Yakov Rabkin zet in zijn boek In naam van de Thora. De geschiedenis van de antizionistische joden de debunking in, net zoals joodse denkers als Finkelstein en Novick het deden in verband met de uitbuiting van de shoah, literatuurwetenschapper Jan Oegema met de publieke religie rond Auschwitz en anderen zoals de Israëlische historicus Benny Morris in verband met de uitdrijving van de Palestijnen en de kwalijke rol die de nationalistisch-socialistische kolonisatiebeweging die men zionisme noemt daarin speelde. Wim van Rooy had een interview met de spraakmakende auteur.

Het thema van uw boek ‘In naam van de Thora. De geschiedenis van de antizionistische joden’, dat pas bij uitgeverij Houtekiet in het licht werd gegeven, is voor de buitenstaander erg complex. De meeste politici onderkennen niet dat de politiek van het zionisme heel wat weerstand oproept bij joden in Israël en daarbuiten, terwijl het conflict tussen Israël en de Palestijnen volgens velen toch de kern is waarrond heel wat conflicten draaien. Solide kennis van wat u schrijft zou niet onaardig zijn! Het zou ‘plichtlectuur’ moeten zijn voor elke diplomaat, politicus en journalist.

Yakov Rabkin: Inderdaad, wie de situatie in het Midden-Oosten en die van de joden wil begrijpen, zou mijn boek grondig moeten lezen. Wat mijn werk eigenlijk wil doen, is het uitklaren van de begrippen en concepten die in verband met Israël worden gebruikt. Op die manier zal men op een minder gemystificeerde manier dan nu kunnen oordelen. Ik licht enkele taboes op waardoor men de huidige politieke situatie beter zou kunnen begrijpen. Nu lees ik in de media steeds dezelfde dingen. Er wordt immers overal een ratjetoe, een amalgaam gemaakt van begrippen en concepten in verband met het Israëlische zionisme. En daar hebben alleen diegenen baat bij die het debat willen ontwijken.

Bedoelt u daarmee onder meer de VS? Heeft men in dat land werkelijk geen inzicht in wat het zionisme echt betekent of van de complexiteit ervan? Of weet men wel beter en kiest men, onder druk van het machtige lobbywerk van de aanhangers van Israël en van de christelijke zionisten, steevast de kant van dat land? Of is er nog een andere agenda?

Yakov Rabkin: Het merkwaardige is dat ‘christelijke zionisten’ de meerderheid van de zionisten uitmaken! En de man in het Witte Huis luistert naar hen. Voor hen is het Einde der Tijden en de werderkomst van Christus belangrijk, en die kan bespoedigd worden via steun aan Israël. De joden moeten echter eerst nog bekeerd worden tot het ware geloof. Voor deze Amerikaanse christenen representeert de staat Israël een mythe; wat ze voor ogen hebben is een theologisch project. Voor anderen, joodse zionisten, is de staat Israël een funderende mythe: van de realiteit willen zij niets weten. Zij houden ons tegen elke evidentie in een idyllisch en geünifieerd beeld van Israël voor. Het is door die visie dat de politiek van de VS geïnspireerd wordt maar natuurlijk ook door erg concrete belangen! Maar op een dag zal het gedaan zijn met de bescherming van de VS en zullen zij zien in welk moeras ze werden meegezogen. Er is echter op dit moment geen debat over en ik hoop dat mijn boek ertoe bijdraagt dat te openen. Er is daar op dit moment geen discussie over, ook niet onder de joden.

Als drie haredim, anti-zionistische joden dus, naar Iran reizen, dan voelt Israël zich al bedreigd! Hoe kan zoiets echter een nucleaire macht als Israël bang maken?! Er is een ongelooflijke broosheid, een zich onmiddellijk bedreigd voelen bij de zionisten, men is in een straatje-zonder-eind gekomen, maar de zionisten willen er niet over discussiëren. En dat begrijp ik zelfs, want vanaf het moment dat men daarover écht gaat spreken, zullen er heel wat minder fraaie dingen naar voren komen. Ik ben ervan overtuigd dat Israël het anti-zionistische en traditioneel-judaïsche discours van de grote 20ste-eeuwse rabbijnen zal moeten integreren, wil men uit de impasse geraken; toch bespeur ik een kleine breuk in het Israëlische denken wanneer ik constateer dat ik mijn visie in bepaalde joodse tijdschriften, bijvoorbeeld in Engeland, kan uiteenzetten. In Frankrijk is dat minder het geval omdat men er meer ‘gezioniseerd’ is.

