Elif Shafak is naast Orhan Pamuk een van de meest prominente Turkse schrijfsters van haar generatie. Via haar kosmopolitische romans, zoals The Saint of Incipient Insanities’ stelt ze niet alleen het islamitische traditionalisme maar ook het Kemalistische secularisme in vraag. Momenteel onderwijst ze vrouwenstudies aan de universiteit van Michigan. Een interview met New Perspectives Quarterly.

U bent afkomstig van Frankrijk, groeide op in Turkije, kreeg uw opleiding in Spanje, leefde in Jordanie, Duitsland en nu in Arizona na Boston en Michigan. U leerde van jongs af aan om vele identiteiten te hebben. Is dat de reden waarom niets zo zeker is als het lijkt in uw romans? Uw personages veranderen steeds van land, tijd, geslacht en naam.

Elif Shafak: Soms voel ik me als een nomade zonder vaste grond. Volgens een oud islamitisch verhaal bestaat er in de hemel een boom die zijn wortels in de lucht heeft. Soms vergelijk ik mijn verleden met die boom. Ik heb wortels maar ze bevinden zich niet op een plaats, noch in de grond, noch in de lucht. Ik ben verbonden met verschillende culturen en dat is, denk ik, gedeeltelijk de reden waarom ik geloof dat het mogelijk is om multicultureel, multi-talig en multi-gelovig te zijn. Anderzijds ben ik niet zeker of het vandaag zo’n goed idee is om multicultureel te zijn aangezien je langs vele kanten wordt uitgesloten. Het is moeilijk. Ik voel me in zekere mate sterk verbonden met vele aspecten van Turkije, de vrouwencultuur, de islamitische mensen enz… maar ik voel me helemaal niet verbonden met de nationale identiteit. Ik voel me soms niet op mijn plaats als ik er ben. De enige houvast in mijn leven is het schrijven. Ik begon te schrijven op zeer jonge leeftijd, niet omdat ik graag een schrijfster wou zijn maar omdat ik een zeer eenzame kindertijd heb gehad vol culturele vervreemding. Het schrijven was dan ook het enige dat ik met me mee kon nemen wanneer ik verhuisde. In die zin, denk ik dat het me een gevoel van coherentie en verbondenheid geeft. Het houdt mijn stukjes samen.

Mijn laatste boek schreef ik in het Engels, The Saint of Incipient Insanities. Daarvoor schreef ik in het Turks. Taal is altijd een belangrijke zaak voor me geweest, wat een beetje ongewoon is voor Turkse auteurs. Als romanschrijver is het vooral belangrijk wat je zegt, niet zozeer hoe je het zegt. Heel weinig Turkse romanschrijvers stellen de Turkse taalhervorming in vraag. Alleen als dichter zou je geïnteresseerd kunnen zijn in de subtiliteiten van de taal. Romanschrijvers worden geacht iets zeer verstandelijks te doen, een soort intellectueel bouwproces. Dus de boodschap is belangrijk en niet de stijl. Dat was bij mij helemaal niet het geval. En vandaag is het bijna ironisch. Veel critici loven de rijkdom van mijn taal maar dat is omdat het contact met mijn moedertaal op vele momenten afgebroken werd. Soms vindt men zijn moedertaal vanzelfsprekend. Alleen het feit dat het jouw moedertaal is, maakt nog niet dat je ze kent of verklaart. Ik zie een taal niet als iets wat we verklaren; ik zie het niet als een middel, als een instrument. Ik zie het als een ruimte, als een continent dat we betreden. En continenten krimpen. Onze verbeelding krimpt. Hoe we denken krimpt.

De Turkse taal is een goed voorbeeld van een taal die bijna gekrompen is. Zoals u stelde, vormde de verandering van het Ottomaanse alfabet in Turkije een belangrijke beweging van de hervorming. Kan u hierover meer vertellen?

