Wie banken redt, kan ook klimaat redden

‘Als we miljarden en miljarden kunnen pompen in de redding van de banken, dan kunnen we evenveel geld mobiliseren om de opwarming van de aarde te voorkomen.’ Econome en activiste Ann Pettifor pleit voor een Green New Deal met oplossingen voor de financiële crisis, de opwarming van de aarde en de energieschaarste. Uitgesproken groen, sociaal bewogen en zeer liberaal. De zestigjarige Britse econome Ann Pettifor, die vorige week in Brussel een lezing gaf voor het tijdschrift MO*, duw je niet zomaar in een vakje. De Britse econome heeft een uitgesproken mening en schrikt er niet voor terug om tegen heilige huisjes te schoppen. “Tal van economen en mensen uit de financiële sector willen ons doen geloven dat het ergste van de crisis achter de rug is, maar geloof hen niet. Het plaatje ziet er verre van goed uit.”

Is het te vroeg om over een herstel te spreken?

Ann Pettifor: De ministers van Financiën van de G8 willen ons doen geloven dat het herstel eraan komt. Dat is een totaal fout signaal. Bedrijven worden aangezet om nieuwe investeringen te doen, terwijl het best mogelijk is dat de rente volgend jaar stijgt en de bedrijven failliet gaan. De recessie is ver van voorbij en de overheden reageren veel te passief. Hun herstelplannen zijn wel goed voor de economie, maar nu zitten de overheden te wachten tot het herstel een feit is. Terwijl ze beter moeten samenwerken en de centrale banken ertoe moeten aanzetten om hun inspanningen beter op elkaar af te stemmen. En het wordt hoog tijd dat ze de Europese Centrale Bank (ECB) wakker schudden. Twee weken terug zei Jean- Claude Trichet (de ECB-voorzitter, JCS) dat hij verbaasd was over de ernst van de recessie. Waarom hebben we centrale bankiers als ze verrast zijn over iets waarover u en ik de gevolgen in het straatbeeld al zien? Trichet wordt toch genoeg betaald om dat ook te zien? Omdat de ECB te weinig oog heeft voor de realiteit komt ze te laat met haar beleid. De rente in de eurozone is nog steeds te hoog. Voor de bedrijven is het geld nog altijd te duur.

De rente daalt wel, maar de banken stellen het geld niet goedkoop ter beschikking van de bedrijven. Is dat niet het echte probleem?

Ann Pettifor: Dat is juist. Centrale bankiers hebben de rente wel laten zakken, de ECB deed dat weliswaar onvoldoende, maar ze hebben geen controle over de rentepolitiek van de banken. De banken proberen hun balansen op te poetsen ten koste van de bedrijven. Zo snijden de banken in hun eigen vlees. Als bedrijven niet rendabel zijn, kunnen ze hun schulden niet terugbetalen en zullen ze ook nooit meer kunnen lenen. Door de rente hoog te houden voor bedrijven en gezinnen, doen de banken zichzelf pijn.

Wat moet er dan gebeuren om de crisis te bezweren?

Ann Pettifor: Je moet de prijs van het geld onder controle krijgen. Je mag dat niet overlaten aan de commerciële banken. In de Tweede Wereldoorlog bepaalde John Maynard Keynes bij de Bank of England het rentebeleid. De rente ging toen in Groot-Brittannië nooit hoger dan 3 procent. De centrale bank zorgde ervoor dat de commerciële banken de rente niet boven 3 procent lieten gaan. Zo hebben de Britten de oorlog gefinancierd. Twee jaar na de oorlog was het geld terugbetaald. In vorige crises hebben we het geld ook gevonden, dus waarom zouden we daar nu niet in slagen?

Hoe maakt u de link met uw Green New Deal?

Ann Pettifor: Met de Green New Deal willen we zowel de financiële crisis als de klimaatcrisis én de energiecrisis aanpakken. Het unieke aan dit plan is dat we niet alleen zeggen dat we groener moeten worden en dat we daarvoor groene technologie nodig hebben. We zeggen ook waar we het geld daarvoor kunnen vinden: bij de centrale banken. Sinds 2007 hebben de centrale bankiers 7.000 miljard dollar bij elkaar gebracht voor de redding van de banken. Het komt niet van belastingen of door goud te delven. Het komt uit de hemel gevallen. Ze hebben dat geld simpelweg gecreëerd. Bij de redding van de Amerikaanse banken heeft Ben Bernanke (de voorzitter van de Federal Reserve, JCS) een bedrag op een computer ingetikt en dat bedrag werd op de rekeningen van de banken geplaatst. Zo wordt geld gecreëerd. Als je 7.000 miljard vindt voor de banken, dan kun je ook geld vinden om klimaatverandering aan te pakken. In de rijke landen denken we dat die bedreiging niet zo groot is. Maar als je in bepaalde delen van Afrika, Azië en in China leeft, dan weet je dat er geen tijd te verliezen is.

