Virginia Postrel schreef het controversiële boek The Future and Its Enemies. De titel is een variant op de titel van Karl Poppers's meesterwerk The Open Society and Its Enemies. Beide boeken hebben dan ook iets gemeenschappelijks. Popper schreef zijn werk in de jaren veertig en was beducht voor alle politieke en ideologische systemen die ingingen tegen de democratie en de vrijheid. Postrel waarschuwt voor elke vorm van maatschappelijke en technologische kracht tegen de vooruitgang en de moderniteit. Met haar werk trekt ze een streep door de tegenstelling tussen links en rechts, maar wijst ze op een andere breuklijn. Die tussen Dynamists en Stasists. Alleen de menselijke creativiteit en inventiviteit kunnen zorgen voor meer welvaart en vrijheid. Liberales sprak met Virginia Postrel.

Liberales: Uw boek handelt over de toekomst. Moeten we daar angstig over zijn of optimistisch?

VP: Beide. Het ligt in de menselijke natuur om te zoeken naar manieren om de wereld beter te maken. Bijvoorbeeld door een beter computerprogramma te ontwerpen of te zoeken naar een middel om uw kind groenten te doen eten. Vooruitgang komt er door trial and error, wanneer we vrij zijn om remedies te proberen en de resultaten ervan te aanvaarden en andere te verwerpen. Eigenlijk maakt me dat optimistisch over de toekomst. Er is maar een probleem als mensen geen enkel experiment meer aandurven en elke mogelijke oplossing op voorhand verwerpen. Liberales: Gaat uw boek over politiek? VP: Neen, dit gaat niet over politiek. Het gaat over de manier waarop wij de samenleving zien. Het gaat over producten zoals de shampoo's van Vidal Sassoon, de technologie van optische lenzen en het kunstenaarsschap van Citizen Kane. Het enige politieke aan dit boek is de stelling dat onze belangrijkste politieke tegenstelling van vandaag draait rond de vraag of je de trial and error-theorie verder wil toepassen of dat je alles wilt laten bij de huidige situatie.

Liberales: Dus gaat het toch over politiek. In feite verwerp je daarmee de klassieke tegenstelling tussen links en rechts en vervang je die tussen mensen die pleiten voor verandering en zij die alles willen houden zoals het is.

VP: Onze klassieke links-rechts tegenstelling is op tal van belangrijke kwesties niet langer houdbaar. Neem nu Pat Buchanan (een uiterst rechtse politicus) en Jeremy Rifkin (een bestrijder van de biotechnologie). Ze spelen samen Crossfire op televisie en zeggen allebei dat de toekomst er somber uitziet en dat economische verandering gevaarlijk is. Maar ze leggen natuurlijk niet uit waarom een 'rechtse anti-migranten politicus' botst met een ''linkse milieuactivist'. Ze zeggen niet dat ze beiden tegen internationale handel zijn, tegen het internet, en tegen Wal-Mart (een Amerikaanse supermarkt-keten). In feite kanten ze zich beide tegen mensen die geloven in de vooruitgang. En tegen al wie zijn of haar steun betuigt aan de vrije markt, aan de technologische innovatie, de mediacompetitie of een eenvoudiger belastingssysteem. De oude tegenstellingen zijn blijkbaar niet meer voldoende om te begrijpen waar de echte breuklijnen vandaag liggen. Liberales: Hoe ziet het nieuwe politieke landschap er dan uit?

VP: Aan de ene kant van het politieke landschap heb je wat ik noem de Stasists. Zij beschouwen de toekomst als een gevaarlijke afgrond. Om die afgrond te vermijden willen ze terugkeren naar een zogenaamd stabiel verleden. Pat Buchanan en Jeremy Rifkin staan model voor een dergelijke levenshouding. Maar ook anderen zoals Kirckpatrick Sale, een anti-technologie activist die tijdens zijn speeches computers kapot gooit. Andere Stasists, waaronder nogal wat politici, willen een soort 'veilige brug' bouwen naar de toekomst. Meer nog, zij willen de toekomst controleren. Eerst beslissen ze wat de beste toekomst zou zijn voor iedereen en daarna werken ze het uit en leggen ze het aan de anderen op. Aan de andere kant van het politieke spectrum zijn er diegenen die ik de Dynamists noem. Zij zien de toekomst als een opwindend en stimulerend proces van leren en experimenteren. Dat proces leidt tot diverse uitkomsten voor verschillende mensen. Voor hen bestaat er niet zoiets als de 'enige beste weg'. Dynamists verkiezen een dergelijk niet-gedetermineerd proces en geloven dan ook in alle vormen van wetenschappelijk onderzoek, marktcompetitie, technologische innovatie en artistieke vernieuwing. Onder hen bevinden zich mensen als Freeman Dyson die over wetenschap schrijft, of Henry Petroski die in zijn boek The Evolution of Useful Things tal van voorbeelden geeft over de dynamiek van uitvindingen. Dynamists zijn minder met politiek bezig dan Stasists omdat ze geen behoefte hebben om via overheidsmacht hun ideeën aan anderen op te leggen. Maar hun visie beïnvloedt wel steeds meer de politiek.