Elif Shafak: In de Ottomaanse tijd bestond het alfabet uit Ottomaans schrift met voornamelijk Ottomaanse letters, maar veel woorden kwamen van de Perzische en Arabische talen. Het was een combinatie van veel zaken, een multi-etnische fabricatie. Alhoewel the Kemalistische hervormers in 1925 het alfabet in een dag wijzigden, lijkt me deze wijziging niet zo belangrijk te zijn geweest als de veranderingen in de taal. Het alfabet is een technische zaak, maar hoe verander je een taal? We ontdeden ons van Arabische en Perzische woorden. Daardoor stellen slechts weinigen in Turkije de Verturksing van de taal die we doormaakten, in vraag. Ik vind dit zeer gevaarlijk omdat ik denk dat taalkundige zuivering vergelijkbaar is met etnische zuivering. De verbeelding kromp en cultuur en informatie konden niet van de ene generatie naar de andere vloeien. We hebben vandaag generaties die niet meer de dingen weten wat hun grootouders wisten, die de geschriften van hun grootouders niet kunnen lezen, die de namen niet kunnen lezen en de betekenissen van de straatnamen niet kennen. De taal van de Ottomaanse tijd is redelijk magisch en uniek. Het vergt dezelfde moeite om dit vandaag te leren als om elke andere taal te leren.

Ik leerde Engels in Spanje toen ik les volgde in het Britse college, wat misschien niet de juiste plek was voor mij. De kinderen van diplomaten gingen er ook naar school, het was een zeer kosmopolitische eliteschool. En ik kwam uit een andere omgeving. Ik kon er niet aarden. Maar ik ervoer daar toen dat wie je ook bent in de ogen van de anderen, je in de eerste plaats en vooral wordt bekeken via je nationaliteit. Ik was het enige Turkse kind in die school en ik herinner me zeer goed dat een Turkse terrorist in die tijd had geprobeerd de Paus te vermoorden waarna alle kinderen me in een zekere zin uitsloten omdat ik de Paus had proberen om te brengen! Ik herinner me dat ik toen een zekere hiërarchie in nationaliteiten vaststelde; een Indiaans meisje en ikzelf stonden onderaan de ladder. Er was niets populair aan Turks of Indiaans zijn – het was leuk om Nederlands te zijn!

Zo’n zaken hebben een impact op je en je begint je af te vragen “wat betekent dit, waarom moet ik op mijn nationaliteit worden afgerekend?” Het zijn kleine vragen die je jezelf stelt op een jonge leeftijd. Toen ik dan terug kwam naar Turkije, voelde ik me altijd als een laatkomer, een buitenbeentje. Ik leef enerzijds binnen een Turkse cultuur maar anderzijds heb ik vele andere banden, die vele anderen in Turkije niet hebben en dus weet je niet goed hoe om te gaan met dat gevoel van een vreemdeling in eigen land te zijn. Taal is een continu, altijd voortdurende ontdekking voor me en dat was ook het geval met in de eerste plaats de Turkse taal. Ik was niet tevreden met de taal die me werd gegeven en ik probeerde ze voortdurend verder te verkennen. Ik ontdekte tal van Ottomaanse woorden, Sufi uitdrukkingen en de volgende stap was toen het ontdekken van een nieuwe taal. Ik begaf me in de Engelse taal zoals ik me doorheen de Turkse taal had begeven. Ik ben altijd nieuwsgierig als men me grenzen oplegt. Ik wil die grenzen dan overstijgen en zien wat er voorbij de grenzen ligt. Dat is het enige instinct dat ik bezit, bijna als een dierlijk instinct: Je zit gevangen in een bepaalde taalkundige categorie en je wil er gewoon uit ontsnappen. De tweede ontdekking was toen ik als romanschrijfster van Turkije naar Amerika kwam.

