Enkele maanden geleden werden de straten van Sydney opgeschrikt door heuse rassenrellen, waarbij jongeren van Aboriginal-origine een gevecht aangingen met de lokale ordediensten na het overlijden van een jonge Aboriginal die werd achtervolgd door diezelfde ordediensten. Wie ooit enige tijd in Australië verbleef, zal niet opkijken van deze gebeurtenissen. De frustraties bij de afstammelingen van Aboriginals zitten heel diep. Niet geïntegreerd in de Australische samenleving lijkt het merendeel van de oorspronkelijke bewoners van het gigantische Oceanische eiland gedoemd om ofwel een leven in de marge van de welvarende Australische samenleving te leiden ofwel zich terug te trekken in reservaten waar hun oorspronkelijke cultuur nog in beperkte mate kan overleven. Maar ook in het anders zo vredige Nieuw-Zeeland lijkt het tot een botsing te komen met de Maori, de oorspronkelijke bewoners. Liberales-kernlid Egbert Lachaert trok onlangs drie maanden lang per fiets door Australië en Nieuw-Zeeland en volgt sindsdien de problematiek op de voet.

Hoe is momenteel de situatie van de Aboriginals in Australië?

Egbert Lachaert: Hoewel er de laatste jaren meer fondsen ter beschikking werden gesteld om de integratie van Aboriginals te verbeteren, blijft de geschiedenis van de kolonisatie van Australië er één om als westerling met de nodige ingetogenheid op terug te kijken. Ervan uitgaande dat Australië een ‘terra nullius’ was toen de Britse kroon er beslag op legde, werden de bewoners van dit land uitgemoord, verdreven en gediscrimineerd. Het is niet toevallig dat als men musea in Sydney, Melbourne of Canberra gaat bezoeken de Aboriginalcultuur meestal maar op een zeer oppervlakkige manier geschetst wordt en de periode van de aanvankelijke kolonisatie snel wordt overgeslagen of beperkt tot een klein kamertje waar je amper een modale gezinswagen in zou kunnen parkeren. Als voorlopig laatste hoogtepunt in dit weinig fraaie onderdeel van de Australische geschiedenis moet ik ook wijzen op de weigering van de conservatieve premier John Howard om zich namens de Australische overheid te verontschuldigen ten aanzien van de Aboriginals voor het wegnemen van kinderen uit Aboriginalgezinnen om hen bij blanke ouders te plaatsen. ‘The lost generation’ was geen woord van spijt waard.

Hoe worden de oorspronkelijke bewoners van Nieuw-Zeeland behandeld?

Egbert Lachaert: De kolonisatiegeschiedenis van Australië en de verhouding met de Aboriginals steekt schril af tegen wat zich aan de andere kant van de Tasmanzee afspeelde. In Nieuw-Zeeland zocht de Britse kroon naar een meer evenwichtige verhouding met de lokale bevolking, de Maori-stammen die ‘Aotearoa’ - het land van de lange witte wolk - bevolkten toen James Cook in 1769 voorbij voer. Eerlijkheidshalve moet daaraan toegevoegd worden dat het Britse Rijk ook door de omstandigheden gedwongen werd rekening te houden met deze stammen. Dat Maori zich niet zomaar opzij lieten zetten, werd voor het eerst ondervonden door Abel Tasman, de Nederlandse zeevaarder die officieel als eerste Europeaan Aotearoa ontdekte en het tot Nieuw-Zeeland omdoopte. Tasman kwam in 1642 in opdracht van de Verenigde Oostindische Compagnie aan in Nieuw-Zeeland terwijl hij eigenlijk op zoek was naar een groot continent in het verre zuiden waar de Compagnie eventueel handelsrelaties mee kon aanknopen. Toen Tasman in wat op dit ogenblik ‘Golden Bay’ heet een sloep te water liet om het land te gaan ontdekken, werd hij echter tegemoet gevaren door enkele Maori oorlogskano’s. De versies van het gebeuren lopen nogal uiteen, maar het resultaat was dat de mannen van Tasman in de sloep uitgemoord werden, Tasman de baai tot ‘Murderers Bay’ doopte, het anker lichtte en terug koers naar Nederland zette. Omwille van de vijandigheid van de lokale stammen werd Nieuw-Zeeland gedurende een eeuw door potentiële kolonisatoren met rust gelaten.

