Kritisch denken moet je leren

interview vrijdag 21 oktober 2011

Johan Braeckman

“Voetballers die het hele seizoen met dezelfde onderbroek spelen omdat ze geluk zou brengen, gokkers die in het casino verwoed statistieken bijhouden over de winnende roulettenummers en daar de logica achter zoeken of je buurman die al zijn vrije tijd spendeert aan het in het oog houden van de webcams die op Loch Ness gericht staan in de hoop het monster te spotten. Ze hebben een vijs los, denken we al gauw.” Ten onrechte, aldus filosoof Johan Braeckman, want in feite zijn we allemaal zo. “Mensen zijn heel goed in het leggen van verbanden,” vertelt Braeckman, “Dat zonneschijn voor rijpe tomaten zorgt is bijvoorbeeld zo een verband, en het is essentieel voor de landbouw. Zonder zulke verbanden zouden wij ook geen wetenschap of techniek kennen. Maar soms leggen we verbanden tussen zaken die niets met elkaar te maken hebben, en dan zitten we met bijgeloof, zoals die voetballer met zijn geluk brengende onderbroek. Het opmerkelijke is nu dat dit bijgeloof wel degelijk resultaten kan afwerpen. Misschien speelt die voetballer wel echt beter met die bepaalde onderbroek aan, doordat hij erin gelooft, wat betekent dat irrationalisme soms lonend werkt.”

Samen met zijn collega-filosoof Maarten Boudry schreef Johan Braeckman De ongelovige Thomas heeft een punt, een boek dat de mensheid tot kritisch denken wil aanzetten, komaf maakt met talloze uitingen van onkritisch denken en daarbij - chapeau voor deze twee academici - uitblinkt in begrip en nuance. Neem bijvoorbeeld het veel gehoorde idee dat mensen irrationele onzin vertellen omdat ze van niet beter weten. Ze zijn immers te dom. “Het heeft niets met slim of dom zijn te maken,” betoogt Braeckman, “Kijk naar het creationisme, het idee dat de aarde tienduizend jaar oud is, dat God Adam en Eva geschapen heeft, dat Noach echt een ark had en dat er dinosaurussen op zaten. Hoe dom kun je zijn, denken wij dan, maar toch zijn er heel veel mensen die dat accepteren, en zelfs zeer verstandige mensen. Het verschil tussen dommeriken en slimmeriken is dat de slimmeriken beter in staat zijn om die domme ideeën te verdedigen.”

“We scharrelen gedurende ons leven, en zeker tijdens de kindertijd, allemaal ideeën op, en meestal zonder die te evalueren. Je kan een hyperintelligent kind wijsmaken dat er met Pasen klokken uit Rome komen aanvliegen die eieren in het rond strooien. Uit onderzoek blijkt nu dat hoe langer je een idee koestert, hoe waardevoller je dit ook gaat vinden. Wanneer iemand na twintig jaar hoort dat hij al die tijd iets fouts gedacht heeft, zou je kunnen denken dat die heel blij zal zijn dat hij eindelijk de waarheid kent, maar zo gaat het over het algemeen niet. Mensen gaan zich juist ingraven en hun oude ideeën nog ferventer verdedigen, en hoe intelligenter je bent, hoe beter je dat kunt natuurlijk.”

Het komt er dus op aan het kind vroeg genoeg de waarheid te zeggen over de klokken van Rome?

Johan Braeckman: Denken kunnen we allemaal, maar kritisch denken moet je leren, dat is een techniek. Je moet weten hoe de wetenschappelijke methode werkt, wat statistiek is en hoe je over het toeval kunt redeneren. Het verwondert mij dat we daar in het onderwijs niet meer aandacht aan besteden. Kinderen leren wel de valwet van Galileï, maar ze leren niet hoe hij tot die wet gekomen is. En dat geldt niet alleen voor wetenschap, maar ook voor iets maatschappelijks als racisme. Je kunt een racist niet afdoen met ‘Dat is een racist’. Hoe komen mensen daarbij, moet je je dan afvragen, want ook verstandige mensen kunnen racistisch zijn, alleen zullen zij beter in staat zijn hun gedrag te rechtvaardigen of af te doen als de gerechtigde uiting van cultuurverschillen. Op racisme kun je moreel reageren, ‘Dat mag niet’, maar misschien is het wel nuttiger om mensen aan te leren dat ze denkfouten maken. Het is niet omdat één Marokkaan een handtas steelt dat alle Marokkanen dieven zijn. Dat is een denkfout.

En toch, je mag honderd keer tegen mensen zeggen dat iemand als Uri Geller een goochelaar is en geen superbegaafde spiritist die een koffielepeltje kan buigen door er over te strelen, ze zullen je nooit geloven. Dit gaat onze rede te boven.

Johan Braeckman: Geller is talloze keren ontmaskerd, en toch blijft hij een hele schare aanhangers hebben. Ik vind dat fascinerend en ik moet bekennen dat ik hier op de grenzen van het voor mij begrijpbare stoot. Maar het kan nog straffer. Neem nu iemand als Gili, die net hetzelfde kan als Geller, maar zijn publiek niet wijsmaakt dat hij paranormaal is. Het zijn goocheltrucs zegt hij. Na de voorstelling krijgt hij steevast met mensen te maken die hem aanklampen en beweren dat hij in feite niet weet wat hij doet. Hij is volgens hen paranormaal, maar denkt dat hij goocheltrucs uitvoert.

Evolueert een mens dan niet naar steeds meer kennis?