Toen ik verhuisde van de Turkse taal naar de Engelse taal, was dat eerder een reis naar een taal dan naar een continent. Zo heb ik het ervaren en het was redelijk moeilijk in het begin omdat je als een schilder bijvoorbeeld je schilderijen kan meebrengen. Maar als schrijfster, die nog niet vertaald werd, kan je je werk niet meebrengen. Je laat het achter en je wordt niemand. Ik was iemand in Turkije en ik werd niemand in Amerika. Ik hou van die existentiële uitdaging. Nog meer dan een taalkundige uitdaging was het eerder een existentiële uitdaging. Ik kwam naar Amerika toen mijn vierde boek was gepubliceerd in Turkije. Ik kreeg daar veel aandacht. Maar toen kwam ik naar Amerika en was ik niemand meer. Ik hou daar zo van. Net zoals een kind kan je van nul af aan beginnen. Je ontdekt jezelf in een andere taal. De risico’s, de gevaren maar tezelfdertijd de vrijheid die met deze stap gepaard gaan, zijn intrigerend, verbazingwekkend.

Christopher Hitchens, de Britse schrijver die onlangs een Amerikaans staatsburger werd zei dat in de VS ‘internationalisme het patriotisme vormt’. Ik vond dat zeer interessant en zeer waar voor iedereen die in de VS een tweede thuis vonden.

Elif Shafak: Dat is juist. Het is ironisch maar ik voel me nu geen vreemdeling in Amerika meer. In Turkije ben ik geboren en toch waren er momenten waarop ik me een vreemdeling voelde en ik wist niet goed hoe daarmee om te gaan. Dit gezegd zijnde, voel ik me nog altijd sterk aangetrokken tot Istanbul. Ik heb al gemerkt dat mensen in Oost-Europa bijvoorbeeld heel sterk het verschil maken tussen heden en verleden. Dat is bij mij niet het geval. Ik leef op twee plaatsen op hetzelfde moment, Istanbul en Arizona.

Het is een evenwicht die de realiteit toont via een verschillend perspectief.

Elif Shafak: En we hebben dat nodig. Schrijven is heel individualistisch werk. We spelen God als het ware. We ontwikkelen personages, verhalen, we kunnen zeer vol van onszelf worden. We hebben iets anders nodig, een evenwicht, om ons bewust te worden van onze grenzen.

Sommige van je landgenoten, waaronder Orhan Pamuk, noemen je de beste Turkse auteur van de laatste 10 jaar. Vind je dat de Turkse intellectuele gemeenschap je steunt?

Elif Shafak: De ironie is dat in algemene termen er weinig steun is onder Turkse intellectuelen. Dat maakt me triest. Tijdens de recente PEN conferentie werkten een aantal Iraanse schrijvers samen, een schrijver looft het werk van een vertaler, een vertaler prijst het werk van een student. Dat is nooit het geval bij de Turkse intelligentia. Het is een wereld die erg op schrijvers gericht is. Het is op een manier een erg kleine wereld met zijn basis in Istanbul. Er is geen geografische mobiliteit. Wat ik zeer goed vind in de VS is de mobiliteit. Je word geboren in San Francisco, je bent student in Chicago, je gaat weken in Boston en je ontmoet een vrouw in Wisconsin. In Turkije werden de meeste intellectuelen geboren in Istanbul. Ze wonen in Istanbul en sterven in Istanbul. Het is een buurt. Je bezoekt bepaalde cafés en iedereen kent iedereen. Sommige schrijvers houden daar ook van omdat je snel de koning of koningin van die kleine vijver kan worden. Maar wat me triest maakt is dat er geen intellectueel dynamisme en creativiteit heerst in de maatschappij en dat we zeer elitair worden.

Een centraal thema voor mij is het verleden. In Turkije wordt het als een afgesloten iets beschouwd. We proberen te moderniseren, te verwestersen en seculariseren door onszelf zo snel mogelijk te distantiëren van ons Ottomaanse verleden. Op die manier begint alles in Turkije in het jaar 1923. Alles wat daarvoor gebeurde wordt als niet interessant beschouwd. Dat is deel van een groot probleem. We kunnen bijvoorbeeld niet spreken over 1915, het jaar van het Armeense bloedbad en velen weten daar niets over en zijn er niet in geïnteresseerd. We verloren onze nieuwsgierigheid voor het verleden. Dat is iets wat ook in Pamuk’s werk voorkomt. "Wat wordt onderdrukt, komt altijd terug" vertelde hij me ooit. Op een zelfde manier komt u altijd terug op het vergeten verleden in uw boeken. Staat u op dezelfde lijn als Pamuk?

