Reginald Moreels was een buitenbeentje in de politiek van de voorbije jaren. In 1995 werd hij Staatssecretaris en nadien minister voor Ontwikkelingssamenwerking in de regering van Jean-Luc Dehaene. Nadien volgde hij Johan Van Hecke naar de Nieuwe Christen Democraten van en kwam zo terecht bij de Vlaamse Liberalen en Democraten. Vorig jaar keerde hij terug naar de CD&V. Sommigen noemen hem ongeschikt voor de politiek maar daar is hij het niet mee eens. Hij ziet zichzelf als een rebel die zich steeds laat leiden door de ethiek. En blijkbaar gaan ethiek en politiek niet gemakkelijk samen. Intussen volgde de 55-jarige Moreels een opleiding urgentiegeneeskunde en nam een baan als assistent op de spoedafdeling van het UZ Gent. Liberales-kernlid Dirk Verhofstadt had een interview met Reginald Moreels.

Je schrijft dat in de hedendaagse wereld de economie steeds voorop komt en pas dan de politiek. En dat de ethiek de rode lantaarn draagt. Was dat je ervaring in de politiek?

Reginald Moreels: Dat heb ik inderdaad sterk ervaren in de politiek. Het is een van de redenen waarom ik dit boek geschreven heb. Blijkbaar mag een politicus geen ethicus zijn en een ethicus geen politicus. Politici zijn mensen die vooral hun klassiek intellectueel quotiënt gebruiken, vaak ook hun emotioneel quotiënt – zeker als die emoties door de media worden uitvergroot – maar zelden of nooit hun spiritueel quotiënt. Met spiritualiteit bedoel ik niet zozeer religie maar ethiek. Ethiek is een dagelijkse, eeuwige en onvoltooide zoektocht naar zingeving van hetgeen men doet. Het spiritueel quotiënt is het zich elke dag afvragen naar de zin van een beslissing. Tijdens de vier jaar dat ik in de ministerraad zat, van 1995 tot 1999, merkte ik dat politieke dossiers steeds technisch werden benaderd maar nooit ethisch. Toen we de beslissing namen om troepen te sturen naar Oost-Slavonië, waar we als buffer moesten optreden tussen de Serven en Kroaten, werd nog geen zestig seconden gesproken over de zingeving van het al dan niet sturen van troepen. Dat hebben de politici die beslisten om onze troepen terug te trekken uit Rwanda na de moord op de tien Belgische para’s waarschijnlijk ook niet gedaan. Met de dramatische gevolgen van de genocide vandien.

Zouden die ethische overwegingen niet in alle domeinen, dus ook buiten de politiek moeten bestaan?

Reginald Moreels: Ja natuurlijk. De ethiek is van toepassing voor elke handeling die we stellen. Waarbij we ons steeds de vraag moeten stellen naar de zin van die handeling. We moeten wel opletten voor een misbruik van het woord ethiek. Zo kan je tegenwoordig zogenaamde ‘ethische’ wijn kopen, ‘ethische’ bananen of ‘ethische’ koffie, maar dat betekent niets. Dat zijn maar labels die dienen als een schaamlap voor het geweten, als een soort goedkope ‘aflaten’. De ethiek heeft te maken met ons persoonlijk gedrag en met de manier waarop we samenleven met anderen, dus ook met de politiek, de economie, de sociale zekerheid, het buitenlands beleid, de wereldsolidariteit.

Je pleit voor een persoonsliberalisme of personalisme als de gulden middenweg tussen het verstikkende egoïsme en het mateloos altruïsme. Kan je dit toelichten?

Reginald Moreels: Ik geloof niet in de absolute individuele vrijheid maar ook niet in de gedwongen vrijheid van de groep. Onze eigen vrijheid stopt waar de vrijheid van een ander begint. Een mens kan alleen maar meer mens worden door in relatie te komen met een ander. Voor mij is de spiegel met de andere de ware spiegel met zichzelf. Daarbij steun ik me meer op het personalistisch gedachtegoed van een Mounier, Levinas en Buber dan van Maritain. Mounier’s personalisme was wel beïnvloed door een christelijk sociaal engagement maar stond ook open voor anderen. Eigenlijk had ik graag één persoon echt willen leren kennen, en dat is Jezus Christus. Zijn boodschap ‘bemin uw naaste zoals uzelf’ blijft immers bijzonder actueel. Ook andere grote profeten als Siddartha, Confucius of Mohammed hebben dat elk op hun manier verkondigd. Uw naaste beminnen blijft de essentie van alles.

