De jonge handelsingenieur Cor Dietvorst is één van de kernleden van de onafhankelijke denktank Antwerpen Overmorgen (http://www.overmorgen.be) onder voorzitterschap van de politiek geëngageerde ondernemer Christian Leysen. Voor Antwerpen Overmorgen maakte hij een studie over de pensioenen in België in het algemeen en diepte hij één en ander uit voor de ambtenarenpensioenen van de Stad Antwerpen. De toekomst ziet er op dat vlak volgens hem niet rooskleurig uit en, wat erger is, de beleidsmakers schijnen zich daar helemaal niet van bewust te zijn.

Waar zit volgens jou de kern van het probleem bij de pensioenen in België?

Cor Dietvorst: In 1967 voerde België het repartitieprincipe voor de werknemerspensioenen in. De ambtenaren en zelfstandigen hadden daarvoor al een apart stelsel. Zo’n herverdelingsstelsel houdt in dat de huidige actieve bevolking betaalt aan de huidige gepensioneerden. Het is gebaseerd op hoge economische groei, een hoge graad van tewerkstelling en hield in zijn uitbetalingsmodaliteiten slechts rekening met de toenmalige lagere levensverwachting. Vijf jaar later echter zaten reeds we in volle financiële en economische crisis. De groei stagneerde en de economische voorwaarden die repartitiestelsels zo populair maakten waren onderuit gehaald. Bij een lagere groei en lagere tewerkstelling ga je immers beter naar een kapitalisatiesysteem. Ruwweg is de overgang te vinden op het punt dat de economische groei onder de rentevoeten komt te liggen : de belastingopbrengst voor je repartitiestelsel groeit dan immers trager dan je geïnvesteerd kapitaal. Dat geldt nog steeds voor de economie vandaag.

Nu komt de babyboom-generatie meer en meer in de pensioensgerechtigde leeftijd terecht. Maar lost het probleem zichzelf niet op eens we aan de minder kroostrijke generaties van daarna toe zijn?

Cor Dietvorst: De cijfers spreken voor zich: nu is er een afhankelijkheidsgraad, de verhouding van de actieve bevolking tot de gepensioneerden, van 2,50. Dat wil dus zeggen dat 2,5 actieven instaan voor het inkomen van 1 gepensioneerde. In 2050 zal die verhouding gedaald zijn tot 1,45 ! Merk daarbij op dat bij dit cijfer voor de "actieve bevolking" puur naar de leeftijd gekeken wordt: het is de breuk van 60+'ers op de generatie 20-60 jaar. Werklozen, bruggepensioneerden, leefloners, vervroegde uittreders, mensen die hun ziektedagen gebruiken als brugpensioen enz. worden hier als actief gerekend, terwijl ze zelf niets bijdragen, wel steun trekken en vaak nog bijkomende pensioenrechten opbouwen ook. Aan de inkomstenzijde zien we dus duidelijk dat er problemen zitten aan te komen. Tussen haakjes: zelfs vandaag zit de wettelijke pijler al op zijn tandvlees: de Staat moet nu reeds de repartitiestelsels voor werknemers en zelfstandigen subsidiëren. Aan de uitgavenzijde hebben we vooral het probleem van de vervroegde uittreding : men realiseert zich veel te weinig dat 1 jaar vroeger op pensioen gaan de maatschappij dubbel pijn doet: geen bijdragen, wel uitgaven. Voeg daar nog de stijgende levensverwachting bij en de problemencoctail is compleet. Ook de maatschappelijke dynamiek werpt zijn vragen op. Nu zijn er bijvoorbeeld nog veel weduwes die een pensioen trekken van hun man waarvoor ze dus zelf niet hebben bijgedragen. Blijft dit nodig, aangezien vrouwen volop deelnemen aan het arbeidsproces?

De ambtenarenpensioenen zijn nog een geval apart.

