De kwaliteit van ons onderwijs gaat er al jaren niet meer op vooruit. Uit internationaal onderzoek blijkt dat onze leerlingen qua kennis en kunde steeds vaker voorbij gefietst worden door hun vrolijk fluitende leeftijdgenoten uit het Verre Oosten. “Ik had niet anders verwacht”, aldus de wereldvermaarde socioloog Frank Furedi. “We hebben kennisoverdracht ingeruild voor motivatietraining, maar een leerkracht moet de clown niet uithangen, die moet passie overbrengen.”

Zoals de titel van zijn nieuwste boek, De terugkeer van het gezag, al verklapt, ligt volgens Frank Furedi de oorzaak van ons dalende onderwijspeil in een gebrek aan gezag. Niet dat deze linkse jongen pleit voor een reactionaire klas vol brave kindjes die rechtop en met de armen gekruist in hun bank zitten, daarvoor weet hij wel beter. Nee, kinderen willen en moeten rebelleren, daar worden ze groot van, alleen zijn we vandaag te beroerd om hen iets te geven om eens flink tegenaan te schoppen. We zijn met zijn allen gezag verdacht gaan vinden en daardoor zwalpen leerkracht en leerlingen samen rond in een stuurloze sloep, overgeleverd aan de grillen van de woeste zee. “We zijn ons slecht gaan voelen bij gezag op zich,” verduidelijkt Furedi, “Op school vertaalt zich dat in het verwerpen van het gezag van de leerkracht. Vanouds was dat gezag gebaseerd op de autoriteit van de kennis. Vandaag lijken scholen die kennis vooral te willen ondermijnen. Het lijkt soms alsof het overbrengen daarvan de laatste bekommernis is geworden van ons onderwijssysteem. Vroeger was een goede leerkracht iemand die goed was in zijn vak. Vandaag is een goede leerkracht iemand die de aandacht van de kinderen bij de zaak kan houden, die grappen maakt en de clown uithangt. Alleen is dat geen basis voor gezag natuurlijk.”

Is de school hier niet de spiegel van de hele maatschappij, waarin jongeren steeds minder bereid zijn gezag te aanvaarden?

Frank Furedi: We zitten inderdaad met een groot probleem. Ik heb niets tegen jonge mensen die rebelleren, dat horen ze immers te doen, het is op die manier dat ze tot ontwikkeling komen, door zich af te zetten tegen de vorige generatie. Het probleem is dat de hedendaagse jongeren een openstaande deur willen intrappen omdat ouders en opvoeders het niet langer hun rol achten leiderschap te tonen. Wanneer in Engeland een kind van een jaar of vijf ongepaste taal gebruikt, zal niemand nog een opmerking maken. Men kijkt gewoon de andere kant op. En wanneer een kind huilt, wordt het ook niet meer getroost.

Wimpelen ouders niet al te vaak hun opvoedingstaak af op de school?

Frank Furedi: Heel wat ouders hopen inderdaad dat hun kinderen gedisciplineerd zullen worden op school, terwijl de meeste leerkrachten dat een taak voor de ouders vinden, met als gevolg dat niemand nog iets doet. Maar laten we niet overdrijven. De meeste ouders zijn echt wel bezorgd om hun kinderen en proberen ze op te voeden, maar van zo gauw het kind van iemand anders in het spel komt, worden ze passief. Er was een tijd dat volwassenen - ook die zonder eigen kinderen - gezag hadden over kinderen. Je achtte het je rol om het goede voorbeeld te geven en leiderschap te tonen. Dat is vandaag totaal verdwenen. Komt dit niet doordat die volwassenen ook niet meer weten waar ze aan toe zijn in onze hedendaagse wereld?

