Velen onder ons leven tegenwoordig in een hels tempo en betalen er een hoge prijs voor. Ons werk, onze gezondheid en onze relatie lijden hieronder. In zijn boek Slow beschrijft Carl Honoré hoe een wereldwijde stroming de ‘snelheidscultus’ in twijfel trekt. Traag leven betekent beter leven in een hectische moderne wereld door de balans op te maken tussen snel en langzaam. Op basis van een mengeling van anekdotes, reportages, ervaringen uit de eerste hand, geschiedenis en intellectueel onderzoek legt Honoré uit hoe alles zo versneld werd en waarom onthaasting voor iedereen positieve resultaten oplevert, ongeacht rang of stand. Om de voordelen van onthaasting te illustreren, trekt hij in zijn boek van een tantristische sexworkshop in Londen naar een meditatiekamer voor kaderleden in Tokio, van een Chi Kung squashles in Edinburgh naar een superslow fitnesscentrum in New York City, van een TV-loos gezin in Toronto naar Italië, de bakermat van Slow Food-, Slow Cities- en Slow Sex-stromingen. Waar je ook gaat, wat je ook doet, de boodschap blijft dezelfde : trager is vaak beter. De auteur werd geboren in Schotland, maar groeide op in Canada. Nadat hij afstudeerde aan de universiteit van Edinburgh, werkte hij een tijd met straatkinderen in Brazilië. Vanaf 1991 werkte hij als journalist zowat overal in Europa en Zuid-Amerika voor verschillende bladen, waaronder the Economist, the Observer, the National Post (Canada) en the Miami Herald. Momenteel woont hij met zijn vrouw en twee kinderen in Londen. Liberales-kernlid Dirk Verhofstadt had een exclusief interview met Carl Honoré in Rotterdam.

Wij zijn verslaafd aan snelheid. Welke invloed heeft dat op ons leven?

Carl Honoré: Wanneer je in de geïndustrialiseerde wereld om je heen kijkt, zie je dat mensen volledig uit evenwicht zijn, wat zijn tol eist op het vlak van gezondheid. Stress, chronische vermoeidheid en depressies zijn allemaal gevolgen van deze opgedreven, te drukke en overwerkte maatschappij waarin wij leven. We kunnen met moeite relaxen en echt van dingen genieten. We zijn steeds bezig en zo gehaast dat we geen tijd noch rust hebben om nauwe en zinvolle contacten te onderhouden met familie, vrienden, partners en andere mensen. Door te onthaasten kunnen we hiervoor opnieuw tijd maken. Ook weten we niet meer wat genieten is. Op dat vlak biedt onthaasting een zeer belangrijk voordeel : je moet de dingen de tijd gunnen die ze nodig hebben en die ze verdienen om ze goed te kunnen doen en er volop van te genieten. Je kan het trager aan doen op je werk en beter werken en er meer van genieten. In onze overhaaste toestand scheren we over de dingen heen en vergeten we waar het leven echt om gaat.

U schrijft dat de Slow-stroming redding biedt. Hoe worden mensen er zich van bewust dat ze moeten onthaasten?

Carl Honoré: Het leven zoeft aan je voorbij tot we op een dag beseffen dat we vastzitten in de hoogste versnelling en we het idee dat sneller en drukker altijd beter is als vanzelfsprekend beschouwen. In culturen die snelheid als goed en traagheid als slecht bestempelen is het moeilijk af te stappen van deze denkrichting. Maar steeds meer mensen worden wakker geschud. Ze botsen plots tegen een muur : ze krijgen een hartaanval, een zenuwinzinking, een depressie of een chronische ziekte. Steeds jongere mensen hebben ermee te kampen. Gelukkig overkwam het mij niet. Ik werd daarentegen sentimenteel wakker geschud toen ik een reeks ‘Eén-minuutverhaaltjes voor het slapengaan’ wou kopen. Plots besefte ik dat mijn haast zodanig uit de hand gelopen was dat ik zelfs de dierbare momenten met mijn zoon op het einde van de dag wou versnellen.

Kunnen we vertragen zonder aan materiële welvaart, waar de meeste mensen toch naar op zoek zijn, in te boeten?

Carl Honoré: Ja, ik denk dat dat mogelijk is. Wanneer je het hebt over vertragen, denkt iedereen aan minder werkuren presteren, minder geld verdienen en minder consumeren. Voor sommige mensen is dat inderdaad zo, maar niet voor iedereen. Door te onthaasten kun je efficiënter worden en bijgevolg meer materiële welvaart genieten. We moeten onze prioriteiten evenwel opnieuw ordenen. Uiteindelijk wordt het nastreven van zoveel mogelijk materiële welvaart ondergeschikt aan tijd hebben om te vertragen en van het leven te genieten.

