Waarom toch zijn we allemaal verslaafd aan Facebook en Twitter? En waarom voelen we ons daar niet echt prettig bij? Filosofe Stine Jensen zoekt het antwoord in haar essay Echte vrienden. ‘Facebook is een voortdurende sollicitatie naar de goedkeuring van anderen. Dat kan zo ontzettend vermoeiend zijn.’ Interview Door Ilse Degryse.

De “meest ijdeltuiterige foto die ze van zichzelf had” heeft ze op de omslag van haar boek gezet. In een sexy little black dress en met een joekel van een zonnebril op haar neus kijkt ze verleidelijk in de lens. De heupen een kwartslag gekanteld, het hoofd licht gebogen. De uitgever heeft rode bling-bling-lipjes op haar mond geplakt. Geen vrouw van vlees en bloed lacht ons toe, maar Stine Jensen 2.0. De betere versie van de jonge Deens-Hollandse filosofe. Altijd grappig! Altijd succesvol! Altijd gelukkig!

“Vind je ’em mooi?”, kirt de echte Jensen - ook knap, maar gewoner, minder sexy - op een zonovergoten middag op een Amsterdams terras. “Ik kreeg het verwijt dat dit de meest narcistische omslag ooit moet zijn. (dan ferm) Wie dat beweert, kent geen ironie.” En heeft vooral Jensens essay Echte vrienden niet gelezen. Daarin verkent de filosofe en literatuurwetenschapster van de Vrije Universiteit Amsterdam haar eigen ambivalente houding ten aanzien van sociale media als Facebook, Twitter en WikiLeaks. Echte vrienden is een grappig en persoonlijk en tegelijk geestesprikkelend essay over intimiteit en macht anno 2011.

“Ik was Facebookfan”, schrijft Jensen aan het begin van Echte vrienden. “Razendenthousiast over de mogelijkheid van contact met allerlei mensen over de hele wereld en nieuwsgierig naar de toekomst van het medium. (...) Na ongeveer een half jaar begon er langzaam iets te knagen.” En: “Ik ben een beetje in een wantrouwige burger veranderd.” Met de hulp van filosofen als Schopenhauer, Montaigne en Aristoteles onderzoekt ze hoe het zover is kunnen komen.

Maar eerst even terug naar de glossy cover. Die illustreert volgens Jensen perfect hoe we ons allemaal – met ruim 500 miljoen gebruikers zijn we inmiddels – op Facebook gedragen. “We liegen voortdurend. We doen ons net iets beter voor. We tonen hoe leuk we het hebben. Posten foto’s van bruiloften, van onze kinderen. ‘Kijk mij nou weer eens lol hebben, grappig doen en gelukkig zijn! Kijk eens hoe goed en geslaagd ik mezelf heb voortgeplant!’ Het is een permanent cv, een voortdurende sollicitatie naar de goedkeuring van anderen. We leven in een castingmaatschappij. Dat kan bijzonder vermoeiend zijn. Het is een van de redenen waarom mensen stoppen met Facebook. Ze willen niet permanent beoordeeld worden op hun grappigheid en leukheid.”

Daarmee zijn ze in goed gezelschap, las ik in uw boek. Volgens de Duitse filosoof Arthur Schopenhauer is ‘andermans hoofd een waardeloze plek om als zetel voor geluk te dienen’.

Stine Jensen: Prachtig citaat en het is precies wat we wél doen op Facebook. Schopenhauer zou ons beslist adviseren om weg te wezen uit Facebookland. Net als Jean-Jacques Rousseau. Die onderscheidde twee vormen van eigenwaarde. De amour propre is de zelfliefde waarbij de eigenwaarde afhankelijk is van het oordeel van anderen. De amour de soi garandeert absolute vrijheid, omdat deze eigenwaarde niet via de waardering van anderen tot stand komt. Op Facebook zijn we slaaf van de amour propre. We hengelen voortdurend naar zelfbevestiging.

Tegelijk is dat de reden waarom we allemaal verslaafd zijn aan Facebook - of Crackbook, zoals u het noemt.

Stine Jensen: Facebook is ook de perfecte afleider, een welkome onderbreking van het werk dat gedaan moet worden. Dezelfde Schopenhauer beklaagde zich erover dat voortdurend ongewenste geluiden zijn leven binnendrongen. Hamerslagen, hondengeblaf, gesmijt met deuren en kindergeschreeuw. Het allerergste was het zweepgeknal van koetsiers die voorbijkwamen. Schopenhauer vond het verschrikkelijk. De elite kon haar werk niet doen, die had rust nodig. Vandaag is het zo stil geworden - vinden wij. Er is hoogstens het geraas van auto’s en het pruttelen van de koffiemachine. We worden er gek van. We smeken voortdurend: onderbreek mij. En als niemand mij onderbreekt, onderbreek ik zelf even.

Oké, we zijn ijdele wezens en de boog kan niet altijd gespannen staan. Maar daarom is er toch nog niets mis met Facebook?

Stine Jensen: O, ik dank Mark Zuckerberg elke dag op mijn blote knieën. Vooral om mijn vriend, en dus ook dochter, die ik via Facebook heb gevonden.

