Twintig jaar geleden voorspelde de Amerikaanse filosoof Francis Fukuyama de overwinning van de liberale democratie. Intussen zijn we enige oorlogen, revoluties en financiële crises verder en heeft Fukuyama toegegeven dat hij te optimistisch is geweest. Maar hij bleef wel met scherpe ogen naar de wereld kijken. Nu publiceert hij De oorsprong van de politiek, het eerste deel van een ambitieus tweeluik over het ontstaan van politieke instituties. ‘De Arabische Lente toont aan dat de wens om in een vrije maatschappij te leven universeel is.’ Interview door Koen Vidal

Laten we zeggen dat het een halve jeugdzonde was. In 1992, drie jaar na de val van de Berlijnse muur, schrijft Francis Fukuyama zijn bekende boek The End of History and the Last Man, een soort apologie van de liberale democratie die als definitieve overwinnaar uit de strijd met het communisme was gekomen. Ondertussen weten we dat Fukuyama iets te voortvarend is geweest. Landen als Rusland, China, Afghanistan en ook Congo evolueerden naar een ander politiek systeem en overal ter wereld werd de liberale democratie met externe schokken én haar eigen onvolkomenheden geconfronteerd: IT-bubbles, 9/11, gecontesteerde oorlogen in Afghanistan en Irak, vergrijzing, migratie en een financiële crisis. Fukuyama schoof discreet op naar links en gaf deemoedig toe dat de geschiedenis helemaal nog niet ten einde was. Maar hij bleef wel ijverig én scherp de wereld analyseren.

Maar ook in het revolutiejaar 2011, op een moment dat Egypte en Tunesië moeizaam naar een nieuwe toekomst zoeken en Kadhafi zijn burgers vermoordt, blijft Fukuyama zijn liberale democratie als ideaal streefdoel verdedigen; zij het voorzichtiger en genuanceerder: “De Arabische Lente is een fantastische ontwikkeling. Ze toont aan dat de wens om in een vrije maatschappij te leven universeel is. Tussen 1970 en nu is het aantal democratieën gestegen van veertig naar ongeveer honderdtwintig. Tot voor enkele maanden leek het alsof de Arabische wereld niet wou deelnemen aan deze ontwikkeling. Jarenlang hoorde ik mensen zeggen dat er iets mis was met die Arabieren; dat ze een cultureel en religieus probleem hadden, waardoor ze niet openstonden voor vrijheid. De Arabische Lente bewijst het tegendeel: Arabieren zijn niet fundamenteel anders dan de rest van de mensheid. Ze willen evenmin beledigd worden door autoritaire regimes, kunnen zich mobiliseren en opkomen voor hun rechten. Wat we nu meemaken, is een extreem belangrijk keerpunt.”

Hoe ziet u de Arabische toekomst?

Francis Fukuyama: In mijn nieuwe boek probeer ik duidelijk te maken hoe moeilijk het is om moderne democratische instellingen op te bouwen. In Europa en de VS hebben we daarvoor enkele eeuwen nodig gehad. Een ware democratie betekent een vrije pers, politieke partijen, een sterk middenveld en allerlei instellingen om een land draaiende te houden: allemaal zaken die er nu nog niet zijn. De komende vijf jaar zullen de mensen in Egypte en Tunesië nog veel teleurstellingen en frustraties moeten verwerken. En wij in het Westen zullen wat meer geduld aan de dag moeten leggen.

Kunnen technologische vernieuwingen als Twitter het democratische proces versnellen?

Francis Fukuyama: Al deze nieuwe instrumenten waren cruciaal om mensen te mobiliseren. Maar ze zijn minder nuttig als je een democratie wil opbouwen. Een politieke partij oprichten die in elke uithoek van het land succesvol aan verkiezingen kan deelnemen en vervolgens aan goed beleid kan doen, is geen sinecure. Het is veel moeilijker dan duizenden mensen op straat krijgen.

In Egypte en Tunesië waren de omwentelingen succesvol, in Syrië en Libië heerst momenteel nog chaos en vallen er dagelijks doden. Hoe moeten Europa en de VS leiders als Assad en Kadhafi aanpakken?

Francis Fukuyama: Het Syrische regime heeft geen enkele legitimiteit meer. Het is dan ook logisch dat we Assad met alle mogelijke middelen onder druk zetten. Niet dat dit voldoende zal zijn, want Assad is een overlevingsstrijd aan het voeren. Hij zal tot het uiterste gaan. Het Syrische volk is woest op hem en het is duidelijk dat een elegante exit niet meer mogelijk is.