Een bekende groep die tot de Slow-beweging behoort, is de “Slow Food”-groepering. Wat is hun bedoeling?

Carl Honoré: Hun doel bestaat erin onze opvatting over eten opnieuw te bekijken. De snelheidscultuur heeft onze manier van eten aangetast, ze beïnvloedt de manier waarop we voedsel telen op de boerderij, het verschepen over de wereld, het verpakken en haastig opeten – vaak voor TV of al stappend op straat. Op die manier gaat elke voedingswaarde en ook elk sociaal genot ervan verloren. We moeten de kunst van het genieten van een maaltijd opnieuw ontdekken en zoveel mogelijk uit onze voeding halen. Slow Food moedigt een nieuw landbouwsysteem aan dat eerbied heeft voor plaatselijke culturele identiteiten, natuurlijke rijkdommen, duurzame veeteelt en de gezondheid van de consumenten.

Wat zijn de criteria voor steden en gemeenschappen om een ‘Citta Slow’ te worden?

Carl Honoré: De Slow Cities-beweging is een groep steden en gemeenten die de levenskwaliteit van hun burgers wil verbeteren. Zij perken het verkeer in, stimuleren mensen om te voet te gaan door straten verkeersvrij te maken, nemen milieuvriendelijke maatregelen, steunen artisanale voedselproducenten en moedigen gastvrijheid aan. Het verkrijgen van de officiële titel van slow city houdt een soort filosofische verklaring in waarbij je stad erkent dat onthaasting niet alleen goed is voor het individu, maar ook voor de gemeenschap. Wanneer mensen te voet gaan in plaats van de wagen te nemen, voelen ze zich nauwer met elkaar verbonden.

Meent u werkelijk dat slaap- en meditatiepauzes in bedrijven kunnen leiden tot meer mentale veerkracht en hogere productiviteit?

Carl Honoré: Ja, het is wetenschappelijk bewezen dat een kort dutje mensen productiever maakt. Yoga, Tai Chi of meditatie kan stress beperken, de gezondheid bevorderen en ons helpen creatiever te denken, waardoor we gelukkiger worden. Studies beweren dat yoga heilzaam is op medisch vlak, zoals bij de behandeling van depressies. Bovendien veroorzaakt het geen neveneffecten, wat met medicatie wel het geval is. Steeds meer bedrijven zetten hun personeelsleden aan enkele minuten een dutje te doen of te mediteren of gewoon in een rustige kamer te gaan zitten weg van alle telefoons en e-mails. Yoga wordt heel populair op de Britse werkvloer. Werknemers doen hun deur dicht, zetten hun telefoon uit, nemen een rustige pauze, drinken een kop thee en gaan daarna weer opgeladen en opgekikkerd aan de slag. Ik weet dat elke onderneming die deze onthaastingsmaatregelen heeft ingevoerd, er volledig achterstaat omdat hun personeel er beter door werkt.

U schrijft dat de klassieke geneeskunde meer aandacht moet besteden aan de mentale gezondheid van haar patiënten. Is alternatieve geneeskunde de oplossing?

Carl Honoré: Het biedt een deel van de oplossing. Je moet sceptisch blijven tegenover heel wat alternatieve genezingsmethoden. Het wetenschappelijke bewijs van hun werkzaamheid is nog steeds zeer onstabiel. Maar ik denk dat ze ons heel wat kunnen leren. Vele alternatieve therapieën zijn gebaseerd op onthaasting en sporen mensen aan het kalmer aan te doen en te relaxen. Zij benadrukken dat er een hechte band moet bestaan tussen de dokter en zijn patiënt, dat hij tijd moet nemen om te luisteren. Vaak is het gewoon voldoende naar iemand te luisteren om het natuurlijke genezingsproces op gang te brengen. Waar patiënten het meest een hekel aan hebben, is dat de dokter vaak zo gehaast is en dat zij de indruk hebben dat hij niet naar hen luistert. De gemiddelde duur van een raadpleging in het Verenigd Koninkrijk is amper zes minuten. Wat mensen het meest bevalt aan alternatieve geneeskunde is de traagheid. De raadpleging duurt een uur of een half uur en het gaat er zeer relaxed aan toe, de dokter kijkt hen in de ogen, luistert en neemt tijd om te praten over hun gevoelens en behandelingen, enz. Traag is een verzamelwoord voor een nieuwe manier van denken – het betekent dingen goed doen eerder dan ze snel te doen. Onthaasten houdt een betere gezondheidszorg in.