Als je geld uit het niets creëert, bestaat er dan geen groot risico op inflatie?

Ann Pettifor: Niet als je het geld in productie, jobs en technologie steekt. Als mensen een job hebben dan betalen ze belastingen en consumeren ze, en komt dat geld uiteindelijk terug bij de overheid. Als je het geld uitdeelt om te gaan shoppen dan creëer je geen inkomen. Of als het geld bestemd is om de waarde van huizen op te drijven dan wordt enkel het vastgoed duurder. Daar heb je niks aan. Je moet weten aan wie je krediet geeft. Bedrijven die hernieuwbare energie ontwikkelen en groene banen creëren, moeten over goedkoop krediet kunnen beschikken. Onproductieve, speculatieve en financiële gokkers komen daarvoor niet in aanmerking. Om goedkoop krediet aan te bieden en inflatie te vermijden moet je ook wel de prijs van het geld onder controle krijgen.

De schulden nemen tijdens deze crisis snel toe. Hoe geraken we daarvan verlost?

Ann Pettifor: De banken geloven dat alle schulden kunnen worden afgelost. We hebben 600 biljoen dollar schulden. De aarde heeft onvoldoende middelen om dat bedrag terug te betalen. De schuldenberg is veel groter dan wat we op de aarde kunnen produceren. Het aantal grondstoffen is beperkt en er is maar een beperkte inzetbaarheid van arbeidskrachten. De maxima zijn bereikt. Ik kan 24 uur per dag werken, maar zelfs dan kan ik mijn schulden niet terugbetalen. De banken moeten erkennen dat niet alle schulden zullen worden terugbetaald. Ze zullen schulden moeten afschrijven en de centrale banken moeten banken daartoe verplichten. Maar de banken willen daar natuurlijk niet van weten. Dat is hun grootste vrees.

Zijn er alternatieven?

Ann Pettifor: Je kunt het inkomen van de bevolking vergroten of je stimuleert het herstel, zodat gezinnen en bedrijven hun schulden kunnen blijven betalen. Als je toelaat dat de economie verder wegglijdt, vergeet het dan maar.

Als het inkomen verhoogt dan krijg je toch inflatie?

Ann Pettifor: Nee. Men wil ons doen geloven dat de vakbonden verantwoordelijk zijn voor inflatie door almaar hogere looneisen te stellen. Maar dat verhaal is niet juist. Inflatie is het gevolg van het toenemende krediet. Sinds de val van Bretton Woods in 1971 werd het steeds makkelijker om geld te lenen. Daarvoor was het zeer moeilijk. Toen ik de eerste maal een woonkrediet wou bemachtigen weigerde de bank. Mijn zoon heeft een paar jaar terug een woonkrediet gekregen zonder dat daarbij veel vragen werd gesteld. het enige wat de bank wou weten was of hij een universitair diploma bezat. Het is easy money en dat heeft lonen, prijzen en activa de hoogte ingedreven. Niet de vakbonden. Als mensen hogere lonen krijgen, dan kunnen ze hun leningen terugbetalen. Dat is een goede zaak voor de banken. De versoepeling van de kredietverlening leidde de voorbije jaren niet alleen tot meer inflatie, het wakkerde ook de consumptie aan en leidde bijgevolg ook tot hogere CO2-emissies. Er is een duidelijk verband tussen meer krediet, meer shopping en meer vliegtuigreizen.

De bevolking zal dat niet graag horen.

Ann Pettifor: Ik weet het. Maar toen ik jong was, ik ben 60 jaar, kon je moeilijk aan krediet geraken. Mijn ouders en grootouders ook niet. Enkel deze generatie kan dat met zijn kredietkaarten en kan boven zijn stand leven. Deze generatie is zo gewend om geld van de bank te halen en op vakantie te gaan, zelfs al kan dat niet echt. Vroeger werd er eerst gespaard voor vakantie en pas daarna vertrok je. Dat was niet eens zo lang geleden. Dat was voor 1971. Kijk, we willen ieder jaar meer handtassen en cosmetica kopen, maar dat kan niet meer. De tijd dat je loon ieder jaar met 3 à 4 procent steeg, is voorbij.

