In zijn streven om het leven van miljoenen Peruvianen makkelijker te maken heeft Hernando de Soto zijn eigen leven moeilijker gemaakt. Hernando de Soto is de oprichter en directeur van het Instituut voor de Vrijheid in Peru en schreef de bestsellers Het Andere Pad en Het Mysterie van het Kapitaal. Hij is een vurig verdediger van de vrije markteconomie en van eigendomsrechten in een deel van de wereld dat historisch gezien amper interesse heeft betoond voor zulke ideeën. Zijn standpunten zorgden niet alleen voor politieke weerstand van de bezittende klasse maar leidde ook tot fysieke aanvallen van linkse groeperingen, zoals het maoïstische Lichtend Pad, die hem op de top van hun hitlijst plaatsten. Toen ik De Soto ging interviewen deden gewapende soldaten mijn taxi stoppen voor de ingang van het Instituut. Een bomauto had hier recent verschillende mensen gedood en de soldaten namen geen enkel risico meer. Eenmaal uit de taxi stapte ik langs de betonnen muur dat het Instituut ommuurt naar een controlepost van de bewaking. Nadat ik mijn paspoort had getoond belde de ene bewaker naar het huis terwijl een andere mijn aktetas controleerde. Pas na de bevestiging dat ik bij De Soto werd verwacht werden de soldaten vriendelijker. Toen ik verder doorliep zag ik het puin dat nog overbleef van de laatste aanslag van het Lichtend Pad.

Reason: Uw Instituut interviewde eens 80 Peruviaanse landbouwers die een stuk grond bewerkten en stelde vast dat 70 van hen zichzelf niet beschouwde als behorende tot de bezittende klasse. Hoe verklaart u dit vreemde zelfbeeld?

De Soto: Laat mij die studie in zijn juiste context plaatsen. Toen mijn boek Het Andere Pad verscheen, werd duidelijk dat er in Peru twee soorten economiën werkzaam waren, namelijk een formele en een informele. De informele sector vertegenwoordigde ongeveer 50 tot 60 procent van de totale economie. We onderzochten de situatie bij de diverse ministeries en ontdekten een vast patroon van 'inbreuken' op stukken grond die in feite toebehoorden aan afwezige landeigenaars of aan de regering. Wie waren die 'indringers'? Het waren boeren of beter gezegd informele landbouwondernemers. Van die indringers hebben we toen de 80 leiders geselecteerd. Zij waren de meest welvarende en daarmee diegenen met het meeste gezag. We stelden hen de volgende vraag: "Beschouwt ge uzelf als deelachtig aan de private sector?" Daarop zeiden de meesten 'neen'. "Beschouwt ge uzelf dan als een lid van de publieke sector?" En opnieuw antwoorden ze neen, want in hun ogen is de publieke sector de regering of de staat. Op de vraag wie ze dan beschouwen als lid van de private sector antwoorden ze 'Los de arriba', diegenen die 'boven staan'. Deze uitspraken leken ons intrigerend. Nog een voorbeeld. De voorzitter van de Peruviaanse Chauffeurs Organisatie, die 300.000 chauffeurs vertegenwoordigt, en die gecontroleerd wordt door leden van de linkervleugel is een welvarende informele zakenman. Op een dag vroeg ik hem: "Je bezit een autobus maar je praat alsof je een proletariër bent. Je weet dat een vakbond de lonen verdedigt van de proletariër tegenover een eigenaar, maar leeft van je eigen bedrijf. Sorry, maar je bent een kapitalist. Hij antwoorde: "Neen, dat ben ik niet. Heb je dan nooit gehoord van de 'autoempresa' of het zelfstandig ondernemerschap? Ik ben een werknemer in een autoempresa. "Ja" zei ik, "ik heb een vriend die een autopizzeria (een zelfstandige pizzeria) heeft, een andere die een autotienda (een zelfstandige winkel) heeft. Excuseer me maar er is geen verschil tussen jou en die anderen, behalve het feit dat jij uitgesloten bent van regels, terwijl die anderen officieel erkend zijn door het ministerie." Deze perceptie vloeit voort uit het feit dat er in Peru wel degelijk een private sector bestaat, maar die bestaat vooral op basis van een strijd naar voordelen, contracten en privilegies vanwege de overheid. Hun economische benadering is er een van uitsluiting of inperking van rivalen, en niet van het produceren van betere producten op het vlak van kwaliteit of prijzen. Dit is een van de redenen waarom ik de Peruviaanse economie niet beschouw als een vrijemarkteconomie maar als een mercantiele economie.