Frank Furedi: Heel wat volwassenen willen vandaag helemaal niet volwassen zijn. Het beste wat je tegen een vrouw van 35 kunt zeggen is dat ze er nog lang geen 35 uitziet, wat net zoveel is als zeggen dat ze nog lang geen volwassene is. Vroeger gingen een moeder en haar dochter wel eens samen shoppen en dan zei de moeder wat de dochter diende te kopen. Nu is het de dochter die de moeder raad geeft. Hoeveel mannen van middelbare leeftijd luisteren er niet naar de muziek die hun tienerzonen goed vinden? Of kopen dezelfde kleren? Die mensen willen geen volwassenen zijn, maar wel oudere tieners. Alle cultuur is jeugdcultuur geworden, wat aanleiding geeft tot een wereld waarin volwassenen geen steun meer vinden voor hun volwassenheid. Ooit vonden we dat hoe ouder je was, hoe wijzer je ook uit de hoek kon komen. Nu ben je gewoon een stomme ouwe zak. ‘You’re so yesterday’, krijg je dan te horen. Ervaring en inzicht worden niet meer gewaardeerd. Je bent gewoon geschiedenis.

En daar wil niemand nog iets mee te maken hebben. Je moet maar eens geschiedenis doceren. Waarom moeten wij dat weten, vragen de leerlingen dan.

Frank Furedi: Tenzij we begrijpen waar we vandaan komen, zullen we niet weten wie we zijn of wat onze mogelijkheden zijn. Het is door middel van de geschiedenis, de erfenis van het verleden, dat we een nieuwe wereld kunnen creëren. We kijken naar het verleden en putten er inspiratie uit. We onthouden wat we goed vinden en vergeten het waardeloze. Wie zijn geschiedenis niet kent, zal nooit volwassen worden. Geschiedenis is dus veel relevanter voor ons dan weten hoe we op het internet moeten surfen.

Maar geschiedenis is ook strontvervelend, antwoorden die leerlingen dan.

Frank Furedi: Misschien ligt dat aan de leerkracht of aan onze gewoonte om kinderen vanaf jonge leeftijd in te prenten dat boeken vervelend zijn, net zoals denken in het algemeen trouwens. Kinderen van negen of tien hebben voor zichzelf daardoor al uitgemaakt dat lezen niet cool is. Nee, ze zitten liever op het internet en het enige wat ze er aan overhouden is een sterke duim. Persoonlijk ben ik dol op geschiedenis en mijn vrouw ook. Op een bepaald moment waren we de wanhoop nabij omdat onze zoon er helemaal niets aan vond. Wat kunnen we doen, vroegen we ons af, tot het probleem een paar jaar geleden gewoon vanzelf verdween. Nu is het zijn beste vak. Het enige verschil is dat hij nu een uitstekende leraar geschiedenis heeft en vroeger niet. Die man weet hem warm te maken voor het vak, kan er passie in leggen. Je hoeft je leerlingen dus helemaal niet te vermaken als een clown, je moet hen passie bijbrengen.

U legt sterk de nadruk op het belang van kennisoverdracht in het onderwijs, maar is het ook niet belangrijk om kinderen creativiteit bij te brengen, zodat ze iets met hun kennis kunnen doen?

Frank Furedi: Daar ben ik het mee eens, maar waar komt die creativiteit vandaan? Die vloeit voort uit kennis, ervaring en een innerlijke drive. Wat je ook doet, van mij zul je bijvoorbeeld geen kunstenaar maken. Dat zit gewoon niet in me. Het enige wat een school je kan geven is kennis. Je creativiteit kun je ook thuis botvieren. Ik vind dat je op school datgene moet doen waar een school het meest voor geschikt is: kennisoverdracht. Er is een verschil tussen onderwezen worden en leren. Het eerste gebeurt het best tijdens de kindertijd en de jeugd en wordt dan afgesloten, terwijl leren het hele leven doorgaat. Vandaar mijn bezwaar tegen het hedendaags onderwijs dat leerlingen niets meer bijbrengt, maar hen alleen maar socialiseert. Seksuele opvoeding wordt dan een vak op zich, terwijl jongeren veel meer over seks leren van hun vrienden dan van een leraar of lerares. Afvoeren die zaak dus. Tijdens de jaren zestig kregen wij ook geen seksuele opvoeding, en zijn we er dood van gegaan? Ik dacht van niet.

En het gaat verder dan socialisering. Scholen geven zich steeds vaker over aan social engineering, waarbij kinderen politiek geïndoctrineerd worden, schrijft u.