Cor Dietvorst: Juist, ambtenarenpensioenen worden volledig betaald door de overheid, en zijn een heel stuk royaler dan de werknemers en zelfstandigenpensioenen. Voor de stad Antwerpen, die reeds een grote schuld te dragen heeft, betekent dit nu al een bedrag tussen de 1.826 miljoen euro (73,7 miljard BEF) en 2.341 miljoen euro (94,4 miljard BEF) aan opgebouwde pensioenverplichtingen. In tegenstelling tot wat het college daarover meent te weten is dat bedrag niet voor 9 procent, maar slechts voor 2,35 procent gedekt. De vzw Pensioenfonds van de Stad is die naam helemaal niet waardig en heeft als activa voor het overgrote deel vorderingen op de Stad. De Stad beschikt dus over een spaarpot die is volgepropt met eigen schulden.

Dat kan de gemeenteraad toch niet ontgaan zijn?

Cor Dietvorst: Noch de gemeenteraad noch het college houden zich ernstig bezig met die kwestie. De jaarvergadering van het Pensioenfonds duurt een half uur, velen begrijpen er niets van of tonen zich niet geïnteresseerd. Dit jaar was ongeveer de helft van het college er en 8 (!) leden van de gemeenteraad. Zij denken: OMOB beheert het wel. Mis: OMOB laat alleen weten hoeveel er moet worden betaald en verzorgt de contacten met de rechthebbende ambtenaren, maar houdt zich niet bezig met de activa, datgene dus waarmee je die pensioenen gaat betalen.

Hoe zie je dat dan evolueren in de toekomst?

Cor Dietvorst: Nu is het al zo dat via posten met cryptische benamingen in de begroting van de Stad de pensioenen betaald worden uit de lopende rekening. Van de ooit ambitieuze reserveopbouw is niets gekomen. Indien het ogenblik komt dat de Stad teveel van haar middelen aan pensioenen moet besteden (nu reeds 12% van de begroting !) zal ze ofwel haar belastingen moeten opdrijven, op andere uitgaven drastisch moeten snoeien of haar ambtenaren moeten vertellen dat ze niet meer zoveel kan uitkeren. Een fundamentele oplossing zou er in bestaan het onderscheid tussen contractuelen en ambtenaren op te heffen. Zo’n twee statuten voor mensen die net hetzelfde werk doen is een voorbeeld van discriminatie en privileges van een belangengroep, de ‘statutairen’. Waarom niet eenzelfde regeling zoals in de privésector met werknemers onder contract van onbepaalde duur? De Stad zou meteen heel wat minder pensioenen moet ophoesten. Daarom precies werkt ze nu al graag met die personeelscategorie.

Zijn de andere overheden in dit land zich bewust van de pensioenproblematiek?

Cor Dietvorst: Volgens mij niet. Er wordt helemaal geen debat over gevoerd, dat merk je toch. Mensen als Van de Lanotte houden het liever bij window dressing, zoals met zijn Zilverfonds. Dat fonds schrijft aan zijn actiefzijde voor honderd procent staatsobligaties in. Officieel heet het dat het staatspapier opkoopt en zo de staatsschuld delgt. Maar de ‘wet Zilverfonds’ heeft het helemaal niet over het opkopen van bestaande schuld. Dat doet het dan ook niet: er wordt volledig in nieuwe staatsobligaties belegd. Zo vermeerdert de overheid eigenlijk haar schuld, die dan vervolgens boekhouding geneutraliseerd wordt. Ze probeert aan Europa aan te tonen dat ze wel degelijk haar schuld vermindert : dat gebeurt ook, maar niet meer dan via de klassieke uitholling door inflatie en door de economische groei, waardoor het BBP stijgt en dus de schuldgraad inderdaad een ietsje daalt. Ondertussen zit het Zilverfonds vol vorderingen op de overheid. Als de betalingstermijn is aangebroken kan de staat dat fonds gewoon opdoeken of betalen met weer nieuw papier. In tussentijd (vandaag dus) kan ze de opbrengsten die ze zegt te hebben doorgestort aan het Zilverfonds (bvb. van de verkoop van de UMTS licenties) verder uitgeven en hoeft ze die niet te besteden aan echte schuldafbouw. En zelfs als je met het Zilverfonds de schuld echt zou omlaag krijgen, heb je nog geen reserves opzij gelegd.