Wat moet de overheid doen om de crisis te bestrijden?

Ann Pettifor: De productie in bedrijven is sterk teruggevallen. Als de overheid die terugval niet compenseert dan belanden we in een hele lange en diepe recessie. Door de problemen in de privésector zit er een groot gat in onze economie. Als de overheid dat gat niet dicht, dreigt de bevolking in armoede te vervallen. Geen enkele overheid kan dat doen, anders wordt ze niet herkozen. De overheid moet massaal geld geven.

Hoe lang?

Ann Pettifor: Tot de economie zich herstelt. Je moet natuurlijk oppassen dat je niet te veel middelen in de economie pompt, anders dreig je een nieuwe zeepbel te creëren. Maar de overheid kan die taak zeker aan. Als ze haar geld in productieve en duurzame bedrijven steekt, dan krijgt ze haar geld na verloop van tijd terug.

Is het wel verstandig om meer schulden te maken?

Ann Pettifor: Als de overheid de economie niet helpt dan zal de economie doodbloeden en zal niemand zijn schulden kunnen terugbetalen. Ook de overheid niet. Ze heeft geen andere keuze dan in te grijpen. Als de crisis voorbij is, zullen de begrotingstekorten verdwijnen. Overheidsschulden zijn niet hetzelfde als privé- of bedrijfsschulden. De meeste economisten zeggen dat de overheid haar schulden moet verkleinen. Anders moet ze op de obligatiemarkten een hogere vergoeding betalen op de staatsobligaties die ze uitgeeft om de schuld te financieren. Als dat het geval is, dan moeten de overheden de obligatiemarkten maar aan banden leggen. Anders gaan de obligatiemarkten de overheden afpersen en ermee dreigen geen staatsobligaties meer te kopen, tenzij tegen een zeer hoge prijs. We moeten tegen hen zeggen: we hebben belangrijkere dingen te doen. Het is crisis.

Wat als ze dan geen staatsobligaties willen kopen?

Ann Pettifor: Dan stuikt de economie in elkaar, gaan de banken en ook de obligatiemarkten failliet. Dat is een keuze. De overheden kunnen die keuze maken. Als je de economie laat kapotgaan, dan krijg je fascisme, rechtse regeringen en oorlog. Kijk maar naar de uitslag van de Europese verkiezingen. In mijn land zijn er voor de eerste maal fascisten verkozen in het Europees Parlement. De kiezers vinden dat de Britse regering te weinig heeft gedaan om hen te beschermen tegen een crisis waarvoor de bevolking niet verantwoordelijk is. Dat is de schuld van de banken.

Pakt Obama de crisis goed aan?

Ann Pettifor: Zijn herstelplan is goed. Europa zou zijn voorbeeld moeten volgen. Het wordt tijd dat Trichet en Merkel (de Duitse bondskanselier, JCS) dat begrijpen. Maar het Amerikaanse herstelplan wordt jammer genoeg niet begeleid met een monetair beleid om de rente op staatsobligaties goedkoop te houden. En zijn jongste voorstel over het toezicht van de banken is te zwak om een nieuwe bankencrisis te voorkomen. Er zijn onvoldoende maatregelen genomen om de banken ervan te weerhouden opnieuw te gokken met de spaarcenten van hun klanten. Het is best mogelijk dat er nog banken omvallen. Deze crisis heeft zijn hoogtepunt nog niet bereikt. Ik vrees dat men veel te snel overgaat tot de orde van de dag. Het risico is groot dat men snel weer business as usual krijgt.

U zult zich moeten haasten om uw Green New Deal aan de man te brengen.

Ann Pettifor: De Green New Deal heeft al heel wat weerklank gekregen. China past hem toe. Het land weet dat het voor zijn export niet kan vertrouwen op de financiële sector en op de VS, daarom besloot Peking om het roer van zijn economie om te gooien. Het stak biljoenen dollars in zijn economie. China heeft geleerd dat het zijn afhankelijkheid van de dollar en van olie moet afbouwen. Het heeft een groot werkgelegenheidsplan voorgesteld en gaat zonne-energie gebruiken.

Zal China de wereldeconomie op sleeptouw kunnen nemen?

Ann Pettifor: Neen daarvoor is de Chinese economie te klein. Maar de Chinezen moeten wel hun eigen economie redden, anders krijgen ze sociale onrust.

