen.

Interview door Marnix Verplancke



Louis Theroux, Reizen door de subculturen van Amerika, De Arbeiderspers, 2008, 264 p., 19,95 euro.



Deze tekst verscheen eerst in 'Uitgelezen' , de boekenbijlage van De Morgen.

Louis Theroux

Links

mailto:marnixverplancke@skynet.be