Frank Furedi: Ik groeide op in Hongarije, dat toen nog in het communistische Oostblok lag. Daar zei men dat het onderwijs alleen maar diende om kinderen politiek te indoctrineren. En dat terwijl wij geen woord geloofden van hetgeen ons ingelepeld werd. We deden altijd het tegengestelde van wat ons opgedragen werd, en dat deed iedereen. Vandaag richten scholen zich op details in het gedrag van de leerlingen en hun ouders, en dat werkt veel beter. ‘Weet je dan niet dat dit geen gezonde voeding is,’ zegt de leerkracht. Onderwijsdeskundigen zien het onderwijs vandaag te veel als een manier om via de kinderen het gedrag van de ouders te bepalen. Het is een manier om binnen te breken in de private zaken van een gezin.

Hoe win je als leerkracht je gezag terug?

Frank Furedi: Er zijn verschillende manieren, maar wanneer je je leerlingen en je vak serieus neemt, kom je al een heel eind. We onderschatten kinderen al te vaak. Zij staan echt wel open voor kennis. Onlangs zag ik een film over het reilen en zeilen in een goede school, waar gezag nog telt. Iedere keer de leraar tijdens de zijn rug naar de kinderen toekeerde om iets op het bord te schrijven, zag je hoe ze gekke bekken begonnen te trekken of briefjes aan elkaar doorgaven, precies zoals wij dat vroeger deden. Daar is niets mis mee omdat ze weten dat het verkeerd is. Goed onderwijs geeft antwoorden op vragen die de leerlingen zich nog nooit hebben gesteld en zet hen aan zaken te doen die ze nog nooit eerder hebben gedaan. Een kind leren dat vier maal vier zestien is, mag dan al geen opwindende taak lijken, als leerkracht moet je het toch doen, omdat je weet dat je het kind daarmee op weg helpt naar zijn latere vrijheid. Gezag ligt dus aan de basis van vrijheid, want hoe meer kinderen leren, hoe beter ze in staat zullen zijn de wereld om zich heen, en dus ook het gezag, in vraag te stellen.

Fundamenteel heeft u dus kritiek op leerkrachten die hun job niet naar behoren doen?

Frank Furedi: Nee, wel op de organiserende instanties die de leerkrachten hun taak niet meer laten doen omdat kennis ondergewaardeerd wordt. Het huidige beleid reduceert hen tot veredelde babysitters.

Stel dat u minister van onderwijs was, wat zou u veranderen?

Frank Furedi: Ik zou de politisering van het onderwijs meteen stopzetten en opteren voor een onderwijs dat wil doen wat het belooft: onderwijzen. De fondsen moeten opnieuw naar die basisfunctie gaan en niet naar de socialisering van de leerlingen. Ik zou de autonomie van de scholen ook vergroten omdat onderwijs altijd contextafhankelijk is. Er is meer dan één manier om een kat te villen, zoals wij in Engeland zeggen. Welke precies gevolgd moet worden kan men alleen ter plaatse weten. Verder moet een ministerie van onderwijs alleen maar toezien op de standaard van het onderwijs, wat vandaag misschien maar dertig procent is van wat het doet. Die overige zeventig procent zou ik afschaffen.

De gemiddelde Britse school heeft ongeveer twee niet-leerkrachten in dienst per leerkracht. We hebben het dan over secretariaat, therapeuten en sociaal werkers. Die kunnen elders productiever werk verrichten, want zij hebben onze scholen stilaan in ziekenhuizen veranderd. Ik zou ook heel wat theoretische bijscholingen gericht op het entertainen van de leerlingen afschaffen. De kennis moet weer op de voorgrond komen. Geef iemand met een diploma wiskunde de kans om drie maanden mee te lopen in een bestaande klas, zodat hij al doende leert. Daar zal hij veel meer aan hebben. En we moeten ook het sociale profiel van leerkrachten weer op peil krijgen. Daar waar zij goed onderwijs afleveren, worden zij steevast ook met respect behandeld in de gemeenschap. Wanneer wij onze leerkrachten blijven beschouwen als mensen die nergens anders aan de bak komen, heeft het onderwijs geen kans van slagen.

Leidt onze multiculturele samenleving niet tot het vervagen van de standaarden. Ik kan me bijvoorbeeld best voorstellen dat het kind van migrantenouders het nut niet inziet van ons toch vooral op België gerichte geschiedenisonderwijs.

