Onlangs verscheen het boek Ode aan de vrijheid onder redactie van Daan de Neef, de persvoorlichter van de VVD Tweede-Kamerfractie en freelance auteur voor het tijdschrift Filosofie Magazine. Het is een bundeling van korte essays over de belangrijkste liberale filosofen uit de voorbije eeuwen geschreven door hedendaagse liberalen als Frits Bolkestein, Jozias van Aartsen, Paul Cliteur, Frank de Grave, Ayaan Hirsi Ali en Daan de Neef zelf. In zijn boek beperkt Daan de Neef zich niet alleen tot de liberale klassiekers als John Locke, John Stuart Mill en Isaiah Berlin maar brengt hij ook het werk van meer recente filosofen als John Rawls en Francis Fukuyama onder de aandacht. Het geheel levert niet zozeer concrete antwoorden op de bedoelde vragen, zoals de mate waarin een overheid zich mag bemoeien met haar burgers en de voorwaarden waarin een goed functionerende maatschappij zich kan ontwikkelen, maar geeft wel een algemeen beeld van de vraagstukken waarover liberale denkers zich in de loop van de voorbije eeuwen hebben gebogen. Dirk Verhofstadt had een interview met auteur en redacteur Daan de Neef.

Het boek start met een bespreking over Hugo de Groot die leefde in een tijd dat het liberalisme nog niet bestond. Past Hugo de Groot in het rijtje van grote liberale denkers?

Daan de Neef: Ik denk dat Hugo de Groot een blauwdruk heeft geboden voor wetgeving waar liberalen door de eeuwen heen waarde aan hebben gehecht. Het verbaast mij dan ook dat De Groot eigenlijk niet wordt gezien als een grondlegger van het liberale denken. Hij was immers een groot voorstander van een seculiere staat. Theologie en andere metafysische zaken waren naar zijn mening onderschikt aan de rede. En juist met die rede moesten de burgers beschermd worden via rationele wetgeving. De grillen van geestelijken mochten de burgerrechten niet schaden. Liberalen zijn het er vaak over eens dat de rede – vooral op het vlak van het recht – moet zegevieren. Het is juist om deze zienswijze dat ik Hugo de Groot in mijn boek heb opgenomen. Het is een postume pluim. John Locke wordt algemeen beschouwd als de 'aartsvader' van het liberalisme. Wat waren de kernpunten van zijn filosofisch denken?

Daan de Neef: John Locke mag inderdaad worden beschouwd als een archetype van een liberaal; zowat de belichaming van het woord liberalisme. Zijn kernstelling is zowel glashelder als doeltreffend: een overheid moet de veiligheid jegens haar burgers garanderen. That’s all. Locke snapte dat individuen zich het beste kunnen ontplooien als ze maximale vrijheid hebben. Natuurlijk geldt dan wel dat ze de vrijheid van anderen niet mogen belemmeren. Als dat wel gebeurt, mag een overheid sancties treffen. Ook Locke was voorstander van een seculiere staat, dus de rechtspraak moest ook gelieerd worden aan de rede. Voor de tijd van Locke deden deze ideeën ook al de ronde, maar hij heeft ze keurig allemaal in een boek verzameld en zeer helder uiteengezet. Heel wat neoliberalen en libertariërs, die zich vaak beroepen op de klassieke liberale denkers, keren zich tegen elke vorm van staatsgezag. Hoe zag Locke de rol van de overheid?

Daan de Neef: Zoals ik zojuist al benadrukte, was Locke een voorstander van een nachtwakerstaat. De creativiteit en vindingrijkheid van de mens komen het beste tot uiting in een samenleving waar vrijheid een hoge prioriteit geniet. Locke erkent wel dat de mens die vindingrijkheid kan benutten voor duistere doeleinden. Dan kom je weer op het vlak van overheidsinterventie. De overheid mag ingrijpen als de vrijheid van mensen in het geding raakt. Een totaal gebrek aan staatsgezag verhoudt zich één-op-één met de natuurtoestand waarin alleen de rechten van de sterkste gelden. Een beschaving heeft wel overheidsgezag nodig, maar dan op de achtergrond – bij wijze van vangnet. Montesquieu stelde dat ware vrijheid maar mogelijk is binnen een systeem van de scheiding der machten. Kan je dit toelichten?