Ook de landbouwers in het arme Zuiden zijn onze naasten. Moeten we dan niet harder pleiten voor de afbouw van het Europese protectionisme in de landbouw?

Reginald Moreels: Het is zinloos om aan de ene kant ontwikkelingshulp te geven maar anderzijds onze grenzen gesloten te houden voor de boeren in arme landen. Nu geven we immers subsidies aan diegenen die op internationaal vlak al sterk staan en verhinderen de markttoegang voor diegenen die niets hebben. We moeten het protectionisme dus afbouwen, maar er tegelijk voor zorgen dat de arme boeren in het Zuiden de mogelijkheden krijgen om concurrentie te voeren.

In je boek verwijs je naar de liberale filosoof John Rawls. Waarom is hij zo belangrijk?

Reginald Moreels: Zijn boek A Theory of Justice is gewoon een sleutelwerk. Die man beschrijft rechtvaardigheid op een zeer genuanceerde manier. Hij vertrekt niet van dwang maar juist van de vrijheid van het individu die beseft dat hij moet delen met de minder begoeden. Gedurende gans zijn leven bleef hij het principe verkondigen dat ‘de basisstructuur pas rechtvaardig is als de voordelen van de meest begunstigden het welzijn van de minst begunstigden bevorderen’.

In tegenstelling tot heel wat christen-democratische denkers baseer je je niet op een specifieke religieuze moraal maar op de categorische imperatief van Immanuel Kant als middel om waardig te leven. Kan je dit toelichten?

Reginald Moreels: Voor mij is de belangrijkste waarde het respect. Dat wordt goed uitgedrukt in de stelling van Kant dat je ‘zodanig moet handelen volgens die maxime waarvan je tegelijkertijd wilt dat ze een algemene wet wordt’. Eigenlijk geloof ik in een soort kosmische goddelijkheid die ons overstijgt maar die ook in ons werkt. Die goddelijkheid is als een soort permanente ‘flu’ die tussen de mensen bestaat. Mijn eigen beleving sluit dus eerder aan bij die kantiaanse filosofie dan in het heteronome denken dat ons leven van buiten uit zou leiden.

Heel wat mensen weigeren zich te associëren met de katholieke kerk. Hoe komt dit?

Reginald Moreels: Zelf ga ik nog graag naar een kerk. Dat zou de ideale ontmoetingsplaats kunnen zijn voor mensen die gelovig of ongelovig zijn, gewoon omdat het vaak zo mooie plaatsen zijn. Het probleem is dat kerken niet meer de plaats zijn waar de boodschap van Jezus Christus echt kan beleefd worden. Zijn boodschap is in de loop der tijden geïnterpreteerd en verworden tot dogma’s ten bate van politieke en religieuze machtsnormen. Zijn boodschap wordt misbruikt om mensen te indoctrineren. Indoctrinatie is de basis van het fundamentalisme en het terrorisme. Tenslotte is er nog dat onbegrijpelijke schuldgevoel dat de katholieke kerk ons opdringt. Toen ik jong was durfde ik zelfs niet in een appel te bijten omdat dit het symbool was voor de erfzonde. Maar al bij al vind ik mij wel terug in een religieuze gemeenschap waarvan ik voel dat ze iets beleeft. De godsdienst heeft de mensen toch ook bijzonder waardevolle boodschappen meegegeven. Ik heb een hekel gekregen aan al die mensen die daar ongenuanceerd over denken, zowel de pilarenvreters als de pilarenbijters.

Sommigen beweren dat je niet geschikt bent voor de politiek. Wat zeg je daar op?

Reginald Moreels: Daar ben ik het niet mee eens. Politiek is naar mijn oordeel te verzoenen met ethiek, zoals de scheiding van kerk en staat te verzoenen is met het aanvaarden dat een religie een rol kan spelen in de politiek. Sommigen zullen dan zeggen dat Moreels wil terugkeren naar vroeger en dat ik hiermee de scheiding van kerk en staat in vraag stel, maar dat is niet zo. Wel vind ik dat in de Europese grondwet een verwijzing mocht staan naar zowel onze christelijke als humanistische achtergrond want dat is de realiteit. Blijkbaar word ik uitgespuwd door het politiek milieu omdat men mij te gevaarlijk acht voor de manier van denken die gangbaar is in de politiek.

Wat bedoel je met de titel ‘Geen normen, maar waarden’? Zijn normen dan onbelangrijk?