Elif Shafak: Absoluut maar ik doe het op twee manieren. Ik doe het zowel via de inhoud van mijn boeken, met andere woorden via de verhalen die ik vertel als via mijn stijl. Ik probeer niet alleen de door de Kemalisten begraven verhalen boven te brengen. Ik probeer tevens de begraven woorden die uit de Turkse taal werden gegooid, terug te brengen.

De modernisatie in Turkije werd van bovenuit opgelegd. Vandaag komt de modernisatie opnieuw van boven in de vorm van een zachte Islamitische ideologie die probeert Europa gerust te stellen zodat de EU Turkije als lid zou toelaten.

Elif Shafak: Ik denk dat we er rekening moeten mee houden dat de meeste Turken willen toetreden tot de EU voor verschillende redenen. Maar het is niet alleen een politieke beslissing. De Turkse maatschappij wil ook toetreden tot de EU. We moet er alles aan doen want het is belangrijk omwille van vele redenen. Ik wil de rol van het militair apparaat en van het staatsapparaat in Turkije zien verminderen. Turkije moet meer een land worden met een sterk maatschappelijk middenveld in plaats van een centralistisch, op het staatsapparaat gericht land. Zelfs de academische intellectuelen zijn zo op de staat gericht, ze nemen altijd het welzijn van de staat in rekening maar niet altijd het welzijn van het maatschappelijk middenveld. Interessant is echter dat Turkije getuige is geweest van een ander soort opening. Het aantal private televisie- en radiostations en publicaties is sinds de jaren 80 sterk toegenomen, terwijl in Turkije een van de ergste militaire coups werd gepleegd. Op een bepaalde manier was de gecentraliseerde ideologie gefragmenteerd. Populaire cultuur heeft soms interessante mogelijkheden.

Turkije in de Europese Unie. Turkije’s toetreding tot de EU zal een goede zaak zijn voor beide zijden. We leven in erg gevaarlijke tijden. Er is het gevaar dat de wereld zou worden verdeeld in twee kampen. Sommigen geloven in een botsing tussen de beschavingen met name tussen de Moslimwereld en de westerse wereld. Turkije’s toetreding tot de EU zou een goede brug tussen beiden vormen en we moeten er allen naar streven om een manier van samenleven te vinden. Ik zeg niet dat Turkije moet worden toegelaten tot de EU zonder structurele wijzigingen. Turkije moet deze wijzigingen doorvoeren, niet alleen om tot de EU te kunnen toetreden maar ook omdat het tijd wordt dat we onszelf democratiseren. Toch is de rol van Turkije ook voor de EU belangrijk. Mijn visie is dat er geen botsing van beschavingen plaatsvindt maar eerder een botsing van opinies. Enerzijds hebben we de nationalisten met vaak xenofobe ideeën, mensen die met hun spiegelbeeld willen samenleven; anderzijds kennen we de kosmopolieten, zij die bereid zijn samen te leven met mensen met een andere achtergrond. Dit vormt ook voor de Europeanen een grote test omdat de meeste Europeanen zich afvragen:”wat gaan we doen met die vele moslimminderheden in het midden van de EU?" Het is een grote vraag van samenleven voor ons allen. Vandaag verdragen internationale relaties echter geen dubbelzinnigheid. We leven in een wereld, waarin we altijd willen weten of ‘je een van ons bent of niet’. De wereld van diplomaten wil heldere lijnen trekken en dat maakt de Turkse situatie zeer moeilijk omdat het een “drempelmaatschappij” is. Onze maatschappij biedt echter veel mogelijkheden. Het biedt zeer creatieve, zeer vruchtbare mogelijkheden zolang we het niet als een probleem zien. Wat ik als een probleem zie is de nood voor nationale religieuze identiteiten, de nood om al die kosmopolotische pluraliteit te reduceren tot een stem. Turkije is een goed voorbeeld omdat we eens een multi-etnisch rijk vormden maar – om zogenaamd een monolitische natiestaat te creëren – werden alle etnisch religieuze minderheden weggestuurd en tot stilzwijgen gebracht. Een deel van mijn job bestaat eruit deze stemmen terug te brengen.

