Polemist Christopher Hitchens fulmineert tegen het geloof in zijn boek God is niet groot. 'Ik word er razend van', briest hij, terwijl zijn ogen vuur schieten, 'net op het moment dat we het stadium van de eerste postreligieuze samenleving hadden bereikt, krijgen we recht in ons midden te maken met de meest achterlijke, primitieve en barbaarse vorm van het monotheïsme, de fundamentalistische islam, en we lijken maar al te bereid er ons zomaar aan over te geven.' Een gesprek met de Brits-Amerikaanse polemist Christopher Hitchens over de misdaad van het geloof en de noodzaak van een krachtig antwoord. Door Marnix Verplancke.

'Gelovigen die mijn respect willen, moeten ook bereid zijn mijn atheïsme te respecteren’, zegt Christopher Hitchens, ‘maar dat kunnen ze niet. Als christen moet je voorkomen dat iemand naar de hel gaat, je moet hem redden. Voor een moslim geldt dan weer dat er geen vrede en geluk op aarde kunnen zijn zolang er ook maar één mens rondloopt die geen gelovige is. In feite hebben zij dus alleen minachting voor mij, en dat gevoel is wederzijds.’ In God is niet groot hakt Hitchens met de botte bijl in op het religieuze denken. Hij toont wat geloof met een mens doet en dat blijkt louter kommer en kwel zijn. Gelovigen zijn volgens hem immers masochistisch, totalitair, sadistisch en ziende blind.

Vorige week herdachten in het Franse Lourdes 50.000 mensen dat 150 jaar geleden Maria voor het eerst verschenen zou zijn aan Bernadette Soubirous. Wat denkt u als u zoiets verneemt?

Christopher Hitchens: Was dat alles? Ik had er minstens een paar honderdduizend verwacht. Niets verbaast me nog als het over zulke zaken gaat. Veel erger vind ik het dat meneer Ratzinger, ook weleens de Beierse bureaucraat genoemd, binnenkort voor een veel groter publiek op het Sint-Pietersplein in Rome Moeder Theresa heilig moet verklaren, en dat voor een mirakel waarvan iedereen weet dat het pure fraude was. Tien jaar geleden werd een Indiase vrouw zogezegd verlost van een tumor door middel van een moeder-Theresahangertje. Een wonder, zeiden de gelovigen, terwijl de rest van de wereld - de dokters van de vrouw en de vrouw en haar man incluis - het een normale genezing noemden van een niet volgroeid gezwel en dat door toediening van medicijnen. Maar dat doet er allemaal niet toe. Moeder Theresa zal heilig worden verklaard. Of kijk naar Tariq Ramadan, de Zwitserse filosoof van Egyptische afkomst die door heel intellectueel Europa op handen wordt gedragen. Een half jaar geleden kreeg hij tijdens een colloquium in Mantua de vraag voorgelegd of hij gelooft dat God de Koran dicteerde aan een ongeletterde koopman en hij antwoordde volmondig 'ja'. En dat terwijl het absoluut onmogelijk is dat zoiets is gebeurd.

Wilt u zo iemand niet overtuigen dat wat hij gelooft onzin is?

Christopher Hitchens: Ieder kind groeit op met sprookjes, maar het is niet gezond als je daar als volwassene in blijft geloven. En dat geldt ook voor samenlevingen. Er is geen enkele theocratie die het wetenschappelijk of filosofisch ergens gebracht heeft. Wie vooruitgang maakt, laat het miraculeuze achter zich. De meest succesrijke moslimlanden zijn niet toevallig ook de meest seculiere. Vandaar ook het opmerkelijke wereldwijde succes van de Joden, die hun monotheïsme veel eerder dan de christenen achter zich hebben gelaten en daardoor zo belangrijk zijn geweest in de geschiedenis van de westerse wetenschap en cultuur.

De oude verlichtingsfilosofen waren ervan overtuigd dat religie een uitstervend fenomeen was. Zodra de rede bezit had genomen van de menselijke geest, zou die niet langer nood hebben aan het geloof. Waar is het misgegaan?

Christopher Hitchens: Tot op zekere hoogte hebben die filosofen gelijk gehad natuurlijk. Mensen gaan niet meer met hun zieke kind naar een priester, maar wel naar een dokter, zelfs in Afghanistan. Misschien geloven ze nog wel dat de ziekte veroorzaakt is door een vloek of een djin, maar ze gaan niet naar de mullah om ze te genezen. We moeten dus niet denken dat we geen vooruitgang hebben geboekt. De grote godsdiensten zijn inderdaad niet verdwenen, en dat heeft wellicht veel te maken met de manier waarop ze appelleren aan het ego van de gelovigen. Als God immers een plan heeft voor jou, moet je wel bijzonder belangrijk zijn. Christenen zeggen dat geloven een bewijs van nederigheid is. Onzin, want wie gelooft maakt opeens de hele wereld ondergeschikt aan zijn eigen ego. Wie wil er nu zoiets opgeven?