Reginald Moreels: Een ethische maatschappij is een normenloze maatschappij. Ik besef natuurlijk wel dat we normen nodig hebben, maar wie gelooft in het personalisme kan zonder. In feite zijn er drie waarden belangrijk: respect, eerlijkheid en verantwoordelijkheid. Wie daarvan vertrekt heeft geen normen nodig. Die weet dat je aan een kruispunt moet stoppen om niemand omver te rijden. Daarvoor heb je geen rode lichten nodig. Die normen zijn er voor al wie dat respect, die eerlijkheid en verantwoordelijkheid niet kan opbrengen. Normen zijn dus een noodzakelijk kwaad. De waarden zijn een spontaan goed. ‘Geen normen, maar waarden’ is weliswaar een utopische visie maar we moeten er wel zoveel mogelijk naar streven. Je schrijft dat het christendom tegelijk de meest én de minst menselijke van alle godsdiensten is. Kan je dit toelichten?

Reginald Moreels: Het is de meest menselijke godsdienst omwille van die bijzondere boodschap dat we onze naasten moeten beminnen zoals onszelf. Jezus Christus sprak zelfs over het beminnen van onze vijanden. Waarschijnlijk is er geen andere godsdienst die zo ver gegaan is. Maar tegelijk is het minst menselijke godsdienst omdat in naam van enkele dogma’s bijzondere wreedheden zijn begaan. De religie heeft een enorm menselijke boodschap maar het religieuze kan enorm wreed zijn. Ik wil mij met die uitdrukking alleen verzetten tegen het amalgaam dat men vaak maakt. Sommige religieuze teksten zijn en blijven evenwel heel menselijk en actueel.

Maar leidt niet elk geloof finaal tot terreur?

Reginald Moreels: Volgens mij niet. Want dan zou ik ook een terrorist moeten zijn. Alleen als een religie een ideologie wordt, gaat het mis. Dat is ook zo met het marxisme, het socialisme, het christendom en het liberalisme. Op het ogenblik dat het liberalisme is overgegaan in het neoliberalisme of in een vorm van marktfundamentalisme heeft het ook heel wat – vaak onzichtbare – slachtoffers gemaakt.

Je schrijft dat ‘wie al te tolerant wordt, ook tegenover onverdraagzame mensen en gedachten, de democratie in gevaar brengt’. Wat bedoel je daarmee en moeten we derhalve minder tolerant worden?

Reginald Moreels: Te veel verdraagzaamheid leidt tot onverschilligheid en soms tot verdoken agressiviteit. Mensen kunnen elkaar soms verdraagzaam haten. De democratie heeft zijn limieten van tolerantie. Als mensen democratisch aan de macht komen die al die democratische waarden zoals de vrijheid van meningsuiting en de gelijkwaardigheid van mensen in gevaar willen brengen dan moeten we die een halt toeroepen.

Je gaat fel tekeer tegen de beslissing om de wapenhandel te regionaliseren. Kan je dit toelichten?

Reginald Moreels: Daar komt de ethiek helemaal niet aan bod. De politici hebben hier gewoon een technische beslissing genomen zonder rekening te houden met de essentie van de zaak. Namelijk de vraag of we een wapenfabriek van dat niveau op ons grondgebied moeten houden. Ons land is de vijfde grootste wapenexporteerder van de wereld. Ik heb het niet alleen over FN in Herstal maar ook over Barco in Vlaanderen met zijn technologisch materiaal. Toen ik in de regering zat, heb ik gepleit voor de geleidelijke reconversie van FN in vijf jaar tijd naar het produceren van logistiek materiaal voor vredesoperaties, als bescherming tegen terroristische aanvallen, zaken die nog meer mensen aan het werk zouden kunnen helpen. Daar had men geen oren naar. Wapens zullen natuurlijk altijd nodig zijn, al is het om ondemocratisch geweld te voorkomen Maar tal van FN-wapens komen illegaal terecht bij zowat alle oorlogsvoerende partijen in de wereld.. Wapenproducenten willen gewoon winst maken, punt uit. De regionalisering van de wapenhandel betekende in feite dat men een ethisch probleem geografisch afsloot. Toen begreep ik dat dit land geen enkel groot ethisch politicus had.

Na de politiek ging je emotioneel door een diep dal. Heeft de politiek je gekraakt?

Reginald Moreels: Neen. Ik blijf geloven in het belang van de politiek. Politiek is een van de meest boeiende zaken die er bestaan. Het is alleen spijtig dat vaak essentiële ethische principes moeten sneuvelen omwille van louter machtsbehoud. De politiek kan zich niet veroorloven te surfen op middelmatigheid. Zelfs al is het tegenwind.

Interview door Dirk Verhofstadt

Reginald Moreels

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be