Op welke manier zijn de Britten er dan in geslaagd om ook Nieuw-Zeeland te veroveren?

James Cook slaagde er uiteindelijk een eeuw later wel in met behulp van een Tahitiaanse tolk (Maori komen oorspronkelijk uit Polynesië) relaties aan te knopen met minder vijandige stammen op het noordelijke eiland van Nieuw-Zeeland. Zo bereidde hij de weg voor de kolonisatie door de Britse kroon, maar in ieder geval bleef duidelijk dat de Maori een volk waren waar rekening moest mee gehouden worden bij de kolonisatie. De theorie van het terra nullius was hier zeer duidelijk niet van toepassing. Uiteindelijk zou de Britse kroon - mede door de dreigende interesse van Frankrijk in Nieuw-Zeeland - in 1840 in het plaatsje Waitangi een verdrag sluiten met 45 Maori-opperhoofden, waarbij aan de Britse kroon het recht werd gegeven te regeren over Nieuw-Zeeland. In ruil daarvoor werd aan Maori dezelfde rechten toegestaan als die van de Britse onderdanen. Bovendien verbond de Britse kroon zich ertoe door Maori bezette gronden niet te zullen innemen. De kroon kreeg wel de toelating gronden af te kopen, wat later tot misbruiken zou leiden.

Wat is het belang van het Waitangi-verdrag?

Egbert Lachaert: Het Waitangi-verdrag heeft tot op vandaag een erg groot belang in het hedendaagse Nieuw-Zeeland. Het korte verdrag dat slechts drie echte artikelen lang is, leidde tot enorm veel interpretatieproblemen, ook al omdat zou blijken dat de Engelse versie afweek van de Maori-versie. Meer dan 130 jaar na het sluiten van het verdrag zou in Nieuw-Zeeland een Waitangi-tribunaal in het leven geroepen worden dat interpretatieproblemen over het verdrag zou behandelen. Dit tribunaal neemt tot op de dag van vandaag een erg belangrijke rol in bij het verzoenen van ‘pakeha’ (westerlingen) en Maori. Sommige stammen verkregen zeer aanzienlijke fondsen toen het Tribunaal de kroon veroordeelde tot gigantische schadevergoedingen omwille van het onrechtmatig innemen van bepaalde gronden.

In Australië is het aantal oorspronkelijke bewoners enorm teruggelopen. Hoe is dat in Nieuw-Zeeland?

Egbert Lachaert: Net zoals in Australië leidden in de 19e eeuw nieuwe ziektes en landoorlogen tot een vermindering van het aantal oorspronkelijke inwoners in Nieuw-Zeeland, terwijl het aantal westerse migranten gedurende die eeuw enorm toenam. Nieuw-Zeeland had echter het geluk op het einde van die 19e eeuw een aantal bijzonder vooruitstrevende (liberale) regeringen te kennen die innoverend te werk gingen. De overheid greep in ten einde de Maori-cultuur te vrijwaren. Al in 1876 kregen Maori een gewaarborgde vertegenwoordiging in het parlement. Er werden ook revolutionaire maatregelen genomen betreffende gezondheidszorg en onderwijs zodat Maori meer kansen zouden krijgen in het nieuwe land. Nieuw-Zeeland vervulde op het vlak van sociale zekerheid een werkelijke pioniersfunctie.

Het resultaat van deze is dat Maori toch in zekere mate geïntegreerd zijn in de Nieuw-Zeelandse samenleving. Maar is de integratie wel voldoende?