Reason: Maar is er wel plaats voor een informele economie? Kan een dergelijke economie alsnog blijven bestaan? De Soto: Eigenlijk staat de zogenaamde informele economie dichter bij het vrije marktgebeuren dan de formele economie. Niet alleen werkt ze buiten het systeem van politiek favoritisme, maar ze werkt zelfs ondanks de tegenwerking van de overheid. Tegenwerking die vaak georganiseerd wordt door deelnemers aan de formele economie.

Reason: In de Verenigde Staten zijn lokale overheden veeleer gekant tegen de informele zakenwereld. Ik herinner aan een welbekende krantenkiosk in Chicago die gedurende jaren kranten en weekbladen verkocht op een van de drukste straten van de stad. In 1992 slaagden de grotere krantenwinkels er met hun politieke connecties in om die 'informele' kiosk te laten sluiten onder het voorwendsel dat dit beter was voor het uiterlijk en het imago van de stad. De Soto: In Peru is de situatie nog veel erger omdat de informele sector er veel groter is en overheidsbepalingen dit nog versterken. Toen mijn boek Het Andere Pad verscheen kande Lima een marxistische burgemeester (met wie ik intussen goed bevriend raakte). In plaats van informele verkopers te helpen had hij juist een aantal strenge regels opgesteld. Na wat onderzoekswerk konden we hem aantonen dat minstens een derde van zijn zogenaamde 'progressieve' wettelijke bepalingen stoelden op ideeën van het Peruviaanse rechtssysteem zoals ontwikkeld in de tijd van de Spaanse onderkoningen, van 1617 tot 1670. We zeiden hem dat zijn maatregelen haaks stonden op zijn communistische idealen. Want in feite zouden die maatregelen de 'informelen' juist treffen, terwijl hij ze als burgemeester wou helpen. Met de regels en taksen die hij hen wou opleggen zou hij hun opbrengsten dermate aantasten dat ze een obstakel vormden om 331 nieuwe initiatieven te nemen in Lima. Beetje bij beetje werden onze ideeën aanvaard. We slaagden erin om meer dan honderd informele binnen het vrijemarktsysteem te krijgen. We hadden evenwel minder succes met de zogenaamde formele organisaties. We probeerden de formele en informele ondernemers te verenigen in een Confederatie van Peruviaanse Ondernemingen. Daarbij merkten we dat de strijd tussen de 'formelen' en 'informelen' niet zozeer een klassesrijd was, maar eerder een kwestie van bevoorrechting door de overheid. Toen we een bijeenkomst organiseerden daagden de formele organisaties niet op. Ze weigerden ook om hun kamers van koophandel open te stellen voor de 'informelen'. In feite bleven ze op die manier elkaar als verschilldende sociale klassen beschouwen.

Reason: Heeft uw actie dan iets opgeleverd?

De Soto: We hebben op zijn minst de weg geopend voor de creatie van een echte vrije markt met één grote ondernemende klasse zoals in de Verenigde Staten waar zowel grote als kleine ondernemers een bedrijfsvriendelijk klimaat verwachten. Natuurlijk bestaan ook daar nog spanningen tussen beide, maar geen echte oppositie, wat wel het geval was in Peru tussen de formele en informele sector. Reason: Maar wat is dan het verschil tussen het voorstel van uw Instituut om officiële eigendomsrechten toe te kennen aan de informelen en de klassieke linkse ideeën van landbouwhervorming?

De Soto: Landbouwhervorming betekent dat de overheid land toekent aan de kleine boeren. Maar wanneer we het hebben over echte toewijzing en registratie is er een probleem voor diegenen die thans het land al bezetten, de zogenaamde 'krakers', dan hebben we het over iets totaal anders. Die illegale landbezetters hebben hun eigen zaken al geregeld. Zij hebben niemand nodig, geen partij en geen overheidsdienst om hun 'revolutie' uit te voeren. Besef immers dat 90% van de landbouw in Peru informeel is.

Reason: Negentig procent?

De Soto: Ja. Indien we zouden praten over 5 of 10% dan is het niet zo moeilijk om landbouwpercelen te geven aan de informelen. Maar wanneer we het hebben over 90% van het Peruviaanse land waarop landbouwgoederen worden geproduceerd die de mensen kopen, dan is het daarvoor te laat. Je kan deze situatie vergelijken met de Gold Rush in Californië waar de grond al was ingenomen. In ons geval hebben de informelen die het land bezetten en bewerken onderlinge overeenkomsten gesloten. Indien je die mensen zou willen verdrijven dan zouden ze massaal in opstand komen. Je kan niet raken aan hun land. Ze sluiten zich aaneen en zullen hun persoonlijke bezittingen beschermen met geweren. Alles wijst er op dat er onder hen een soort de facto systeem van private eigendom bestaat.