In Italië bestaat er zelfs een Slow Sex-beweging. Is de snelheidscultus ook aanwezig in de slaapkamer?

Carl Honoré: Zeer zeker. Daarover heb ik het ook in mijn boek. Ik denk dat alles wat we doen, van eten en werken tot vrijen, beïnvloed wordt door de “steeds meer”- en “hoe sneller hoe beter”-mentaliteit. Het draait allemaal rond kwantiteit en niet zozeer rond kwaliteit; het gaat erom zo snel mogelijk het einddoel te bereiken veeleer dan te genieten van de reis. Onlangs las ik het volgende in een mannenblad : hoe je vriendin een orgasme bezorgen in 90 seconden ? Alles moet zo snel mogelijk gebeuren en kwaliteit is daarbij helemaal niet belangrijk. Volgens mij moet je om goede seks te hebben zes uur tantristische technieken beoefenen. Het is belangrijk tijd te besteden aan seks en er een groter fysiek en emotioneel genot uit halen. Vooral vrouwen verstaan deze kunst. Zij weten wat je met trage seks kan bereiken.

Er is een wereldwijde trend om minder uren te werken. Maar de laatste jaren pleiten de politieke leiders in België, Nederland en Duitsland voor meer werkuren vanwege de vergrijzing van de bevolking.

Carl Honoré: Men gaat ervan uit dat het opdrijven van het aantal werkuren altijd de beste oplossing is. Niets is minder waar. De manier waarop je werkt is veel belangrijker dan hoe lang je werkt. We moeten een gezond evenwicht zien te vinden tussen kwantiteit en kwaliteit; er moet flexibiliteit zijn : als mensen langer willen werken, moet dat kunnen, maar als ze minder willen werken, moet dat evengoed mogelijk zijn. De Britten presteren de meeste uren, maar zij hebben een van de laagste productiviteitscijfers per uur. Of neem het verschil in verlofregeling in de VS en Europa. Amerikanen hebben gemiddeld twee weken verlof per jaar. Hier kan dit oplopen tot zes weken, en toch behoren de Belgen tot een van de meest productieve werknemers in de wereld. Indien we een klimaat scheppen waarin mensen niet de hele tijd gehaast zijn en leren het langzamer aan te doen na het werk, zullen ze minder vermoeid en dus productiever zijn. Maar om terug te komen op uw vraag, ik denk dat de hervorming van het pensioenstelsel in Europa een groot probleem is, waarvoor er, vrees ik, geen pasklare oplossing bestaat.

De meeste mensen zullen het eens zijn met de opvattingen in uw boek. Maar kan men het zich veroorloven langzamer te leven? Met andere woorden, is onthaasten niet voorbehouden voor de happy few?

Carl Honoré: Helemaal niet. Natuurlijk zullen een aantal aspecten van onthaasting – artisanale voeding, alternatieve geneeskunde, minder werken – niet in elk budget passen, maar iedereen kan manieren bedenken om de filosofie van minder doen en alles aan het juiste ritme doen, toe te passen. Kijk minder TV, beperk de naschoolse activiteiten van je kind, neem de tijd om je werk behoorlijk uit te voeren, eet aan tafel, mediteer of doe aan yoga, stap in plaats van de wagen te nemen, geniet van een langer seksueel voorspel, zet je GSM uit tijdens de weekends of weersta gewoon aan de drang om je onnodig te haasten. Al deze dingen liggen binnen het bereik van iedereen. Ons verstoord omspringen met tijd ligt deels aan de basis van onze snelheidscultuur. Vanwege onze sterfelijkheid willen we onze tijd maximaal benutten. Maar hoe kunnen we dat het best doen? Door tien dingen zeer snel, maar niet zo goed te doen, door oververmoeid en gestresseerd te zijn? Of door vijf dingen te doen, relaxed te zijn en van het leven te genieten? Ik denk dat onthaasting de beste keuze is. De hele wereld is in de ban van de westerse opvatting ‘time is money’ en de wereldeconomie wil dat mensen steeds sneller gaan. De Slow-beweging is een wereldwijde reactie tegen deze zienswijze.

Is de Slow-stroming de nieuwste rebellie tegen vooruitgang en moderniteit?

Carl Honoré: Neen, integendeel. Slow is zeer modern, het is de volgende stap voor de mensheid. In tegenstelling tot de naam gaat het er niet om de hele wereld af te remmen tot een slakkengang, maar wel om alles in het juiste tempo te doen : nu eens snel, dan weer langzaam, soms tussen beide. Traag zijn betekent de tijd nemen om het beste uit het leven te halen, je nooit haasten voor de lol.

Maakt de Slow-beweging deel uit van de anti-globaliseringstroming?

