Op 31 maart 2003 organiseerde Sven Gatz, Vlaams en Brussels volksvertegenwoordiger voor de VLD, een lezing over Inburgering en Actief Burgerschap. De laatste weken is er heel wat te doen geweest over inburgering van allochtonen naar aanleiding van het Vlaams decreet terzake. Sven Gatz gaat in dit interview in op de verhouding van het inburgeringsconcept ten aanzien van andere zaken zoals integratie, de multiculturele samenleving en actief burgerschap. Hij legt ook uit waarom hij een "koele minnaar" van de multiculturaliteit is.

Liberales: Kunt u nog even de kernpunten herhalen van het recent gestemde Vlaamse decreet over inburgering?

Sven Gatz: Inburgering als beleidsconcept werd vanaf begin jaren '90 in Nederland geïntroduceerd in de grote steden. Inmiddels hebben ook Denemarken, Québec en in zekere mate Israël dit overgenomen. Ook het Vlaamse decreet is op Nederlandse leest geschoeid. Hoe werkt het? Elke nieuwkomer die in Vlaanderen aankomt, schrijft zich in in een gemeente en wordt via dat kanaal naar een onthaalbureau geleid dat het inburgeringstraject organiseert. Het traject is verplicht voor elke meerderjarige (voor minderjarigen verloopt het via de school) niet-EU-inwoner. Voor inwoners van de Europese Unie zelf geldt het vrij verkeer van personen, diensten, goederen en kapitaal. Ook andere landen, bijvoorbeeld de USA en Japan, kunnen met België/Vlaanderen een associatieverdrag afsluiten dat hun ingezetenen van een dergelijk traject vrijstelt. Jaarlijks is de groep nieuwkomers die onder een decreet valt zo'n 15000 man/vrouw groot. Het inburgeringstraject is in principe gratis, hoewel ook een vergoeding kan gevraagd worden in bepaalde gevallen. Het onthaalbureau kan afhangen van één of meer gemeenten en kan zowel door de gemeentelijke diensten zelf verzorgd worden, als uitbesteed worden aan derden. Hierin hebben de gemeenten dus een vrij grote speelruimte.

Liberales: Wat houdt zo'n traject precies in?

SG: Iedere nieuwkomer krijgt een pakket maatschappelijke oriëntatie mee, al dan niet in eigen taal. Hoe zit dat land in elkaar, hoe werkt ons onderwijssysteem, hoe werkt de sociale zekerheid, wat met het gerecht, basisprincipes over de gelijkheid tussen man en vrouw, scheiding van kerk en staat,… Een tweede luik omvat het zwaartepunt, nl. taallessen Nederlands. Het is duidelijk dat deze eerste twee luiken erop gericht zijn de nieuwkomer zelfredzaam te maken. Het derde luik is meer gericht op participatie en gaat over loopbaanoriëntatie, met name de inschakeling in de arbeidsmarkt of het volgen van een beroepsopleiding. Op het einde van het traject krijgt de cursist een attest al naargelang het behaalde taalniveau. Eventueel zijn verdere taalcursussen, op vrijwillige basis noodzakelijk. Een inburgeringstraject kost de overheid tussen de 2500 en de 3750 euro per nieuwkomer.

Liberales: Is het inburgeringstraject verplicht? Zijn er sancties aan verbonden?

SG: De sanctie bij het niet-volgen of het afhaken is dezelfde als bij de leerplicht op school of als bij het niet ingaan op een aanbod tot verdere beroepsopleiding. De verplichting geldt voor de gemeente van het Nederlandse taalgebied. In het tweetalig taalgebied Brussel-Hoofdstad is het volgen van een inburgeringstraject vrij. Er bestaat immers geen subnationaliteit in Brussel, dus kan men ook voor allochtonen juridisch niet stellen of zij als 'Vlaming' dan wel als 'Franstalig' gecatalogeerd kunnen worden. Toch zal de Vlaamse regering zo'n 2000 (van de jaarlijkse 15000) trajecten in de hoofdstad aanbieden. Gelet op het huidig succes van de trajecten in Brussel is dit een verstandige investering. Allochtonen hebben natuurlijk snel door dat kennis van Frans en Nederlands hen het meeste garantie op een job geeft. Zo slaat Vlaanderen in Brussel twee vliegen in één klap: nieuwkomers integreren zich sneller in de samenleving en het Nederlands raakt in de allochtonen gemeenschappen ingeburgerd.