Reason: Ik heb ook vernomen dat ze leden van het Lichtend Pad gedood hebben. Betekent dat het privaat bezit, zelfs op een informeel niveau, de eigenaars ervan motiveert om zich te verzetten tegen de anti private eigendomstheorieën van linkse organisaties als het Lichtend pad en de Cubaanse geïnspireerde Tupac Amaru?

De Soto: Natuurlijk. Maar er bestaat een reden waarom hun politieke loyauteit minder voorspelbaar maakt. De reden is dat sommige communisten, tenminste over dit onderwerp, hun ideeën hebben aangepast. Zo begint het Lichtend Pad, met gering succes, te doen wat Ho Chi Minh deed in Vietnam, nl. door de informele eigenaars een soort eigendomstitel te geven.

Reason: Dat is wat ook uw Instituut wenst te doen? De Soto: Ja. Mao verstond beter dan Chiang Kaishek het belang van de grond, en Ho was een volgeling van Mao. Ook de Amerikanen registreerden tijdens hun bezetting van Japan, Taiwan en Zuid Korea arme landeigenaars en gaven hun eigendomstitels. De Amerikanen deden dit omdat ze beseften dat hun steun aan de informele landeigenaars het beste systeem tegen het socialisme was. Spijtig genoeg hebben de Amerikanen deze politiek niet toegepast in Vietnam. Zij verleenden de Zuid Vietnamese autoriteiten de toelating om het land te herverkavelen via een systeem van centrale planning. Ho Chi Minh deed juist wat wij trachten te doen: door het bestaande systeem te op naam te betitelen op naam. Als een overheid niet de indruk geeft dat het de toestand echt voor iedereen wil verbeteren, dan creëert het kansen voor links om op te komen in naam van al die teleurgestelde mensen. Een belangrijke reden waarom de informele sector niet formeel geworden is is dat van Indonesië tot Brazilië 90% van de informele landeigenaars geen titel kregen en niet geregistreerd worden. Dit is een algemene vaststelling in de zogenaamde Derde Wereld. En dat heeft enorme gevolgen.

Reason: Wat zijn die gevolgen?

De Soto: Een van de gevolgen is dat de prijs van de gronden sterk daalt omdat het niet wettelijk geregistreerd is als een private eigendom. Wanneer we dat bijvoorbeeld in Peru wel doen verdubbelt de waarde ervan nog diezelfde dag. Na tien jaar is de waarde al maal negen. De voornaamste reden hiervoor is dat land waarvan de eigendomsrechten duidelijk zijn en wettelijk verankerd, gemakkelijker kan verhandeld worden. Een ander positief gevolg is het volgende. Iedereen praat over kredietsystemen voor de minderbegoeden. Meer dan 70% van de startende ondernemers in de Verenigde Staten heeft krediet nodig en ze krijgen dat door hun eigendom als onderpand te gebruiken. In de situatie van Peru waar 90% van de actoren in de particuliere sector niet beschikt over formele en wettelijk geregistreerde eigendomsrechten, kunnen ze geen krediet verkrijgen. Zonder duidelijk afgebakende eigendomsrechten kan je zelfs geen beroep doen op de politie om de productie van coca bij te sturen omdat je niet weet van wie de grond is waarop die coca groeit. Het ontberen van eigendomsrechten betekent dat men geen toegang heeft tot alle vormen van eigendom. De vraag is: hoe komt het dat zoveel regeringen arme mensen willen helpen maar er niet in slagen? In Peru verhindert het Spaanse wettelijke stelsel de omzetting van informele eigendom naar formele. De 'informelen' hebben hun eigen papieren, hun eigen gebruiken van overeenkomsten, hun eigen systeem van registratie die ze allemaal goed bijhouden in dossiers en die ze gebruiken voor hun onderlinge informele transacties. Als je in Indonesië of Peru op het platteland wandelt en je passeert de diverse velden, dan blaft in elk veld een andere hond naar je. Zelfs honden begrijpen wat private eigendom betekent. De enige die dat niet begrijpt is de overheid. De realiteit is dat er een 'gewoonterecht' en een 'informeel recht' bestaat dat door het Latijns Amerikaans wettelijk systeem niet erkend en herkend wordt. We hebben daar acht jaar lang aan gewerkt en nu zijn de stelsels op elkaar afgesteld. We slagden erin om 120.000 informele eigendommen in Peru te betitelen. Reason: Sommige intellectuele groepen in de VS benadrukken dat het Lichtend pad veel steun van de bevolking krijgt ondanks de vele moorden die ze begaan en de sabotages die ze uitvoeren tegen het Peruviaanse economische systeem.