Wat mij opvalt in uw boek is dat u zelf geen stelling inneemt maar dat u de (judaïsche) bronnen van twee millennia laat spreken, dat u ze bekend maakt bij geïnteresseerden, die er spijtig genoeg zelden weet van hebben.

Yakov Rabkin: Ik laat zien, hoop ik, dat telkens als het joodse volk de waarschuwingen van zijn profeten, rabbijnen en denkers niet volgde, de vernietiging imminent was. Er zijn voorbeelden daarvan te over. Wanneer men in opstand kwam tegen de naties waarin men woonde, liep het telkens slecht af, en die waarschuwingen staan in alle judaïsche bronnen. De zionisten echter gebruiken de voorbeelden van joods militarisme als symbool. Zij willen een sterk volk zijn, maar dan loopt het slecht af, dat ziet men nu ook in het Midden-Oosten.

Wat shockeert is de bijna rechtvaardiging van de shoah vanuit de joodse teksten: het is alsof men niet braaf genoeg is geweest en dus terecht op zijn donder kreeg!

Yakov Rabkin: Maar dat is nu juist het religieuze denken! Dat gaat uit van een goddelijke rechtvaardigheid. Als er zich dus zo’n grote catastrofe als de holocaust voordoet – holocaust opgevat als ‘brandoffer’ – dan moet er een goddelijke reden zijn. Ook de stichting van de staat Israël is zo’n daad van eigenrichting die slecht valt. Antizionisten willen daarmee niets te maken hebben, al zijn er ook rabbijnen die overstag zijn gegaan, die zionist zijn geworden, zeker na het zogenaamde ‘goddelijke teken’ van de Zesdaagse Oorlog. Maar ook hier zal men zien dat het slecht afloopt met Israël. Men wil daar echter niet over discussiëren. De antizionisten zijn een ongemakkelijke tegenstander omdat zij zich beroepen op het ethische aspect van de Thora, en daarin wordt genoeg gewaarschuwd voor het breken van de drie eden die men afgelegd heeft. Het is alsof men aan de Belgische of Franse communistische partij indertijd gevraagd zou hebben om de Sovjet-Unie in vraag te stellen. Wie als journalist over het antizionisme schrijft, wordt onmiddellijk voor antisemiet uitgescholden. Het is ook plezierig om vast te stellen dat zij die mijn boek gelezen hebben ervan houden, en dat het gehaat wordt door hen die het niet gelezen hebben.

Bestaat niet het gevaar dat uw boek niet gelezen zal worden juist omdat het vertrekt vanuit religieuze bronnen?

Yakov Rabkin: Juist! Maar dan wil ik het plaatje omdraaien. Omdat we concluderen dat de staat Israël niets maar dan ook niets te maken heeft met de joodse theologie of met het judaïsme moeten we over deze staat praten zoals we bijvoorbeeld praten over Bangladesh of Senegal. Maar dat is nu juist het probleem: nooit wordt er over Israël gesproken als over een gewone staat. Aan de ene kant willen de zionisten Israël legitimeren als een staat die zich in de joodse traditie bevindt, maar terzelfder tijd handelen ze als een ‘normale’ staat is. Ik heb van een joods intellectueel ooit eens het volgende gelezen: ‘Our claim to this land is simple: God doesn’t exist and he gave us this land’. Het land Israël is volgens het ware judaïsme een goddelijke idee die niet met zoiets concreet als grond kan worden verbonden. Als zionisten beweren dat wat rabbijnen zeggen allemaal gedemodeerd is, dan moet men niet spreken over continuïteit. Het zionisme is een ware revolutie in het joodse denken, een breuk met de traditie, de negatie van het verleden; daarom was er zoveel tegenstand, zowel bij het ontstaan ervan als later. De diep ethische traditie werd verlaten en ingeruild voor een vorm van militant gedrag, etnisch nationalisme en militarisme. Maar in de religieus-zionistische scholen spreekt men daar natuurlijk anders over...

Discussieert men er in joodse kringen niet genoeg over?