Daan de Neef: Montesquieu geloofde dat macht makkelijk corrumpeert. Hoe meer macht, hoe groter het gevaar van corruptie en megalomanie. Een manier om dit voor te zijn is de macht opdelen in verscheidene onderdelen – in dit geval de uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht. Deze machten moeten gelijk opgaan, dus ieder blok krijgt 33.333% toebedeeld. Dit maakt een draai naar corruptie bijna onmogelijk gezien het feit dat deze drie blokken van elkaar afhankelijk zijn en elkaar dus controleren. Dit systeem is kennelijk succesvol, want het werkt al meer dan twee eeuwen zo. Uiteraard gaat het wel eens mis, maar dat wordt doorgaans intern gesignaleerd. Dit zou niet gebeuren als een machtsblok de volle 100% macht zou hebben. ’Sapere aude. Heb de moed je van je eigen denken te bedienen’ is zowat de kerngedachte van de Verlichting zoals Kant dit verwoord heeft. Hoe actueel is zijn boodschap?

Daan de Neef: Ik denk, gezien de huidige situatie hier in Nederland, dat juist dat credo zeer actueel is. Niet zozeer als het gaat om de vrijheid van meningsuiting, maar meer als het gaat om meningsvorming. Niets is lastiger dan zelfstandig tot een weloverwogen visie te komen over welk onderwerp dan ook. Vaak worden we meegezogen in de retoriek van anderen of leggen we ons neer bij de mening van de meerderheid. Het vergt veel lees- en onderzoekwerk om tot een visie te komen. Vaak wordt dit afgedaan als te veel moeite of desinteresse. Resultaat is dat opiniemakers voor ons beslissen wat goed of fout is. Peter Sloterdijk zei eens ‘we zijn verlicht, we zijn apathisch’. Dit vind ik heel erg. Rüdiger Safranski gaf daar ooit een verklaring voor. Volgens hem krijgen we zo waanzinnig veel informatie binnen, dat het onmogelijk is om onderwerpen te bevatten of beheersen. Laat staan dat we er iets zinnigs over kunnen zeggen. Een krant op zaterdag bevat doorgaans meer informatie dan een eeuw geleden in een heel jaar te krijgen was. Het gevaar waar we nu mee kampen is dat ondoordachte opinies door gaan klinken in de politiek. Ik vraag mij dan vaak af of die meningen wel zo gegrond zijn, laat staan reëel. Hoe moeilijk het ook is, de moed hebben je van je eigen verstand te bedienen geniet bij mij de voorkeur dan een aansluiting bij de grote apathische gemene deler. In zijn hoofdwerk ‘On Liberty’ heeft John Stuart Mill het over de vrijheid en de grenzen daarvan. Is vrijheid volgens hem absoluut?

Daan de Neef: Het lijkt mij niet dat Mill een voorstander was van absolute vrijheid. Ik zou eerder spreken van maximale vrijheid voor diegenen die zich willen ontplooien. In lijn van Locke moet bij Mill ook de overheid zich op de achtergrond stellen. Mill wilde eigenlijk een totale vrijheid van denken en spreken, maar niet van handelen. Met die eerste twee factoren kun je iemand misschien beledigen, maar je beperkt diens vrijheid geenszins. Dit kan wel met de vrijheid van handelen. Door je handelen kun je de vrijheid van een ander beperken of zelfs ontnemen. Hier moet een overheid in actie komen. Deze moet de maximale vrijheid garanderen en diegenen afstraffen die de vrijheid van anderen beperken. Dit houdt dus in dat Mill geen absolute vrijheid voor ogen hield. In zijn bijdrage over Tocqueville schrijft Geert Wilders dat liberalen veel meer gemeenschappelijk hebben met conservatieven dan met socialisten. Ben je het daarmee eens?