West-Europa wellicht. Het aantal niet bejaarde gelovigen lijkt er soms wel op de vingers van een hand te tellen.

Christopher Hitchens: De enigen die nog geloven zijn de moslims. Vandaar dat ik zo kwaad ben op de islamisten. Net op het moment dat we het stadium van de eerste postreligieuze samenleving bereikt hadden, krijgen we te maken met de meest achterlijke, primitieve en barbaarse vorm van het monotheïsme. We hebben hier niet van doen met degenen die de blauwe moskee bouwden in Istanbul, of het Alhambra, maar wel met mensen die stammen uit de meest afgelegen delen van Pakistan en Marokko. Zij geloven nog echt in djins, de heilzame werking van een huwelijk tussen familieleden en het nut van vrouwenbesnijdenis. En wat doen wij? We voelen ons schuldig om ons koloniaal verleden, zijn tolerant en antiracistisch, en willen ons daarom per se overgeven aan dit geloof in plaats van ons ertegen te verzetten. We hoeven ons echter niet langer te verontschuldigen omdat we anders zijn. Wij zijn niet meer verantwoording verschuldigd aan hen dan aan enig ander mens. Bovendien moeten we stoppen ons te gedragen alsof we inferieur zijn aan hen, wat zij constant impliceren. Wij zijn niet beter dan moslims, maar ook niet slechter. We moeten ons niet verzetten tegen het islamisme om onze eigen identiteit te benadrukken, maar wel om onze beschaving te vrijwaren. Laat ik een voorbeeld geven: het betoog van Rowan Williams, de aartsbisschop van Canterbury, dat we binnen afzienbare tijd de shariawetgeving zullen moeten introduceren in Groot-Brittannië. Wat hij in essentie zegt, is dat het gevaarlijk is voor onze maatschappij om vast te houden aan het principe dat iedereen gelijk is voor de wet. Maar laat dat nu net de essentie zijn van ons westers rechtssysteem, een essentie waar we trouwens eeuwen voor gevochten hebben. Net dat wil Williams op de tocht zetten om de islamisten gunstig te stemmen. De man is bereid zich over te geven voor hij aangevallen wordt. Ik vind dat een schande, en een mooi voorbeeld van waar het christendom in de praktijk voor staat: overgave en masochisme. Vind een vijand en bemin hem. Als Williams niet oppast zal hij op den duur mij nog moeten beminnen, want ik ben echt zijn vijand, en ik ben benieuwd hoe hij het er zou afbrengen, verdomd stom schaap van een man dat hij is.

Waardoor is dat islamisme hier zo populair geworden?

Christopher Hitchens: Omdat onze moslims uit cultureel achtergebleven gebieden komen. Het zijn veelal mensen die in hun eigen land een burgeroorlog hebben verloren en daarom vertrokken zijn. De reden waarom het actief Iers republicanisme zo lang overleefd heeft in de VS, is dat de extreemste republikeinen na de onafhankelijkheid van Ierland uitgeweken zijn naar de VS en hun ideologie daar levend hebben gehouden. Hetzelfde zie je hier met de islam. Het islamisme bevat bovendien een nationalistische component, en nationalisme is altijd het sterkst in de periferie. Hitler bijvoorbeeld, was een Oostenrijker, Napoleon kwam van Corsica, Stalin uit Georgië, de twee extreemste Serviërs in de oorlog in ex-Joegoslavië kwamen uit Montenegro en de leiders van de fascistische partijen van zowel Turkije als Griekenland waren op Cyprus geboren. Als je een jonge moslim bent uit een cultureel niet erg ontwikkelde familie die in Noord-Yorkshire woont en op de tv dagelijks beelden te zien krijgt van de strijd die je fellow moslims overal ter wereld voeren tegen de krachten van het kwaad, ga je automatisch een extreem standpunt innemen. Bij mijn weten is er geen enkele Britse moslim naar Afghanistan vertrokken om voor de Noordelijke Alliantie te vechten. Nee, als ze vertrekken, sluiten ze zich aan bij de taliban. Authentieke moslims vechten immers tegen het Westen. De grootste tegenstanders van het islamisme, mensen zoals ik dus, waren degenen die opriepen om troepen te sturen naar ex-Joegoslavië om er de Bosnische moslims te beschermen. Is er een islamist die ons daarvoor bedankt heeft? Nee, omdat ze de Bosniërs geen echte moslims vinden. We floten Saddam Hoessein terug toen hij Koeweit wou annexeren. Heeft er ons iemand bedankt? Nee, want de Koeweiti's zijn geen authentieke moslims. Om authentiek te zijn moet je immers tot de taliban of Al Qaida behoren. Oké, we weten dus met wie we te maken hebben: de fascistische versie van de islam.

