De Europese Gemeenschap heeft steeds meer weg van iemand die danig uit zijn evenwicht is geraakt en die, om niet om te vallen, steeds harder vooruit moet hollen. Dat stelde de Denker des Vaderlands, Hans Achterhuis, zes jaar geleden in de aanloop naar het referendum over de nieuwe Grondwet voor Europa. Achterhuis stemde tegen de nieuwe grondwet. Want: “De nieuwe landen zijn nauwelijks lid geworden of er moet een grondwet komen, en dan weer nieuwe leden (Turkije, Oekraïne, wie volgt?). Hebben we nog tijd om te evalueren, om even in te schatten hoe het gaat? Of beroven we ons, in onze ren vooruit, van elke fundamentele reflectie?”

Maar zou Achterhuis nu opnieuw moeten stemmen, dan zou hij vóór een nieuwe grondwet stemmen. Hij zegt: “Europa is een ideaal waar we pal vóór moeten staan. Ondanks de euro. Ik ben hier nog vrij recent opnieuw van overtuigd geraakt, dankzij de schrijver Elias Canetti en de politicus Guy Verhofstadt.” Verhofstadt was onlangs te gast in de laatste aflevering van het tv-programma ‘Zomergasten’. “Het was een contrasterend beeld: op de achtergrond wandgrote bewegende beelden, op de voorgrond Verhofstadt, die van tafel een boek oppakt om zijn opvattingen over Europa te illustreren. Geen desastreuze getallen over Griekenland, geen besmettingsgevaar in Italië of Spanje maar een beschrijving van een Europese stad uit het begin van de twintigste eeuw.

Tijdens het programma ‘Zomergasten’ citeerde Verhofstadt vorige maand uit de autobiografie van Nobelprijswinnaar Elias Canetti (1905-1994), die in Engeland, Zwitserland, Duitsland en Oostenrijk woonde. Volgens Verhofstadt is Canetti dan ook bij uitstek het product van wat hij ‘het oude multiculturele Europa’ noemt. Het citaat dat Verhofstadt koos, gaat over de geboortestad van Canetti: ‘Roestsjoek, aan de benedenloop van de Donau, waar ik ter wereld kwam, was een heerlijke stad voor een kind, en als ik zeg dat zij in Bulgarije ligt, geef ik er een ontoereikende voorstelling van, want er leefden daar mensen van de meest uiteenlopende herkomst, op één dag kon je wel zeven of acht talen horen. Behalve de Bulgaren, die dikwijls van het platteland kwamen, waren er nog vele Turken, die in een eigen wijk woonden en aangrenzend lag de wijk der Spanjolen, de onze. Er waren Grieken, Albanezen, Armeniërs en zigeuners. Van de overzijde van de Donau kwamen Roemenen.”

“Dat Europa, zo zei Verhofstadt, is kapotgegaan in de twee wereldoorlogen, is ten prooi gevallen aan eng nationalisme. Als we nu naar de geboorteplaats van Canetti zouden reizen, zouden we één taal horen. Maar Europa was een smeltkroes van nationaliteiten, was de bakermat van geniale vondsten, van grote literaire werken, van een hoogstaande cultuur. Kafka was Joods, schreef in het Duits en woonde in Praag. Dat is nu onmogelijk. Dat Europa was ons verleden, en zo schetste Verhofstadt, dat Europa zou onze toekomst weer moeten worden.”

Ineens voelde u zich Europeaan.

Hans Achterhuis: Nee, ik voelde me altijd wel Europeaan, ik kom graag in Madrid, in Rome, in Athene, daar ben ik thuis. Dat ben ik niet in wereldsteden buiten Europa. Maar ik meende prima Europeaan te kunnen zijn als Nederlander; het overdragen van bevoegdheden aan Brussel leek me niet nodig. Verhofstadt overtuigde mij er in die uitzending van dat we af moeten van het idee dat Europa een verzameling is van etnische eilandjes. Anders blijven we een confederatie van natiestaten, waar de burgers geen vertrouwen in hebben. Ik werd letterlijk meegesleept door het brede Europese toekomstperspectief dat hij ontvouwde. En er schoot mij een gedicht te binnen van onze eigen dichter Marsman, dat ik graag naast Canetti zet: “Zolang de Europese wereld leeft, en bloedend droomt de roekeloze droom, waarin het kruishout als een wijnstok rankt, ruist hier de bron, zweeft boven deze zee, het lichten van de creatieve geest.”