Toch heeft het parlement dat allemaal goedgekeurd.

Cor Dietvorst: Blijkbaar wil niemand het zien of begrijpen er maar weinigen iets van. Alleen een Paul De Grauwe durft te stellen dat het een zuiver boekhoudkundige operatie is. De pers heeft er natuurlijk ook over geschreven, maar het dringt niet door tot de bevolking. Van de Lanotte heeft het over ‘kwade trouw’ als een journalist het waagt door te vragen. Stevaert antwoordt met zijn gebruikelijke populisme eenvoudig dat ‘wij’, de socialisten, er wel zullen voor zorgen dat de pensioenen betaald worden.

Wat zijn volgens jou wél mogelijke oplossingen?

Cor Dietvorst: Een langere loopbaan. Nu is het zo dat steeds meer mensen minder bijdragen aan de pensioenen en er langer van genieten. Dat moet je omdraaien: langer werken is meer bijdragen en minder lang afhankelijk zijn. Er moet ook een basisstatuut voor de werkende komen voor de Sociale Zekerheid, al blijven de bijdragen in verhouding tot het loon. Verder moeten we evolueren naar een drie-pijler model. De eerste, wettelijke pijler zou gekoppeld moeten zijn aan een geïndividualiseerde rekening zodat je op elk moment in je loopbaan kan weten wat de omvang is van de rechten die je hebt opgebouwd. Nu is dat één grote mist. De tweede pijler, op bedrijfsniveau, en de derde pijler, op individueel niveau zou je wel goed moeten reglementeren. De ‘wet aanvullende pensioenen’ van Vandenbroucke is al een stap in de goede richting. Drama’s zoals bij Enron, waar het pensioenfonds met het bedrijf in rook opging, willen we liever niet. Het drie pijler-model is echter nog geen thema omdat het ideologisch gevoelig ligt: de verhouding tussen solidariteit en verantwoordelijkheid.

Er wordt ook wel gewezen op demografische factoren als nataliteit en immigratie. Hoe kan de overheid in dat eerste optreden en hoever moet ze gaan in het tweede?

Cor Dietvorst: Belangrijk is dat je economie voldoende groeit. Groeipercentages als in de golden sixties zijn wel definitief voorbij, maar een verhoging van de productiviteit en verlaging van loonlasten, die meer mensen aan het werk zet, zijn haalbare doelstellingen. Met het belastingkrediet en flexibeler formules voor tewerkstelling zou het eveneens mogelijk zijn mensen die nu volledig in de afhankelijkheid zitten, daar dan toch tenminste gedeeltelijk uit te trekken door het in te schakelen in jobs die economisch een beperkte toegevoegde waarde hebben, maar tegelijkertijd vaak zeer gevraagd worden. Nataliteit en gezinsleven zijn privé-zaak en minder te sturen. Wat je daar soms over hoort is vaak kletspraat voor de achterban. Een verlaging van de echtscheidingen kan je niet bij wet decreteren en meer kindjes maken … je kan er toch niet bij gaan staan. Bovendien komen die sowieso te laat.

Dus aanvullen met immigratie?

Cor Dietvorst: Je moet daar ook geen wonderen van verwachten. Dat is alleen zinvol als je bereid bent ook een degelijk migratiebeleid op poten te zetten. Mensen moeten taalkennis opdoen en je moet de immigranten selecteren op vaardigheden die je hier nodig hebt. Anders dragen ze natuurlijk niet bij tot de oplossing van het probleem, maar maak je het alleen maar groter. Bovendien is er in dat verband de morele vraag of het wel verantwoord is - laat staan verstandig voor de maatschappelijke stabiliteit - om in andere landen de geschoolde laag te gaan afromen.

Bedankt voor dit gesprek.

Voor wie het volledige document van Cor Dietvorst wil lezen: http://www.overmorgen.be/pensioendossier.pdf



Interview afgenomen door Olivier Boehme

Cor Dietvorst