Hoe ziet u de toekomst van Europa?

Christopher Hitchens: Ik wou dat er minder ambigu gesproken werd over het islamisme. We zitten met een uitdaging die geen compromis toelaat. Het gekke is dat de blanke Europeaan bereid is zijn culturele erfenis zomaar weg te gooien, terwijl mijn Pakistaanse vrienden mij waarschuwen tegen de islamisten. Wij weten waar ze vandaan komen, zeggen ze, en we weten ook wat ze willen, en dat is niets goeds. Mensen als Nadeem Aslam, Hanif Kureishi, Salman Rushdie en Monica Ali zeggen dat al jaren, maar niemand die er aandacht aan besteedt. De grote uitdaging voor Europa is verhinderen dat extreem rechts garen spint bij dit islamisme. Voorlopig lukt dat heel goed, ook al willen de islamisten niet liever. Zij zijn uit op confrontatie en dat merk je aan de manier waarop ze iedere kritiek meteen in die extreem rechtse hoek opsluiten. Wie een pleidooi houdt voor het respecteren van de wet, is een Vlaams Belanger. Het is te vergelijken met wat er in Irak gebeurt. Al Qaida hoopt daar op een totale burgeroorlog. Ze blazen de moskeeën van de sjiieten op in de hoop dat die dan wraak zullen nemen op de soennieten, met een escalatie van geweld als gevolg. Het verbaast me dat Europees extreem rechts daar geen garen bij spint, net zoals het me verbaast hoe weinig mensen überhaupt reageren tegen de radicalisering van de islam in onze contreien. Misschien gaan beide wel samen: hoe meer reactie, hoe meer kans dat extreem rechts met de pluimen gaat lopen.

Christopher Hitchens: Helemaal niet, hoe meer serieuze politici opkomen voor democratie en pluralisme, hoe minder kans extreem rechts maakt op succes. Het moet duidelijk zijn dat alle burgers geacht worden de wet te gehoorzamen, wat ze ook mogen geloven. Wie vrouwen besnijdt, voldoet daar niet aan en moet dus gestraft worden. Over principes als seksuele vrijheid, wetenschappelijke objectiviteit, technologische innovatie, vrijheid van meningsuiting, pluralisme en een seculiere wetgeving wordt er niet onderhandeld. En wie er zich niet naar wil voegen, kan vertrekken. Niemand heeft die islamisten gevraagd hier te komen wonen.

Sommigen zouden wat u zegt precies het extreem rechtse antwoord noemen.

Christopher Hitchens: Wat is er nu extreem rechts aan eisen dat mensen de wet respecteren? We leven in een seculiere staat en als ik in contact kom met een ambtenaar wil ik dat die er seculier uitziet. Dat is toch niet te veel gevraagd? Dus geen hoofddoeken, kruisen of davidsterren. Grandioos is hoe de Fransen er een potje van maakten op dit vlak. Zij stelden dat hoofddoeken niet mochten, net zomin als grote kruisen en grote davidsterren. Kleintjes mochten dus wel, net als tulbanden van sikhs, want die hadden ze over het hoofd gezien. Dat is natuurlijk de uitgelezen manier om moslims de indruk te geven dat ze gediscrimineerd worden.

Welke invloed had 9/11 op de Amerikaanse religiositeit?