De Soto: Het is inderdaad zo dat sommige Peruvianen, waaronder nogal wat studenten, sympathiseren met het Lichtend Pad, maar de meerderheid van de Peruvianen doet dat niet. Sommigen steunen de maoïsten oppervlakkig, niet om ze in de regering te krijgen maar om de overheid onder druk te houden zodat ze hun politiek veranderen. Er zijn hooguit 5.000 actieve leden van het Lichtend pad op een totale populatie van 23 miljoen. Er bestaan duidelijk sterkere guerrillabewegingen in de wereld. Reason: Hoe staat uw Instituut tegenover de ecologische problemen in grote staden als Lima? Milieuactivisten verzetten zich tegen de vrije markt en stellen dat veel problemen juist veroorzaakt worden door de vele informele ondernemingen. Ze pleiten dan ook voor meer overheidsregulering op hun activiteiten.

De Soto: Ik zal u een antwoord geven dat meer aansluit bij het platteland dan bij de steden, gewoon omdat deze klachten daar duidelijker aanwezig zijn. Maar de principes zijn gelijk toepasbaar op de stedelijke problemen. De oplossing ligt hem in het instellen van eigendomsrechten die geformaliseerd worden en die zorgen voor incentives en verantwoordelijkheden voor de eigenaars. Een van de grote bekommernissen van de milieubeweging is dat men tot in het Amazonegebied een enorme vervuiling aantreft ingevolge de neerslag van duizenden tonnen zwavelzuur, kerosine en andere chemicaliën. Wel, die chemicaliën zijn daar gewoon omdat veel kleine boeren coca fabriceren. En de belangrijkste reden waarom ze coca produceren is omdat ze geen zekerheid hebben over hun eigendom, want het is informele eigendom en daardoor dus niet 'legaal'. Ze krijgen geen enkele stimulans om bijvoorbeeld palmolie te produceren, alhoewel dit op vijf jaar tijd een opbrengst zou opleveren die zesmaal groter is dan de cocaproductie. Maar om palmolie te produceren heb je dus vijf jaar tijd nodig, terwijl coca op korte tijd groeit gelijk onkruid. Zolang je geen zekerheid hebt over eigendomsrechten kan je geen krediet verkrijgen dat nodig is om te investeren in andere gewassen. Vanaf het ogenblik dat je die mensen eigendomsrechten geeft die beschermd en verhandelbaar zijn geef je ze niet alleen impulsen om meer en anders te produceren, maar je maakt de eigenaars ook verantwoordelijk voor wat ze produceren. Reason: En zolang kan ook de politie niet optreden tegen de productie van drugs?

De Soto: Juist. Neem bijvoorbeeld het televisieprogramma Miami Vice waarin twee goed geklede agenten in hun mooie wagens achter drugdealers aanzitten. Ze zoeken bijvoorbeeld 'Columbianen' in een bepaald huis in een bepaalde straat. Als blijkt dat ze daar niet zitten gaan ze naar een ander adres waar de dealers vermoedelijk huisvesten. Maar in de Alto Ballague in Peru komt politie met helicopters over de bergtoppen aangevlogen. Daar bestaan geen adressen. En daar kan een politiemacht niets mee aanvangen. Wel, zolang er geen adressen bestaan, kan een markteconomie niet functioneren. En daarvoor heb je eigendomsrechten nodig. De belangrijkste eigenschap van een outlaw is …

Reason: … dat hij geen adres heeft.

De Soto: Inderdaad. Tot zolang je geen universele, goed beschermde, duidelijke en verhandelbare private eigendomsrechten hebt, kan je geen markteconomie hebben in Peru, in een getto of waar dan ook.

Interview door Dario Fernandez-Morera



Reprinted, with permission, from Reason Online. Copyright 2002 by Reason Foundation, 3415 S. Sepulveda Blvd, Suite 400, Los Angeles, CA 90034.

Hernando de Soto

Links

htpp://www.reason.com