Liberales: Vele initiatieven werden al genomen om inburgering en integratie vlot te laten verlopen, evenveel initiatieven mislukten. Wat is volgens u de voorwaarde tot succes?

SG: Na tien jaar Nederlandse beleidservaring terzake kunnen we stellen dat inburgering, hoewel geen wondermiddel, werkt, zij het op één belangrijke voorwaarde: de lokale overheid moet op het terrein heel kort op de bal spelen. Snel genoeg starten met het traject, verschillende keren per jaar, met modules werken afhankelijk van het kennisniveau van de nieuwkomers en afhakers contacteren. Als alles goed gaat zou ons beleid tegen 2005-2006 op kruissnelheid moeten zitten, dit wil zeggen dat het aanbod de vraag aankan.

Liberales: Hoe komt het toch dat de communicatie over het concept inburgering niet altijd helder verloopt? En wat is het verschil tussen inburgering en integratie?

SG: Er wordt over inburgering te veel gepraat in politieke middens alsof het samenvalt met integratie, terwijl het ene een onderdeel is van het andere. Met andere woorden, als je een pakket taallessen en maatschappij- en loopbaanoriëntatie krijgt, dan neem je een binnenweg naar integratie. Je krijgt immers een turbo, een stoomcursus op enkele maanden tijd, waar je op je eigen houtje makkelijk jaren over doet. Het integratieproces, het zich opgenomen voelen in een samenleving, het zich identificeren met die samenleving is iets van lange adem. Sommigen doen er vijf of tien jaar over, anderen een heel leven lang. Integratie is in die zin ook iets wat in de hoofden van de betrokkenen omgaat, iets individueels waar de overheid maar beperkt vat op heeft. Wat de overheid wel kan doen is haar verantwoordelijkheid opnemen en een inburgeringstraject voor elke nieuwkomer inrichten. Op die manier kan ze het integratieproces wel beïnvloeden, vergemakkelijken, versnellen, maar niet reguleren. Integratie blijft een individueel proces, een keuze.

Liberales: Bent u dan voorstander van een inburgeringsexamen?

SG: Er gaan nu al stemmen op om een inburgeringsexamen af te nemen op het einde van het traject. In de mate dat dit een test is van de kennis van het Nederlands, lijkt me dit zinvol. In de mate dat men een soort verdoken integratietest wil doen is dit absoluut af te wijzen. Het enige wat je kunt weten is of iemand het traject gevolgd heeft en wat hij/zij ervan opgestoken heeft, maar de overheid is mijns inziens niet gemachtigd om iemands integratieproces individueel te evalueren.

Liberales: Hoe kunnen we inburgering als beleidsinstrument gebruiken ten aanzien van de uitdaging van de multiculturele samenleving?

SG: Ik ben van oordeel dat de multiculturele samenleving geen paradijs is noch een hel, maar wel een feitelijke situatie (zeker in de steden) die men als permanente uitdaging, als voortdurende opdracht zo goed mogelijk moet proberen te 'managen'. Noem me maar een "koele minnaar" van de multiculturaliteit. In dat opzicht is het inburgeringstraject voor mij een dergelijk beheersinstrument voor de multiculturaliteit in onze maatschappij.

Liberales: Hoe moeten we die multiculturaliteit nu verder beheren, in goede banen leiden, legitimeren bij autochtonen en allochtonen?

SG: Grosso modo zijn er enkele politiek-filosofische pijlers waarop onze Westerse, Europese samenleving gebaseerd is. Als we nu even abstractie maken van de joods-christelijke traditie als pijler, onderscheiden we een liberaal en een sociaal of socialistisch element. De liberale traditie die voor een deel uit de Verlichting voortvloeit heeft zich juridisch vertaald in de grondwetten van de natiestaten uit de 19e eeuw en heeft zich verder geconsolideerd in allerlei internationale verdragen voor de mensenrechten in de 20e eeuw. Het liberalisme, in de brede zin van het woord, heeft een aantal rechten van het individu ten aanzien van de overheid afdwingbaar gemaakt. Denken we maar aan de vrijheid van meningsuiting of de vrijheid van vereniging. Het socialisme en de sociaal-democratie die chronologisch na de liberale aanzet kwamen, hebben op hun beurt gezorgd voor een aantal sociale tegemoetkomingen van de overheid ten aanzien van haar burgers. De sociale zekerheid is daar dan de meest sprekende realisering van. De combinatie van de liberale en sociale pijlers is essentieel voor de multiculturele samenleving, met andere woorden als gemeenschap moeten wij aanvaarden dat iedereen die zich legaal op ons grondgebied bevindt zich op deze verworvenheden kan beroepen. Dit is een voorwaarde voor een multiculturele maatschappij, omdat juist ten aanzien van de culturele herkomst van mensen dit liberaal en sociaal-democratisch kader neutraal behoort te zijn.