Johan Braeckman: In feite niet. Om te overleven is objectieve kennis niet echt cruciaal, maar wel zelfbedrog. Mensen zijn heel sociaal en communicatief, en ze kunnen er baat bij hebben om anderen te bedriegen. Maar het mag wel niet uitkomen natuurlijk, want dan kan dat bedrog fataal zijn. Als je een bedrieger blijkt, wil niemand nog met je samenwerken, maar als je er daarentegen in slaagt iemand te bedriegen zonder dat je betrapt wordt, zijn de voordelen heel groot. Nu blijkt dat degenen die erin slagen leugens te vertellen waarin ze zelf geloven, en die dus aan zelfbedrog doen, veel overtuigender overkomen. Iemand die onterecht van een ziekteuitkering leeft, maar zelf gelooft dat hij ziek is, zal veel beter in staat zijn een controlearts om de tuin te leiden. Zelfbedrog loont dus, en dat verklaart waarom we er vanuit evolutionair oogpunt kwetsbaar voor zijn. Wat hieruit duidelijk wordt, is dat wanneer je opkomt voor kritisch denken, je ook strijdt tegen diepgewortelde psychologische mechanismen die daar niet zomaar zitten.

Heb je daar voorbeelden van?

Johan Braeckman: Mensen hebben bijvoorbeeld de neiging zichzelf veel waardevoller in te schatten voor hun omgeving dan ze in werkelijkheid zijn. Als iedereen realistisch zou zijn over wat anderen van hem of haar denken zou dat dus niet zo positief zijn. Met het brein is het wellicht niet anders dan met de rest van het lichaam. Het is net zo goed geëvolueerd, niet in functie van hogere doelen, maar wel omdat dit meer kans op overleven bood. Heel wat zaken zijn duidelijk negatief, maar we beseffen ook dat we ze nodig hebben. Pijn bijvoorbeeld, is niet aangenaam, maar zonder pijn weet je niet dat je gekwetst bent en ga je snel dood. En hetzelfde geldt voor koorts. Koorts is een middel om bacteriën te doden, niet aangenaam, maar wel nodig. En zo zit onze psychologie ook vol zaken die objectief bekeken alleen maar storend zijn, maar wel broodnodig.

U als rationalist zegt dus dat we zonder irrationalisme niet zouden kunnen overleven?

Johan Braeckman: Overleven gaat misschien wat ver, maar je zou wel kunnen zeggen dat irrationalisme een natuurlijk iets is, net zoals zelfbedrog en het maken van foute inschattingen. Soms is irrationalisme een neveneffect van zaken die psychologisch gezien positief zijn en de vraag is dan of je dat neveneffect tegen kan gaan. Neem nu het feit dat mensen zeer goed zijn in het herkennen van gezichten. Twee ogen, een neus en een mond en voilà, we zien een gezicht, ook al is dat er eentje dat gewoon op de muur geschilderd is. We herkennen overal gezichten, in de massa, in een smiley en ook in een oude pizza, en zo ontstaan de problemen. Ofwel onderken je dan dat zo’n ‘gezicht’ een neveneffect is van onze evolutionair ontstane natuurlijke aanleg om gezichten te herkennen, ofwel ga je de irrationele toer op en zie je er een mirakel in. In die zin is irrationalisme niet echt nodig om te overleven. Gezichten herkennen is dat, en het irrationalisme is daar een onwelkom neveneffect van.

Kritisch denken is volgens sommigen ontluisterend en troosteloos. Wat doet u met een terminale kankerpatiënt die in een alternatieve therapie een laatste strohalm zoekt? Wijst u hem op zijn denkfout?

Johan Braeckman: Als tiener ben ik met school naar Lourdes geweest. Ik heb daar duizenden andersvaliden gezien die hoopten op genezing. Moeten we hen zeggen dat ze fout zijn? Want ze halen er wel troost uit natuurlijk, ook al genees je niemand met wijwater. Enerzijds heb ik wel begrip voor mensen die op die manier een oplossing zoeken voor hun lijden. Stel dat mijn grootmoeder voor haar dood naar Lourdes was gegaan, dan had ik ook niet gezegd: ‘Maar allez mémé, je weet toch dat dat allemaal zever is’. Maar tegelijkertijd moet je op een minder persoonlijk niveau aan mensen toch duidelijk kunnen maken dat ze potentieel bedrogen worden, zowel door een touroperator die bedevaarten naar Lourdes organiseert als door de verkoper van flesjes wijwater die ginds gouden zaakjes doet. Maar of de wereld een fundamenteel gelukkiger plaats zou zijn wanneer iedereen zou beseffen hoeveel onzin er verteld wordt, weet ik echter niet.

Zoals in het boek staat: kritisch denken maakt niet per se gelukkig.

Johan Braeckman: Maar er staat ook in dat de waarheid u vrij zal maken, wat uit het evangelie van Johannes komt. We hebben hier met het aloude probleem te maken wat je liever bent, een ongelukkige Socrates die de grenzen van zijn rationaliteit kent of een gelukkig varken dat zich wentelt in de modder? Ik kies alvast voor Socrates, want ik ben een optimist en ik besef dat een mens het geluk ook kan vinden in de kennis.


Interview door Marnix Verplancke

Johan Braeckman en Maarten Boudry, De ongelovige Thomas heeft een punt, Een handleiding voor kritisch denken, Houtekiet, 2011, 344 p., 22,50 euro.

Dit interview verscheen eerst in 'Uitgelezen', de boekenbijlage van De Morgen




Links
mailto:marnixverplancke@skynet.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be