Kan de buitenwereld nog enige grip krijgen op Assad?

Francis Fukuyama: De invloed van de buitenwereld is beperkt. Sancties werken nu eenmaal traag en we hebben niet de militaire middelen om in Syrië hetzelfde te doen als wat we in Libië aan het doen zijn. Pas als het autoritaire regime verdwenen is, zullen we een rol kunnen spelen bij de opbouw van nieuwe instellingen.

En Libië?

Francis Fukuyama: In Libië moeten we hopen dat de Navo-bombardementen het regime snel doen kraken en dat Kadhafi wordt afgezet of zelf een stap opzij zal zetten.

Klopt het dat u enkele jaren geleden nog adviseur bent geweest van Kadhafi?

Francis Fukuyama: Adviseur is niet het juiste woord. Kadhafi had mijn boek The End of History and the Last Man gelezen en hij wou mij absoluut ontmoeten. Ik was nieuwsgierig en ben op zijn verzoek ingegaan. Maar tijdens het gesprek merkte ik al snel dat ik met een hopeloos geval te maken had. Uit alles bleek dat Kadhafi al heel zijn leven een dictator was en dat niemand hem had durven zeggen dat hij de basisbeginselen van het staatsbeheer niet doorhad. We hebben wel een hele tijd met elkaar gepraat. Ik probeerde hem duidelijk te maken hoe moderne economieën werken en wat de vereisten zijn van een modern politicus. Over economische kwesties konden we nog een beetje van gedachten wisselen. Maar op het vlak van politiek was hij echt hopeloos. Absurd. Niets mee aan te vangen.

Na 9/11 vond u dat niet enkel Osama bin Laden maar ook Saddam Hoessein uitgeschakeld moest worden. In 2003 maakte u een bocht: u protesteerde tegen de Irakoorlog en brak met toenmalig president Bush. Een grillig parcours.

Francis Fukuyama: De neoconservatieve beweging is voortgekomen uit een oude progressieve stroming waarvan de aanhangers geloofden dat de Amerikaanse visie op mensenrechten en democratie over de hele wereld verspreid moest worden. De strijd tegen Hitler en later tegen het Sovjetblok toont aan dat zij wel degelijk een punt hadden. Maar in de jaren negentig was de beweging te veel bezig met pure machtspolitiek: de militaire uitgaven moesten omhoog en Amerika moest zijn macht gebruiken om democratische vooruitgang desnoods met geweld af te dwingen. Op dat moment begon ik afstand te nemen van de beweging. Je kunt democratie niet afdwingen met wapens, wel door bewondering op te wekken voor het Amerikaanse vrijheidsconcept. Let op: ik had geen probleem met de idee dat Saddam weg moest; het was een verschrikkelijke persoon. Maar het was fout om zonder internationale steun tegen hem ten strijde te trekken. Bovendien had Bush te weinig nagedacht over de gevolgen van de Irak-invasie.

De neoconservatieven zijn nu weg van de macht, maar ze lieten wel een verdeeld Amerika achter. In uw boek schrijft u dat Democratische en Republikeinse kiezers haast geen contact meer hebben met elkaar en ook in verschillende buurten en steden gaan wonen. De VS zijn de facto in tweeën gescheurd.

Francis Fukuyama: Het verklaart waarom het land momenteel niet in staat is om zijn fundamentele problemen aan te pakken. Iedereen beseft dat de economie er slecht aan toe is en dat het begrotingstekort snel weggewerkt moet worden. Maar de politieke eenheid om dat te doen, ontbreekt. Er is geen Republikein die bereid is om de rijken meer belastingen te doen betalen en geen Democraat die eraan denkt om te besparen op bepaalde sociale voordelen. Machtige lobbygroepen houden de status-quo in stand. Het land blokkeert.

Obama lijkt nochtans alles in het werk te stellen om de president van alle Amerikanen te worden. Sinds de uitschakeling van Osama bin Laden is hij opnieuw erg populair. Krijgt hij het land weer bij elkaar?

Francis Fukuyama: Daarvoor is het te laat. Bij de Congresverkiezingen van vorig jaar heeft hij belangrijke kansen laten liggen om opnieuw contact te krijgen met de Republikeinen. Pas na de Republikeinse overwinning deed hij pogingen om naar het centrum op te schuiven, maar toen was het kwaad al geschied. Obama zal duidelijk moeten maken dat hij bereid is om compromissen te sluiten. De budgettaire besprekingen zijn op dat vlak heel belangrijk. Dan zal blijken of Obama koppig zijn eigen ideeën wil doordrukken of op zoek gaat naar een echt compromis met de Republikeinen.