Christopher Hitchens: Opeens zaten de kerken weer vol, zo meldden de media, terwijl wij altijd dachten dat die sowieso al vol zaten. Om een of andere reden stelt men het graag voor alsof in de VS iedereen naar de mis gaat, maar dat is niet zo. Na 9/11 zag je inderdaad een kortstondige religieuze opstoot. Het enige opmerkelijke wat ik me uit die tijd herinner, is Billy Graham die zei dat iedereen die in de Twin Towers de dood had gevonden naar de hemel was gegaan. Hoe hij dat wist, zei hij er niet bij, maar voor mij was die uitspraak net evenveel waard als die van Mohammed Atta toen hij beweerde dat de terroristen naar het paradijs zouden gaan en daar met open armen ontvangen zouden worden door 72 maagden. Pathetisch gewoon. Ik hoopte dat er vanuit de politiek een oproep zou volgen om onze seculiere waarden te verdedigen, maar tevergeefs. Het enige waar links mee voor de dag kwam was de suggestie dat de terroristen misschien weleens gelijk konden hebben en dat we dit protest tegen sociale onrechtvaardigheid dienden te begrijpen. Een groter moreel en intellectueel verraad heb ik tijdens mijn leven niet meegemaakt. De reactie van Bush met zijn kruistochtenretoriek vond u dus beter?

Christopher Hitchens: Veel beter. Wat Bush zei was dat er een grens overschreden was en dat we dienden te reageren.

Maar hij had het ook zonder die religieuze connotatie kunnen zeggen.

Christopher Hitchens: Dat had hij inderdaad, maar hij deed het niet. En in feite speelt dat geen rol, want zijn reactie was nog steeds beter dan die van de linkse intellectuelen. De meeste Amerikanen denken dat een president geen speech kan geven zonder die te beëindigen met 'God bless America'. Niemand zou erover gevallen zijn als hij dat niet had gezegd. De retoriek doet er niet toe, wel dat hij het fundamentalisme bestrijdt in Afghanistan en Irak. Stel dat ieder lid van de regering-Bush een gelovig baptist was die ervan overtuigd was dat Jezus zijn persoonlijke redder was, dan nog zou dat niets veranderen aan het feit dat de VS per dag twaalf soldaten verliezen ter vrijwaring van het seculiere gedachtegoed.

In die zin lijkt John McCain wel een geruststelling te zijn na Bush. Religie lijkt in zijn leven geen enkele rol te spelen.

Christopher Hitchens: Inderdaad, ook al heeft hij ooit laconiek gezegd dat indien hij er expliciet om gevraagd zou worden hij zou moeten toegeven dat Amerika een christelijke samenleving is. Een sterk theocratisch statement is dat niet, maar toch choqueert het me. De man zit al een kwarteeuw in de senaat, wat betekent dat hij al heel wat keren trouw heeft moeten zweren aan de Amerikaanse grondwet, en daar staat nu precies in dat de VS geen christelijke samenleving vormt. Wat ik me dan afvraag is naar wiens mond hij toen aan het praten was, en van wie hij hoopte dat die er niet op zou letten. Als ik zoiets hoor krijg ik argwaan, net zoals ik me vragen stel bij zijn leeftijd. Hij ziet er niet oud uit, maar wel bejaard. Mijn schoonvader is vijftien jaar ouder dan hem, maar die heeft die glazige blik nog niet in zijn ogen, als een schilpad die net ontwaakt is uit haar winterslaap.

Christopher Hitchens , God is niet groot, Oorspronkelijke titel: ‘God is Not Great’, Vertaald door Paul Witte, Meulenhoff, Amsterdam, 317 p., 21,50 euro



Christopher Hitchens studeerde filosofie, economie en politicologie in Oxford en begon in 1970 te schrijven voor de New Statesman, waar hij zich al gauw ontpopte als een trotskist die vurig ten strijde trok tegen Henry Kissinger en de Vietnamoorlog. Hij verhuisde in 1981, nadat hij ontdekt had dat de Britse politiek hem geen lor meer kon schelen, naar de VS en werd er een gevreesd journalist en polemist die schrijft voor onder meer Vanity Fair, The Atlantic, World Affairs, The Nation, Slate en Free Inquiry. De fatwa die de Ayatollah Khomeini in 1989 over Salman Rushdie uitsprak en vooral de lauwe reactie erop van westers links veranderde zijn leven. Voortaan richtte hij zijn pijlen op de islam, religie in het algemeen en het linkse cultuurrelativisme, een houding die door 9/11 nog werd versterkt. Brak figuren als Moeder Theresa en Bill Clinton af tot op de grond. Is een groot voorstander van de Amerikaanse inval in Afghanistan en Irak en behoort volgens zijn critici tot de neocons. Liet zich vorig jaar naturaliseren tot Amerikaans staatsburger. Staat op de vijfde plaats in de top honderd der belangrijkste hedendaagse intellectuelen die het tijdschrift Prospect in 2005 samenstelde.



Interview door Marnix Verplancke



Deze tekst verscheen in De Morgen van 20 februari 2008

Christopher Hitchens

Links

http://www.hitchensweb.com/