Hoe verklaart u dat de G8 bij de pakken blijft zitten?

Ann Pettifor: De G8 is blind voor de crisis. Ze gedragen zich onverantwoord. Hun economische analyse deugt niet. Ze geloven dat alles wel in orde komt als ze de banken verder laten groeien. Dat is fout. Dan krijg je opnieuw banken die too big to fail zijn. We hebben geen grotere maar kleinere banken nodig. De enige internationale instelling die de crisis tijdig voorspeld heeft, was de Bank voor Internationale Betalingen.

Die heeft dan toch niet luid geroepen.

Ann Pettifor: De Amerikanen hebben gezegd dat ze hun mond moesten houden. Het was een aantal jaren terug moeilijk om kritiek te hebben.

De G20 besliste om het Internationaal Monetair Fonds (IMF) meer middelen te geven om probleemlanden overeind te houden. Is dat een goed idee?

Ann Pettifor: Het geeft het IMF de mogelijkheid om banken die te veel risico hebben genomen overeind te houden. Maar denk nu niet dat het geld bestemd is voor de arme mensen in Midden- en Oost-Europa. Het geld zal onder meer gaan naar Oostenrijkse en de Zweedse banken die veel geld hebben geleend aan bedrijven en gezinnen in Middenen Oost-Europa die zich dat helemaal niet konden veroorloven. Als je die banken beloont door hen recht te houden zet je de banken ertoe aan om nog meer risico’s te nemen. In plaats van banken meer te disciplineren, gaat het IMF moral hazard aanmoedigen. Als we de onzichtbare hand van Adam Smith zouden toepassen, dan zouden die Oostenrijkse en Zweedse banken hun geld kwijt zijn. Jammer genoeg hebben we geen onzichtbare hand.

Dat is een zeer liberaal standpunt.

Ann Pettifor: Ja en zeer controversieel. Banken moeten failliet kunnen gaan.

Als u Berlusconi als voorzitter van de volgende G8-top in Italië zou kunnen vervangen, wat zou u dan doen?

Ann Pettifor: Ik zou de G8-leiders vragen om samen te werken en niet apart maatregelen te nemen. Sinds 1987 ontbreekt elke coördinatie bij de G8. Ze laat alles aan de markten over. Monetaire en budgettaire stimuleringsmaatregelen moeten op elkaar worden afgestemd. We moeten samenwerken om instabiliteit te voorkomen. En het allerbelangrijkste dat moet gebeuren is de grote ongelijkheden wegwerken in de wereldeconomie. De VS en Groot-Brittannië hebben grote tekorten. China heeft een groot overschot. Dat zorgt voor instabiliteit. China heeft zelf miljoenen arme mensen. Peking wil niet langer dat de arme landen de rijke landen financieren. We moeten de wereldeconomie herstructureren, maar ik vrees dat ik met dat programma niet ver geraak op de G8.

Dan gaan de VS failliet.

Ann Pettifor: Tenzij het land realistisch wordt en aanvaardt dat er een nieuw evenwicht moet worden gevonden. Je kunt dat doen met geweld, met anarchie of door erover te praten. We hadden in de jaren twintig ook zulke grote onevenwichten. We hebben toen gezien wat er is gebeurd.

Wat moeten de Amerikanen dan doen?

Ann Pettifor: De broeksriem aanhalen. Ze moeten minder consumeren en zelf meer produceren. Je kunt niet leven met het spaargeld van iemand anders.

Wat moet je doen met al die bankiers die de voorbije jaren grote fouten hebben gemaakt. Moeten ze voor de rechter worden gedaagd?

Ann Pettifor: De bankiers zijn ook slachtoffers. Niet de bankiers maar de regulatoren moeten voor de rechtbank worden gebracht. Het zijn de centrale bankiers en de politici die het zo ver hebben laten komen. De banken zijn stout geweest en hebben flink gelobbyd voor hun eigen zaak. Ze zijn hebzuchtig geweest, maar zijn we niet allemaal zo? De grote schuldigen van deze crisis zijn de mensen die ervoor gezorgd hebben dat we ons niet meer fatsoenlijk gedragen. Ze hebben de banken te veel carte blanche gegeven. De hele regelgeving werd versoepeld. In het verkeer hebben we ook borden en snelheidsbeperkingen om te vermijden dat niemand overreden wordt. In de financiële sector heb je ook strenge regels nodig om de ergste instincten aan banden te leggen.