Zijn het niet vooral de lobbyisten van de machtige financiële instellingen die hervormingen dwarsbomen? Na de financiële en economische crisis van 2008 bleef een echte gezondmaking uit: CEO’s lijken niet echt geneigd om hun privileges en bonussen te herzien.

Francis Fukuyama: Op dit vlak kun je interessante verbanden leggen met het Ancien Regime in Frankrijk. Ook onder Lodewijk XIV werd vrijheid verward met privileges voor de rijken. De welgestelde adel kreeg allerlei belastingvoordelen en in ruil mocht de koning aan de macht blijven. Tot op zekere hoogte gebeurt dat nu ook in de VS.

Hoe krijg je dat opgelost?

Francis Fukuyama: In grote democratieën zorgen crisissen meestal voor een wake-up call die aanleiding geeft tot hervormingen. In die zin was de jongste financiële crisis wel groot maar blijkbaar niet groot genoeg om het systeem te veranderen. We zullen moeten wachten op een nieuwe crisis: de instorting van de dollar, een zware economische terugval of iets soortgelijks.

Wat is uw alternatief voor de sociale welvaartsstaat?

Francis Fukuyama: De welvaartsstaat zal blijven bestaan, maar onder andere voorwaarden. Elk industrieel land moet zijn sociaal contract met de burgers opnieuw onderhandelen. De Fransen verzetten zich momenteel tegen een verhoging van de pensioenleeftijd naar 62 jaar. Dat is naïef. Eerlijk gezegd denk ik dat het niet onzinnig is om die pensioengrens op te trekken naar 70 jaar: aangezien mensen veel langer gezond zijn.

Kunnen jonge immigranten de snel vergrijzende welvaartsstaat van de ondergang redden?

Francis Fukuyama: Absoluut. Meer immigratie van werkkrachten is onvermijdelijk. Een van de redenen waarom de situatie in de VS minder erg is dan in Japan, is dat wij veel meer immigranten aantrekken. Het probleem van Europa is dan weer dat immigratie voor een zware politieke backlash zorgde. De komst van migranten ging gepaard met de opkomst van allerlei populistische politici. Als jullie die evolutie niet onder controle krijgen, zal de democratie daar zwaar onder lijden.

Suggesties zijn altijd welkom.

Francis Fukuyama: Op dit vlak doen de VS het erg goed. Wat je nodig hebt, is een vorm van nationale identiteit. Dat schept duidelijkheid. De afgelopen vijftien jaar weigerden de meeste Europese landen om dit debat over nationale identiteit te voeren. Wel waren er veel discussies over migratie, criminaliteit en religie. 9/11 gaf die angst en islamofobie een extra boost. Maar de enige manier om dit op te lossen is immigranten te laten integreren in een nationale cultuur. Immigranten moeten aanvaarden dat ze in een liberale samenleving terechtkomen waar bepaalde normen gelden. Autochtonen moeten op hun beurt een nationale identiteit ontwikkelen die niet gericht is op het uitsluiten van mensen omdat die zogezegd niet de juiste religie en etnie hebben.

Uw boek is opgedragen aan Samuel Huntington, de overleden auteur van The Clash of Civilizations, die meende dat mensen van verschillende afkomst gedoemd zijn om voortdurend met elkaar in confrontatie te gaan. Die stelling lijkt haaks te staan op wat u net zei.

Francis Fukuyama: Samuel Huntington heeft vele boeken geschreven en The Clash of Civilizations is mijn minst favoriete werk. Huntington gebruikte culturele argumenten om te bewijzen dat verschillende gemeenschappen fundamenteel incompatibel zijn. Volgens mij is dat fout. Nogmaals: kijk naar de Arabische Lente: democratie is geen westers fenomeen maar iets wat culturele grenzen overschrijdt.

Een persoonlijke vraag: het is voor veel mensen niet duidelijk of u een conservatief dan wel een progressief denker bent. Sommigen vinden u een intellectuele kameleon. Stoort u dat?

Francis Fukuyama: Weet je, ik hou me niet bezig met politiek positioneren. Wel ben ik een beetje naar links opgeschoven. Ik had het erg moeilijk met de oorlog in Irak en de financiële crisis werd niet adequaat aangepakt. Maar is het niet logisch dat een denker zijn ideeën aanpast aan de realiteit?

Interview door Koen Vidal

Dit interview verscheen in ‘Uitgelezen’, de boekenbijlage van De Morgen van 18 mei 2011

Francis Fukuyama

Links

mailto:koen.vidal@demorgen.be