Egbert Lachaert: Nog steeds blijkt de werkloosheid groter bij Maori en is het gemiddeld slechter gesteld met de volksgezondheid bij de oorspronkelijke bewoners van de eilandengroep. De levensverwachting voor een Maori is ook nog steeds ongeveer 15 jaar korter dan die van een blanke Nieuw-Zeelander. Toch is de situatie niet te vergelijken met de Australische casus, waar schijnbaar elke poging tot integratie van Aboriginals ontbreekt. In het Nieuw-Zeeland van vandaag worden echter ook vragen gesteld. Het debat over de vraag of al die inspanningen wel nuttig en efficiënt zijn geweest, laait regelmatig op. Het steekt veel niet-Maori Nieuw-Zeelanders dat er tal van fondsen voor Maori-jongeren bestaan en er bvb. quota bestaan in vrijwel iedere universiteit om een minimum percentage Maori aan te trekken - wat eigenlijk dus een positieve discriminatie is - terwijl blijkt dat er nog steeds geen sprake is van een volledige integratie van Maori in de samenleving. Een grote groep Nieuw-Zeelanders lijkt ervan overtuigd dat al het beschikbare geld eerder dient om een situatie in stand te houden waarbij Maori niets hoeven te doen, een gesubsidieerd lui-zijn, zeg maar. Hoewel die conclusie nu wellicht weer iets te verregaand is, lijkt deze discussie voor de Nieuw-Zeelandse samenleving de komende tijd cruciaal te worden.

Hoe reageren de politici ‘down under’?

Egbert Lachaert: Labour-premier Helen Clark wordt voor het eerst sinds jaren geconfronteerd met een oppositieleider, de eind vorig jaar aangetreden Don Brash, die zijn partij National in een mum van tijd in de polls naar de leidende positie bracht. Wat opvallend is, is dat deze remonte van National pas echt goed werd ingezet toen Don Brash openlijk de Maori-privileges in vraag stelde. Don Brash sprak zich de laatste maanden uit tegen een gewaarborgde vertegenwoordiging van Maori in het parlement, tegen quota voor Maori aan universiteiten en meer algemeen tegen elk privilege waarvan Maori zouden kunnen genieten. ‘He iwi tahi tatou’ (we are one people), stelde Brash. Tot slot pleitte hij ook voor de verwijdering van elke verwijzing naar het legendarische Waitangi-verdrag uit wetgeving.

Hoe reageren de Maori hierop?

Egbert Lachaert: Het was niet verwonderlijk dat Don Brash op Waitangi-dag, de nationale herdenkingsdag, met modder werd bekogeld door de aanwezige Maori-demonstranten. Niettegenstaande het Maori-protest lijkt Brash steeds meer steun te winnen met zijn ‘no-privileges-policy’. Hoewel zijn visie in theorie verklaarbaar en erg verdedigbaar lijkt, is het moeilijk te beschrijven hoe gevoelig de opinie van Brash ligt. De oppositieleider stelt hiermee verschillende beginselen van deze jonge staat in vraag. Het is zeer de vraag of deze radicalisering van de standpunten tussen pakeha en Maori tot een definitieve verzoening kan leiden tussen de beide gemeenschappen. Dit kan even goed tot een definitieve breuk leiden die de staat kan ondermijnen. Maori voelen zich immers de laatste tijd al geviseerd door een aantal maatregelen van de Labour-regering, waaronder het initiatief waarbij de Staat zich zoveel mogelijk - voor Maori vaak heilige kuststreken en zeebedden - wil toe-eigenen. Wie de gebeurtenissen op Waitangi-dag volgde, waar niet alleen Don Brash modder in het gezicht kreeg, maar ook Helen Clark amper zonder kleerscheuren door de Maori-menigte raakte, beseft dat ook in Nieuw-Zeeland de oorspronkelijke bevolking zich op een assertieve manier lijkt te zullen roeren in het debat.

Betekent dit het einde van het vredig samenleven tussen de diverse bevolkingsgroepen in Nieuw-Zeeland?

Egbert Lachaert: Het moeilijke samenleven, waar Nieuw-Zeeland op voorbeeldige wijze meende een antwoord op gevonden te hebben, werd nu in ieder geval openlijk in vraag gesteld. De beleidsdragers in het anders zo lieflijke en rustige Nieuw-Zeeland dragen dan ook op dit ogenblik een verpletterende verantwoordelijkheid waarbij zij keuzes zullen moeten maken die voor de stabiliteit en de toekomst van het hele land bepalend zullen zijn.

Interview door Dirk Verhofstadt

Egbert Lachaert