Frank Furedi: Daar ben ik het helemaal niet mee eens. Wanneer je in een bepaalde samenleving woont, heb je de plicht je aan te passen en er de geschiedenis van te kennen, anders woon je er niet, maar ben je een toerist. Het probleem is dat het onderwijs niet langer overtuigd is van die missie. Het geeft tout court geen les meer over de eigen geschiedenis. Als kind migreerde ik met mijn ouders van Hongarije naar Canada. Op school leerden we over Canada natuurlijk, en ik wist dat dit belangrijk was voor mij aangezien ik voortaan in dat land woonde. Het probleem met multiculturalisme is dat men niet wil toegeven dat het moeilijk te bepalen is wat het precies betekent om Belg of Vlaming te zijn. En in plaats van een antwoord te zoeken op die moeilijke vraag gaan we er liever in een wijde boog omheen. Diversiteit is daardoor ons slagwoord geworden, ook al betekent dat op zich natuurlijk niets. Zeggen dat je de diversiteit moet respecteren betekent net zoveel als zeggen dat je respect moet opbrengen voor de zon die ‘s ochtends opkomt. Politici gebruiken dat soort platitudes nochtans graag, want daardoor zijn ze ontslagen van de moeilijke taak te definiëren waar hun samenleving werkelijk voor staat.

Wellicht lost dit zichzelf mettertijd op en ontstaat er over een paar generaties een nieuwe cultuur?

Frank Furedi: Misschien, maar misschien ook niet, want er is iets verschrikkelijks aan de gang. De eerste generatie migranten wou zich echt aanpassen aan het leven hier, veel meer dan hun kinderen van nu. Daardoor vallen deze tussen wal en schip, want zij behoren niet meer tot de wereld van hun ouders, noch tot die van de autochtonen. De reden daarvoor is dat wij dertig jaar geleden nog wel wisten waar we voor stonden en waar we heen wilden met onze samenleving, waardoor migranten een duidelijk beeld hadden van onze cultuur. Waar zouden de jongeren van vandaag zich aan kunnen aanpassen? Er is gewoon niets meer. Vandaar hun verzet tegen en hun afkeer van onze leegte. Wij zijn dus verantwoordelijk voor het niemandsland waarin deze jongeren verkeren, doordat we ons achter het multiculturalisme verschuilen en niet bereid zijn onze eigen identiteit te expliciteren

Frank Furedi, De terugkeer van het gezag, oorspronkelijke titel: Wasted, vertaald door Willem van Paassen, J.M. Meulenhoff, 304 p., 19,95 euro.

Interview door Marnix Verplancke

Dit interview verscheen eerst in ‘Uitgelezen’, de boekenbijlage van De Morgen

Frank Furedi (1947, Boedapest, Hongarije)

Emigreerde samen met zijn ouders na de mislukte volksopstand tegen het communistische regime van 1956 naar Canada. Studeerde sociologie en verhuisde in 1969 naar Groot-Brittannië waar hij momenteel hoogleraar is aan de universiteit van Kent. Zijn grote onderwerp is de manier waarop de Westerse wereld gedomineerd wordt door de angst voor risico’s. Ons voedsel is niet meer betrouwbaar, het milieu gaat naar de knoppen, de nieuwe technologie maakt ons tot slaven, pedofielen azen op onze kinderen en sinds 9/11 zien we overal terroristen. Furedi werkte dit omstandig uit in het succesrijke Cultuur van angst, uit 1997. In 2006 oogstte hij alweer roem met de stelling dat we nog nooit zo lang gestudeerd hebben als vandaag en toch in een van de oppervlakkigste culturen aller tijden leven. Waarom zijn we toch zo achterdochtig wanneer het op de maatschappelijke rol van eruditie aankomt, vroeg hij zich af in Waar zijn de intellectuelen? Zijn nieuwste boek sluit daar in feite bij aan en klaagt het hedendaagse onderwijssysteem aan waarin kennisoverdracht steeds meer plaats moet ruimen voor amusement, socialisatie en therapie.

Frank Furedi

Links

Mailto:marnixverplancke@skynet.be