Yakov Rabkin: Bepaalde chassidische joden zeggen inderdaad dat het joodse probleem erin bestaat dat het joodse volk na zijn uitdrijving uit Spanje niet echt meer gefilosofeerd heeft. Men heeft angst om na te denken over de natuur van de Israëlische staat. Het zionisme is ontstaan in Rusland waar eerst binnen de Tsjerta een soort proto-zionistische staat ontstond. De Tsjerta was het joods-Russische getto, op grote afstand van de centra van de Russische cultuur en hun onmiskenbare aantrekkingskracht. Terwijl ze hun trouw aan de Thora opgaven, ontwikkelden seculiere joden, in navolging van de opkomende Poolse, Litouwse en Finse nationalismen, een nationale visie. Laten we echter niet vergeten dat slechts één procent van de Russische joodse emigranten rond de eeuwwisseling naar Palestina emigreerde, de meerderheid koos voor Noord-Amerika. Russische staatsburgers vormden, in antwoord op het moordzuchtige antisemitisme, de harde kern van het zionistische activisme. Ben-Gurion bijvoorbeeld, de ware stichter van de staat Israël, was een bewonderaar van Lenin en Jabotinsky keek op naar de Italiaanse variant van het nationalisme en was voor een gespierd jodendom. De breuk met het judaïsme was totaal en werd ook zo gepercipieerd door een meerderheid van de joden, zowel geassimileerde als niet-geassimileerde.

Theodor Herzl, stichter van het politieke zionisme, pretendeerde echter het hele joodse volk te vertegenwoordigen, wat zowel rabbijnse autoriteiten als hoge functionarissen in de gemeenschap irriteerde. Yakov Rabkin: Joden waren altijd een geloofsgemeenschap geweest en gingen nu een lotsgemeenschap vormen. De staat werd belangrijker dan de joden. De vooraanstaande politieke wetenschapper Schlomo Avineri formuleert het zo: “Het zionisme was een uitvinding van intellectuelen en geassimileerde joden (...) die de rabbijnen hun rug toe draaiden, naar een modern leven streefden en wanhopig naar een oplossing voor hun existentiële angst zochten”. Later ontstond dan de grootscheepse ‘zionisatie’ van de geschiedschrijving onder meer door de joodse geschiedenis als het verhaal van de Israëlische natie voor te stellen en door een teleologische versie van de geschiedenis te hanteren. Daartegen richtten zich dan de nieuwe historici die het determinisme van hun voorgangers verwierpen en de diaspora rehabiliteerden. Maar de nationaal-religieuze beweging met haar nadruk op het nederzettingenbeleid heeft zich met succes aan de Israëlische joden opgelegd, van wie de meesten noch de politieke visie noch het geloof delen. Hun succes is groot op de immigranten uit de voormalige Sovjet-Unie.

Onder de orthodoxen zijn het alleen de nationaal-religieuzen die de Israëlische staat zien als een vervulling van de messiaanse belofte, een idee die haaks staat op de joodse traditie die nooit de nadruk legt op het historische proces maar op morele conclusies. De Thora is het verslag van goddelijke interventie in de geschiedenis, niet van historische daden. Mijn boek heeft waarschijnlijk ook succes omdat het de Russische dimensie van het zionisme beklemtoont. Er loopt een rechte lijn van het zionisme naar de rechtse Moledet, de agressieve Moederlandpartij, die veel bewonderaars heeft in Russisch-nationalistische kringen. De Russische dimensie van het zionisme is niet te overschatten. De Russische culturele invloed is enorm: Moshe Dayan, Ezer Weisman, Itshak Rabin, Raphael Eitan en Ariel Sharon zijn allen nakomelingen van Russische joden, wier neiging om geweld te gebruiken op één lijn kan worden gesteld met hun vervreemding van de joodse traditie. De lezers die het makkelijkst te overtuigen zijn van de juistheid van mijn stellingen, zijn christenen en atheïsten, bijvoorbeeld omdat zij aanvoelen dat datgene wat de televisie dagelijks laat zien in verband met Israël weinig met judaïsme te maken heeft.

Wat te denken van die rabbijnen die toch zionist zijn geworden? Van die rabbijnen die niet te vergelijken zijn met mensen als Ben Gurion maar die, tegen alle judaïsme in, toch de staat Israël aanvaarden?