Wat is uw mening over de ambitie van sommige auteurs om zich uit te drukken namens de natie, dus zichzelf als de stem van de natie te profileren?

Elif Shafak: Een deel van het dilemma waarvoor ik sta, is dat er altijd een etiket, een identiteit op je wordt geplakt, vooral wanneer je van het midden oosten afkomstig bent en vooral wanneer je een vrouw bent. Als je een Algerijnse vrouwelijke auteur bent, verwacht men dat je schrijft over de problemen van Algerijnse vrouwen en daarmee uit. Vooral in Amerika wordt functie aan fictie gekoppeld. Ik noem ze de repressieve en de progressieve kringen omdat het vooral de progressieve kringen zijn die deze verwachtingen koesteren als je van de zogenaamde derde wereld bent. Onder het mom van een onderdrukte zuster een stem te geven, wordt een nationale identiteit toegekend. En die identiteit loopt voorop terwijl de kwaliteit van je fictie volgt. Anderzijds is de relatie tussen politiek en esthetiek zeer belangrijk. Het is niet zwart en wit, alsof je of politiek of esthetiek kiest. Als je het laatstgenoemde kiest, dan zijn politieke kwesties niet belangrijk en als je de esthetiek verkiest, dan is de esthetische wereld een luxe. Als je een schrijver uit Afghanistan bent, dan heb je niet de luxe om de literaire tradities ter discussie te stellen, die bijvoorbeeld mensen in New-York bediscussiëren. Het is gevaarlijk wanneer kunst de eigendom wordt van een selectieve minderheid in de westerse wereld. De rest van ons wordt daarvan uitgesloten. Het huwelijk tussen politiek en esthetiek is dus belangrijk.

De sluier is een belangrijke indicator van de kloof tussen de beschavingen in Turkije. Hoe reageert u daarop?

Elif Shafak: Telkens wanneer ik boeken signeer in Turkije, ontmoet ik zoveel gesluierde vrouwen. Ik heb veel lezeressen in dat kamp. Ik schrijf ook columns voor de op een na meest gelezen krant in Turkije, een conservatieve krant maar er zijn nog enkele linkse intellectuelen die er werken. De reden waarom ik het doe is omdat ik niet van deze verdeling in eilandjes hou, wat zeer gangbaar is in Turkije. Het is een zeer gepolariseerde maatschappij: Kemalisten versus Islamisten en er is geen dialoog tussen hen. Woorden en informatie circuleren niet van een eilandje naar een ander. We zijn er in Turkije nooit in geslaagd om te doen wat de joodse intellectuelen en vooral de Frankfurter School, de kritische school theorie deden. Deze intellectuelen in de jaren 40 waren agnostici, atheïsten, Marxisten, socialisten maar toch kenden ze allen de traditie van de joodse mystiek. Ze waren geïnteresseerd in de joodse religieuze geschiedenis en filosofie. In Turkije kunnen we dit nooit doen.

Als je een secularist bent, dan wordt je niet geacht om contact te hebben met om het even welke religie en als je geïnteresseerd bent in religieuze gedachten, wordt het een zaak van geloven en verlies je de kritische blik. Ik probeer een derde weg te bewandelen. Ik denk dat er sterke gelijkenissen bestaan tussen joodse mystiek, islamitische mystiek en christelijke mystiek. Vooral de erfenissen van elke religie hebben veel gemeenschappelijk. Het zijn deze paden die me boeien. Als ik me in die richting begeef, heb ik zowel linkse lezers als gesluierde vrouwen. Ik ben er tegen dat de Turkse politie deze meisjes en vrouwen niet toelaat aan de universiteit, het secularisme opleggend van bovenaf. We hebben het Franse model toegepast en het creëert een eigen tegenstroom.

Interview door New Perspectives Quarterly. Augustus 2005.



Vertaling Sofie Bracke

Elif Shafak