Daan de Neef: Daar ben ik het zeer mee eens. In Nederland kennen we geen conservatieve partij an sich. Het heeft zich altijd geuit in christelijke partijen, maar nooit in een echte Conservatieve Partij zoals we die in Groot-Brittannië en Amerika kennen. We zien in die landen dat conservatieven voorstander zijn van vrije-marktwerking en een kleine weerbare overheid en dat liberalen juist geassocieerd worden met links. Amerikaanse democraten noemen zich vol trots ‘liberal’ en in Engeland heb je zelfs de liberal-democrats. Het begint Babylonische verwarringen op te roepen. Liberalen zoals we die in Nederland kennen willen ook een overheid op afstand en zo veel mogelijk initiatieven aan de burgers overlaten. Socialisten hebben, mijns inziens, niet veel vertrouwen in het menselijk vernuft en proberen zich op alle fronten op te dringen aan de bevolking. Een resultaat zal zijn dat juist door deze alomtegenwoordigheid, de geestdrift en wil tot prestatie in de kiem worden gesmoord. Conservatieven, zoals die door de Edmund Burke Stichting worden gezien, zijn liberalen met een liefde voor traditie en overlevering. Ook conservatieven voelen niets voor een hinderlijk interveniërende en betuttelende overheid maar schrijven verantwoordelijkheid toe aan de burger. Thorbecke wordt algemeen beschouwd als een groot Nederlands staatsman. maar wat was zijn bijdrage tot het liberalisme?

Daan de Neef: De kracht van Thorbecke was dat hij een van de hardste werkers was van de Nederlandse geschiedenis. Zijn inbrengen, redevoeringen en aantekeningen zijn bijna niet te tellen. Thorbecke was een praktische politicus met een voorliefde voor bijna alle onderwerpen. In de tijd dat hij in het parlement zat, waren er nog geen politieke partijen, maar gelijkgestemden die met elkaar moeizame debatten hielden. Thorbecke wilde hier verandering in brengen en kwam met tal van initiatieven om politiek overzichtelijk te maken. Dat overzicht komt het beste tot uiting als de verantwoordelijkheden helder uiteengezet werden. Thorbecke kwam dus met de notie van de ministeriële verantwoordelijkheid. Ook stond hij aan de wieg van de provinciale en gemeentelijke wetten (eigenlijk een aanzet tot decentralisatie, heel liberaal). Maar de grootste liberale klapper was wel de grondwet die hij opstelde waar Nederland nog steeds de gevolgen van ondervindt. Ook het opheffen van tol om de handel een goede impuls te geven, is zeer liberaal. Of hij het zelf nu doorhad of niet, Thorbecke was een vooruitstrevende hervormer met een zeer liberaal karakter. Gedurende het grootste deel van de 20ste eeuw zat het liberalisme in het defensief. Pas in de jaren zeventig kregen liberale denkers als Berlin, Popper en Hayek meer aandacht. Hoe verklaar je dat?