Er is dus een bredere toekomstvisie nodig

Hans Achterhuis: Inderdaad. Verhofstadt maakte duidelijk dat zonder een brede toekomstvisie het Europese project tot mislukken was gedoemd. En zo’n mislukking is niet zonder gevaar: we kunnen terugvallen tot een beperkt nationalisme dat Europa in het verleden twee maal aan de rand van de afgrond had gebracht. Ik heb in de Elzas gewoond, in Straatsburg, dat afgelopen anderhalve eeuw verschillende keren inzet was van nationalistische oorlogen. Toen ik er woonde kon je de haat van de Fransen tegen de Duitsers nog voelen. In mijn jeugd spraken we alleen over ‘de moffen’, die even over de grens woonden. Zeker gezien het populisme dat overal in Europa de kop op steekt, is het goed mogelijk dat deze gevoelens opnieuw de boventoon gaan voeren.

Spreekt u uzelf nu niet tegen? Nog geen twee maanden geleden zei u dat steun aan Griekenland uitzichtloos was, en geld een monster dat ons in zijn greep houdt.

Hans Achterhuis: Ja, zoals ooit de Minotaurus de Griekse burgers in zijn greep had. De oude Grieken moesten jaarlijks zeven jongelingen aan het monster offeren, zonder uitzicht dat deze verschrikking ooit op zou houden. Wij moeten offeren aan de Grieken, zonder uitzicht dat het ophoudt. Dat idee blijft staan, afgelopen maanden waren we daar getuige van. Vergeet alleen niet dat de mythe van de Minotaurus verder gaat. Want er was een held die zich in het onontwarbare labyrint durfde te begeven om het beest te doden: Theseus. Maar hoe kon hij dat verschrikkelijke labyrint weer uit? Dankzij een bol wol die hij van zijn geliefde Ariadne had gekregen, en die hij had uitgerold tijdens zijn tocht naar binnen oprollen en terug naar de levende wereld. Het idee van een verenigd Europa zou ons houvast kunnen zijn, onze draad van Ariadne.

Wat is het verschil? Met of zonder rode draad, de Grieken moeten geld krijgen om niet failliet te gaan.

Hans Achterhuis: Pas vanuit een inspirerend toekomstperspectief zouden concrete maatregelen – die misschien niet eens sterk hoeven af te wijken van wat er nu gebeurt – betekenis kunnen krijgen en vertrouwen kunnen wekken. Tijdens de algemene politieke beschouwingen citeerde Job Cohen Oscar Wilde: ‘Voor het kabinet geldt: ze kennen van alles de prijs maar van niets de waarde.’ Die uitspraak is ook bruikbaar voor Europa: als je ergens de waarde van inziet, wil je het beschermen, koste wat kost. Zie je de waarde niet, dan kijk je naar de prijs: voorlopig lijkt het beter de Grieken te steunen, anders gaan de Franse banken failliet, maar komt de berekening over een maand anders uit, dan gaat Griekenland eraan. Dat is de visie van Rutte: ‘Europa betekent samen heel veel geld verdienen’. Het vergezicht van Verhofstadt toont ons de waarde van Europa en het gevaar als we die waarde veronachtzamen.

Goed, nu zien we de waarde, maar dan nóg gaat Griekenland failliet.

Hans Achterhuis: Wat mij bij Verhofstadt als eerste opviel, was zijn persoonlijke betrokkenheid. Hij kwam over als een politicus die zichzelf op het spel zette, die intensief betrokken was bij het Europese vergezicht dat hij schetste. Hij stelde concrete maatregelen voor: richt een Europese toezichthoudende instantie op. Die moet de macht krijgen om boetes op te leggen, of een land dat zich niet aan de regels houdt, uit deze euro-obligatiemarkt te zetten. Die enorme schuldenberg zou dan moeten worden gefinancierd door euro-obligaties, die door alle eurolanden zouden moeten worden gegarandeerd. Dat betekent niet dat we ons niet streng moeten opstellen tegenover Griekenland. Ik was afgelopen zomer in Athene en het is zonneklaar dat daar veel mankeert aan de belastingmoraal. Zolang wij denken dat Europa geld verdienen is, zullen we geld storten in een onverzadigbaar monster. Alleen als we in staat zijn ‘de roekeloze droom’ van ‘de Europese wereld’ nieuw leven in te blazen, zijn we in staat om uit deze crisis een nieuw begin te laten ontstaan.”

Interview door Peter Henk Steenhuis

Deze tekst verscheen in Trouw van 23 september 2011

Hans Achterhuis

Links

http://www.trouw.nl/