Liberales: In je boek heb je het over het belang van het experimenteren en het systeem van trial and error. Waarom zijn die zaken zo belangrijk?

VP: Alles wat we in ons leven gebruiken, zoals huishoudproducten, auto's, computers en andere technologieën, zijn over een lange periode uitgeprobeerd en verfijnd. En er zullen nog steeds verbeteringen worden aangebracht. Vooruitgang zal nooit eindigen. Zo zullen we zaken die thans nog niet practisch mogelijk maar wel al denkbaar zijn trachten te realiseren. Neem bijvoorbeeld contactlenzen. Het duurde bijna 100 jaar om ze te ontwikkelen zoals we ze vandaag kennen, maar toen men eraan begon vond men dit een knettergek idee. Anderzijds waren er ook ideeën die nooit in de praktijk konden worden gebracht zoals vliegende auto's. Of zaken die dan wel gerealiseerd werden maar die niemand moest hebben. Uitvindingen en verbeteringen zullen altijd blijven bestaan, en geen enkele fabrikant van een product is zeker dat er geen beter alternatief op de markt zal komen. Dat houdt hen dan ook scherp.

Liberales: Je boek is heel kritisch over planning door een centrale overheid. Waarom is dat zo?

VP: Ik heb niets tegen planning op kleine schaal. Zo hebben we dit interview toch gepland, nietwaar. Een zekere mate van voorspelbaarheid is zelfs essentieel. Mijn probleem is de neiging van sommigen om alles en nog wat te plannen of alles in dienst te stellen van één groot plan. Dat is wat Stasists willen doen. Er bestaan twee verschillende visies op kennis. In mijn boek vergelijk ik ze met bomen. Stasists zien kennis als een smalle spichtige palmboom, met een lange stam en enkele bladeren op de top. Dynamists zien kennis als een brede iep, met heel wat takken en vol bladeren. Takken die met elkaar in verbinding staan zelfs al staan ze op grote afstand van elkaar. We halen juist voordeel van wat andere mensen weten en kennen. En heel wat kennis is ook verborgen.

Liberales: Maar hoe zie je dat in de praktijk?

VP: Confectiebedrijven kregen in de vroege jaren '80 het advies van hun belangrijke consultants dat ze eerder practische dan sexy kleding moesten maken omdat vrouwen ouder en dikker werden. Maar dat wilden de consumenten helemaal niet. Vrouwen kochten juist sexy en nauwsluitende kledij. De consultants hadden zich volkomen vergist. Ze beschikten wel over uitstekende demografische informatie maar ze misten de 'verborgen' kennis. En zo gaat het ook met heel wat publieke beslissingen. In San Francisco werden nieuwe restaurants geweerd uit de leefgemeenschappen. Volgens planologen wilden de mensen immers geen restaurants meer, alleen nog lokale winkels. Toen Starbrucks, een restaurantketen, een filiaal wou openen in San Francisco mocht dit niet zolang men stoelen gebruikte. In plaats daarvan openden ze dan een eetcafé maar dan zonder echte stoelen en met succes. Het idee had de wet omzeild en dat zal steeds weer gebeuren. Liberales: Sommige mensen zullen uw ideeën roekeloos vinden. En wat met die mensen die al die snelle veranderingen niet aankunnen?

VP: Mensen die één bepaalde autoriteit de macht willen geven om over onze gezamenlijke toekomst te beslissen teneinde verandering tegen te houden maken onze samenleving kwetsbaar. De crisis van de jaren '80 was een direct gevolg van een statische politiek van de overheid die de financiële instellingen wou beschermen tegen verandering en innovatie. Die statische politiek faalde en heeft ons miljarden dollars gekost. Stasists zijn juist roekeloos door de mogelijkheid om zich aan te passen te verhinderen. Zo zie je dat de Amerikaanse economie veerkrachtiger is dan de Europese. Natuurlijk verliezen mensen daardoor hun job, maar ze vinden er telkens nieuwe. Verandering schept voortdurend nieuwe jobs. En nieuwe bedrijven zoeken juist werknemers. In heel wat Europese landen zien we dat bedrijven geen mensen durven aanwerven. Daar bestaat dan ook een hoge werkloosheid bij jongeren. Jonge mensen langs de kant laten staan is vreselijk. Stasists die elke vooruitgang tegenhouden handelen in feite inhumaan. Uiteindelijk leidt hun politiek tot armoede, wantoestanden en onwetendheid. We moeten dus beducht zijn voor elke vorm van stagnatie. Maar ik heb ook een positieve boodschap, namelijk dat de dynamische visie het beste haalt uit onze menselijke mogelijkheden. Dynamists leren ons dat we alert en innovatief moeten zijn.

Interview: Dirk Verhofstadt. Voor reacties mail naar mailto: verhofstadt.dirk@pandora.be.

Lees meer over Virginia Postrel en haar boek The Future and Its Enemies op de website www.dynamists.com. Vorige week verscheen een bespreking van haar boek (zie de rubriek boeken). In juni 2003 verschijnt haar nieuw boek onder de titel Look and Feel.

Virginia Postrel

Links

http://www.dynamists.com