Daan de Neef: Ik denk dat het liberalisme het beste gedijt in tijden dat de omstandigheden humaan gunstig zijn. In tijden van oorlog en naslepen van conflicten zijn mensen geneigd om eerder naar de overheid te kijken dan naar zichzelf. Dit is een volkomen logische menselijke emotie. Het liberalisme is een sterke en positieve filosofie waar de mens centraal staat. De Tweede Wereldoorlog sloeg diepe wonden en de algemene teneur was toch die van de grote desillusie. Hannah Arendt en Jean-Francois Lyotard benadrukten dat de onschuldigheid nu voorbij was en dat de mens in wezen een gruwelijke machine is. Met de destructie van ’40-’45 op het netvlies kon iedereen dit beamen. ‘Hand-in-hand-kameraden’ werd in veel grote steden het devies en het socialisme kreeg alle ruimte. Pas in de jaren zeventig keek men meer naar de toekomst en werd de wereld almaar kleiner. Samenlevingen werden meer open en vrijheid werd op een positieve manier beredeneerd. Popper, Berlin en Hayek zijn exponenten van deze stroming. Ook de verstikkende gevolgen van het socialisme werden evident wat weer munitie was voor het liberalisme. Het beste alternatief werd verwoord door vrijheidsdenkers zoals Berlin en Hayek die de menselijke autonomie erg hoog hadden zitten. Daar schuilt ook de reden waarom ze in die tijd meer aandacht kregen, denk ik. John Rawls wordt door heel wat mensen beschouwd als een van de grote liberale denkers van de vorige eeuw. Maar ook moderne sociaal-democraten baseren zich op zijn gedachtegoed. Hoe belangrijk is Rawls voor het liberalisme?

Daan de Neef: Rawls is belangrijk voor het plaatsen van het liberalisme in de Zeitgeist van de jaren zeventig. Rawls’ sociale contract kent een aantal fikse utilitaristische opsommingen waaruit moet blijken dat de staat zich moet inzetten voor het grootste geluk voor de grootste groep. Dit is ook de reden waarom socialisten zich in zijn werk kunnen vinden. Toch is Rawls een liberaal. Vooral als men zijn uiteenzettingen leest over de reikwijdte van overheidsinterventie. Volgens Rawls mag een overheid geen morele regels opdringen. Dit leidt tot onderscheid. Onderscheid tussen overheidsgetrouwen en andersdenkenden. Het ergste wat hieruit kan voortvloeien is een oorlog. Een overheid mag dus niet zich mengen met de privé-sfeer. Dit is een zeer liberaal principe.

Het boek eindigt met een portret van Francis Fukuyama. Hij beweerde in 1992 dat het democratisch liberalisme alle andere ideologieën overleefd heeft en derhalve als winnaar uit de strijd komt. Ben je het daarmee eens?

Daan de Neef: Ik denk dat het liberalisme inderdaad als eindstation van alle grote ideologieën kan gelden. De pech is dat dit heel zelfvoldaan klinkt, maar het mag best gezegd worden. Het liberalisme is de meest down-to-earth, humane en realistische politieke filosofie. Een ideologie die zich niet opdringt en waar geen grote getale slachtoffers vallen. De mens staat centraal en niet een ideaal waar koste wat kost aan voldaan moet worden. Het communisme is een voorbeeld van een systeem waar de mens ondergeschikt wordt gemaakt aan de staat. Het liberalisme draait dat juist om: de staat is ondergeschikt aan het individu en kent louter een faciliterende werking. Dat is de meest menselijke vorm van politiek bedrijven, dus het meest zuiver. Daarin schuilt de kracht en de resistentie jegens andere ideologieën. Wat zijn volgens u de uitdagingen voor het liberalisme in de toekomst?

Daan de Neef: Naar mijn mening bevinden we ons nu in een ideologisch interbellum waarin we zeer op onze tellen moeten passen om weer in een fundamentalistisch regime te vervallen. Liberalen moeten tijdig problemen signaleren en strijden voor de vrijheid van de burger. De uitdaging moet ook zijn om dagelijkse problemen te overstijgen en echte problemen op te lossen. Het liberalisme is geen trendgevoelige ideologie; eerder een filosofie die met zijn tijd mee moet gaan om te kunnen overleven. We moeten dus zorgen dat we bij de tijd blijven en vooral toekomstige problemen op een liberale wijze moeten oplossen via sterke wetgeving en een overheid op afstand!

Interview door Dirk Verhofstadt

Daan de Neef

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be