Liberales: Nochtans is het plaatje niet volledig. Men kan er immers niet omheen dat er ook nog een andere pijler in de Europese democratieën bestaat: die van cultuurgemeenschappen en de eventuele groepsrechten die eruit voortvloeien. Wat denkt u daar van?

SG: Op België toegepast, maar evengoed op de andere Europese landen, betekent dit dat men ten aanzien van de overheid als individu rechten heeft op liberaal en/of sociaal vlak, maar dat men tegelijkertijd lid is van of dat men ervoor kiest lid te zijn van een cultuurgemeenschap (Vlaming, Waal, Brusselaar,…). Ook dat is immers een realiteit. Ten aanzien van het allochtonenvraagstuk betekent dit evengoed dat men Belg kan zijn en zich tegelijk toch als lid kan beschouwen van bijvoorbeeld de Arabische gemeenschap in ons land. Dit is belangrijk omdat veel voorvechters van de multiculturele samenleving er volgens mij verkeerdelijk van uitgaan dat het 'Wij (autochtonen)-Zij(allochtonen)gevoel' moet verdwijnen. 'Geen Wij en Zij meer!' volgens hen. Gedeeltelijk hebben ze gelijk: er moet een 'Onsgevoel' groeien waarbij iedereen in de liberale en sociaal-democratische traditie gelijke rechten en plichten heeft, in theorie en in de praktijk. Maar evengoed is het zeer belangrijk te beseffen dat er zelfs dan altijd een meervoudig 'Wij en Zijgevoel' zal bestaan. Iedere gemeenschap moet in die zin ook het recht hebben, zelfs al kunnen die rechten zeer divers zijn, om zich ook als gemeenschap te ontplooien. Dit zal heel wat creativiteit en dialoog vergen, maar enkel op die manier, met name iedereen gelijke rechten en plichten maar ook voor iedereen een bepaalde eigenheid, heeft de multiculturele samenleving volgens mij een kans. Dit is geen pleidooi voor een gesegregeerde of apartheidssamenleving. De liberale en sociale sokkel van onze maatschappij zou sterk genoeg moeten zijn om de multiculturaliteit letterlijk te dragen, maar er moet ook een bepaalde ruimte zijn voor elke gemeenschap om zich te ontplooien. Het is trouwens perfect mogelijk om het multicultureel burgerschap en het behoren tot een (al dan niet etnische) subgroep te combineren. Meer nog, die combinatie is mijns inziens aan te bevelen.

Liberales: Zijn er naast een helder discours over inburgering en integratie en naast een hernieuwde fundering voor een multicultureel samenleven nog andere elementen om het multicultureel burgerschap te realiseren?

SG: Een actief burgerschap is een belangrijk middel om het multicultureel burgerschap te realiseren. Waar de inburgeringstrajecten hiervoor de basis leggen bij de allochtone nieuwkomers, is het duidelijk dat ook de autochtonen op dat vlak een bijkomende stap moeten zetten. Vooreerst is het wenselijk dat autochtonen het idee van een multicultureel burgerschap aanvaarden en dat dit ook geïntegreerd wordt in het overheidsdiscours, wars van demagogie 'allochtonen zijn profiteurs' enerzijds en wars van moralisme 'alle mensen zijn toch gelijk' anderzijds. Daarnaast is het noodzakelijk dat de overheid, veel meer dan nu het geval is, het burgerschapsconcept op actieve wijze propageert in het onderwijs en het verenigingsleven. Dat dit op een open en niet op een dwingende wijze dient te gebeuren hoeft geen betoog.

Liberales: We hebben duidelijk nog een lange weg af te leggen?

SG: Inderdaad. Maar het is nooit te laat aan de idee van multiculturaliteit op een realistische manier te bouwen in plaats van zoals nu vaak het geval is op een dwingende manier. In dat opzicht is het hele concept van inburgering voor mij veel meer dan enkel een kwestie van verplichting, maar ook een kans op een echte discussie over waar we met een multiculturele samenleving en met een nieuw soort burgerschap naartoe moeten.

Liberales: Bedankt voor dit interview.

Interview door Bart Ameye

Sven Gatz

Links

mailto:bart@liberales.be