Carl Honoré: Ik denk dat de twee bewegingen elkaar overlappen. Onthaasting gaat om het scheppen van een betere, meer duurzame globalisering. Zoals de meeste bewegingen voor sociale veranderingen, is de Slow-beweging geen formele organisatie. Het is een bonte verzameling van individuen en groepen die dezelfde opvatting delen : beter leven door het wat kalmer aan te doen. Aan de basis ervan proberen Slow-activisten banden te smeden over de hele wereld. Overal staat het Engelse woord “slow” voor een betere, meer evenwichtige manier van leven. Italië heeft de Slow Food-, Slow Cities- en Slow Sex-bewegingen voortgebracht en de Japanners streven naar wat ze noemen Slow Life. Een Amerikaanse professor pedagogie heeft onlangs een manifest gepubliceerd over Slow Schooling. De Nederlandse uitgave van mijn boek heet Slow en de Duitse versie Slow Life. Het is overduidelijk dat onthaasting een wereldwijde trend is.

Op het einde van uw boek zegt u dat de Slow-beweging niet gekant is tegen kapitalisme, maar dat ze het wil redden. Wat bedoelt u hiermee?

Carl Honoré: Ik geloof ten volle in het kapitalistische systeem, maar ik denk dat het turbokapitalisme van vandaag ons snel naar een collectieve burn-out zal leiden. Kapitalisme kan een uitstekende manier zijn om meer voorspoed, meer vrijheid en meer creativiteit tot stand te brengen. Maar zoals we er nu voorstaan, lijken we enkel te bestaan om de economie te dienen in plaats van andersom. Kapitalisme heeft niet alleen snelheid, maar ook vertraging nodig. Het kan duurzamer groeien als het het belang van vertraging inziet.

Betekent snelheid het einde van het kapitalistische systeem?

Carl Honoré: Het is fataal voor de mensen die er deel van uitmaken en dat zal het systeem op termijn ook ondermijnen. Sommigen beweren dat, indien we het kapitalisme beperkingen opleggen, het ten onder zal gaan. In de 19e eeuw werd hetzelfde beweerd, toen mensen 15 uur per dag werkten en hervormers voor meer vrije tijd pleitten. Fabriekseigenaars voorspelden toen de ondergang van het kapitalisme. Maar het aantal werkuren werd ingekort en het kapitalistische systeem floreerde als nooit tevoren. Nu zegt iedereen dat we meer moeten werken om het BBP de hoogte in te jagen. Deze sublimering van de BBP-groei is evenwel misleidend, het BBP is geen god. We moeten een nieuwe groeimeter hanteren die rekening houdt met alle kosten die we moeten betalen voor de door het turbokapitalisme aangerichte schade aan onze gezondheid, ons sociaal welzijn en het milieu. Critici verwijzen vaak naar de VS met zijn hogere BBP-groei als model voor de rest van de wereld. Hoewel de Amerikaanse economie enorm dynamisch is, vertoont ze echter enkele grote barsten. Ongeveer 40 miljoen Amerikanen leven onder de armoedegrens; 45 miljoen hebben geen sociale zekerheid; meer dan 2 miljoen Amerikanen zitten in de gevangenis. Moet de hele wereld dit als voorbeeld nemen?

De Slow-stroming zou dus de redding kunnen betekenen voor het kapitalisme?

Carl Honoré: Jazeker, het zou tegelijk de mensheid kunnen redden. Steeds meer mensen realiseren zich dat ze moeten onthaasten. In ons binnenste weten we allemaal dat onze hectische manier van leven ongezond, onbevredigend en op termijn onhoudbaar is. Daarom juist snakken zo velen naar onthaasting.

Bent u niet wat te optimistisch? China, India en andere landen haasten zich om hun achterstand ten opzichte van westerse samenlevingen in te halen. Als we vertragen, zullen zij onze markten inpalmen.

Carl Honoré: Helemaal niet. Door te vertragen zullen we productiever en creatiever zijn. In de jaren tachtig ruilden heel wat verwerkende bedrijven de VS voor Mexico, maar de VS compenseerde dit verlies met de komst van de IT-industrie. De westerse landen zullen inderdaad een aantal jobs kwijtspelen aan de opkomende economieën, maar ik meen dat zij nieuwe vervangende industrieën zullen ontdekken. Trager staat niet voor minder productief maar juist voor het tegenovergestelde. Het doet het absenteïsme en onze uitgaven voor gezondheidszorg afnemen, het bevordert creativiteit en ondernemerschap. Onthaasting kan het kapitalisme redden.

Interview door Dirk Verhofstadt

Carl Honoré

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be