Yakov Rabkin: De revolutie die het zionisme toch is, betekent zoals gezegd de ontkenning van het verleden. Het jodendom echter betekent traditie; de mensen met de mitrailleur in de hand zijn tegen de jood-ethische traditie, al passen ze dan de spijswetten toe. Zij zeggen zelf dat ze een nieuwe traditie willen toepassen. Ik heb daar geen probleem mee, het christendom is tenslotte ook voortgekomen uit het judaïsme, maar als antropoloog moet ik dan zeggen dat de zionisten een nieuwe religie gemaakt hebben die met het jodendom niets gemeen heeft! Maar zij zeggen wel dat ze de échte joden zijn. Zij zijn, zo beweren ze, het nieuwe Jeruzalem en wie geen zionist is, is geen echte jood. Ik verwijs hier naar het uitmuntende boek van Noah Efron Real Jews: Secular versus Ultra-Orthodox and the Struggle for Jewish Identity in Israel uit 2003.

Wat u beschrijft impliceert ook dat, fenomenologisch gesproken, hét zionisme bestaat, dat er een essentie aanwezig is, ook al is er een links en rechts zionisme of een religieus zionisme (Mizrachi-zionisme) met telkens een verschillend discours.

Yakov Rabkin: Het feit dat men aanving met over een concreet land te spreken waarbij men rechten begon op te eisen, doet mij zeggen dat er zoiets bestaat als hét zionisme. Het gaat in het judaïsme niet over rechten maar over morele verplichtingen, over nederigheid en barmhartigheid en niet over militantisme of heroïsme. Het zou triest zijn mocht Nietzsche uiteindelijk gewonnen hebben! Het zionisme is uiteindelijk een ‘Umwertung’ van de judaïsche, traditionele waarden, met als bijverschijnsel bijvoorbeeld de sacralisering van de holocaust en de voortdurende nadruk op het slachtofferschap. Het zionisme is vandaag nog moeilijk te verdedigen. Het is zoals in de vroegere Sovjet-Unie: er is gewoon geen debat. Mijn boek gaat er ook over te laten zien wat de rabbijnen in vele tijden hebben gezegd over het vreedzaam samenleven met de volkeren waaronder ze leefden. In het licht van de huidige situatie in het Midden-Oosten krijgen hun teksten een erg profetische betekenis en wordt het verwarrend vast te stellen dat het nog niet zo primitief was wat men in de judaïsche traditie voorhield! Dat is pas universalistisch.

Mijn boek is er voor eerlijke en progressieve mensen die kennis willen nemen van een andere stem. Ik heb dat gedaan door gewoon weer te geven wat men anders nooit of zelden hoort, niet op een militante manier zoals bijvoorbeeld Finkelstein dat doet. Mijn boek is geschreven met een zekere nederigheid. Wie ben ik om te zeggen wie gelijk heeft?! Ik stel de geschiedenis voor ik analyseer en ik stel vast. Het haredi-jodendom is vreedzaam. Ik constateer bijvoorbeeld dat heel wat Libanezen die het jodendom goed kennen, tijdens de Israëlische bombardementen opmerkten: dat is niet joods. Mijn boek is gelukkig ook in het Arabisch verschenen. Het zionisme en de haredim: het zijn twee verschillende religies, twee verschillende werelden, de ene arrogant, beyond chutzpah en heroïsch-romantisch-patriottisch, de andere nederig. De politici in de meeste Europese landen weten helaas niets over het joodse denken en het judaïsme en focussen alleen op Israël – dat volgens mij suïcidair tewerkgaat - en op de shoah (totale vernietiging), die ze holocaust noemen, wat een positieve en religieuze connotatie heeft als ‘een brandoffer voor god’.

Wat in verband met de toekomst?

Yakov Rabkin: Ik ben opgegroeid in de vroegere Sovjet-Unie. Daar is de situatie ook veranderd. Ik blijf dus optimist, net zoals Sakharov dat ook bleef, ondanks alle tegenkanting en miserie. Anders had ik dit boek niet geschreven.

Interview door Wim Van Rooy



Yakov M.Rabkin, In naam van de Thora. De geschiedenis van de antizionistische joden, Houtekiet, 2006

Yakov Rabkin

Links

mailto:wimvanrooy@gmail.com