Liefde op Facebook. Vertel!

Stine Jensen: Wij kenden elkaar al wel, Facebook bracht ons weer in contact. Maar het had ook een ander netwerk kunnen zijn. Er komen genoeg mooie dingen voort uit sociale media, maar we moeten ons ervan bewust zijn dat er ook schaduwkanten zijn. Dat er een hele economie achter zit: McFacebook. Zuckerberg is een van de machtigste en rijkste mensen op aarde. Hij staat aan het hoofd van een commerciële onderneming die vijftig miljard dollar waard is. Dat is veel geld.

U schrijft: ‘Wij zijn allemaal bij hem in dienst. We zijn de smeerolie van de zaak. Zonder ons dondert de hele onderneming in elkaar.’

Stine Jensen: Op Facebook geven wij informatie over ons merkgebruik, over onze favoriete kleding, waar wij onze koffie drinken. Dat is interessante informatie voor bedrijven, omdat ze dan gericht kunnen adverteren. We hebben geen idee wat er allemaal met die gegevens gebeurt. Ons virtuele boekenplankje - ‘Wat ben je aan het lezen? En wat vond je ervan?’ - is gelinkt aan Amazon.com. Handig, kun je meteen bestellen. Dankzij Facebook weet het kledingmerk Gap dat zijn kopers vaak in Starbucks te vinden zijn. Daar moeten ze dus adverteren. Zo worden onze persoonlijke gegevens te gelde gemaakt. Het intieme wordt handelswaar.

U noemt dat intiem kapitaal.

Stine Jensen: Intiem kapitaal is een term die ik toevoeg aan de Franse socioloog Pierre Bourdieu. Hij had een theorie over de manieren waarop mensen zich van elkaar onderscheiden en macht en invloed verwerven. Bourdieu zag drie vormen van kapitaal: economisch kapitaal, geestelijk kapitaal (je culturele bagage) en sociaal kapitaal (je netwerk en relaties). Intiem kapitaal is de persoonlijke informatie over je relatie, je lichaam en alles wat je normaliter maar met een paar mensen deelt. De kortste definitie die ik geef van intiem kapitaal is verhandelbare privacy. Overigens zetten wij dat intieme kapitaal zelf ook strategisch in, om mensen aan ons te binden.

In welke zin?

Stine Jensen: Bijvoorbeeld als je iemand leert kennen, als je gaat daten. Je wisselt intieme informatie uit om te kijken of je bij elkaar past. Je scant de ander, bijna als handelswaar. Ook politici zetten hun intieme kapitaal strategisch in. Via Twitter bijvoorbeeld. Femke Halsema, de groene politica, die laat weten dat ze net een wijntje heeft gedronken. Maakt haar sympathiek. Jullie hadden toch zo’n boekje een paar jaar geleden, Koken met Steve (Stevaert, id). Ook dat is een voorbeeld van geregisseerde intimiteit. De politicus schuift een hobby naar voren om zijn populariteit uit te breiden. Daarmee zegt hij: ‘Ik hou van lekker koken. Ik ben net als jullie.’

Het lijkt alsof we plots allemaal dikke vriendjes zijn met politici. Stine Jensen: Precies, en daarin verschilt intiem kapitaal wezenlijk van Bourdieus vormen van kapitaal. Intiem kapitaal benadrukt het sociale verschil niet, het schakelt net gelijk. Het werkt egaliserend. Iedereen zit in diezelfde grote groep. Die democratiserende kracht verklaart ook het grote succes van sociale media. Je komt razendsnel met allerlei verschillende mensen in contact. Kijk maar naar de Facebookrevoluties van de jongste maanden. Fantastisch. Omgekeerd geldt echter: met het gemak van een zuchtje kun je iemand ook weer ontvrienden.

Facebookvriendschappen stellen geen eisen, schrijft u.

Stine Jensen: Aristoteles onderscheidt drie soorten vriendschap: vriendschap gebaseerd op plezier, vriendschap gebaseerd op nut en vriendschap gebaseerd op een hoger doel, zoals een gemeenschappelijke deugd. De eerste twee vriendschappen zijn kortstondig en gericht op de bevrediging van het ego. De laatste vorm betreft de ‘ware vriendschap’. Op Facebook en Twitter draait het vooral om plezier en nut. Vriendschappen zijn vluchtig en oppervlakkig. Mensen worden tot object herleid.

Met de Italiaanse schrijver Alessandro Baricco hebt u het over de ‘horizon-tale mens’ en ‘de cultuur van de oppervlakte’. Wat bedoelt u daarmee?

Stine Jensen: Baricco zegt heel mooi dat we door de komst van het internet ‘ademen met de kieuwen van Google’. We ademen niet meer díép, maar blijven - hap-hap - aan de oppervlakte. Op het internet surf je van link naar link en dat doe je met je vrienden ook. Je surft van de ene statusupdate naar de andere. Facebook is een enorme zee van vrienden waar je een beetje door laveert zonder ooit aan te komen of te landen. Neem jarig zijn op Facebook: dat lijkt ontzettend leuk, maar eigenlijk is het heel nep. Vooral omdat niemand meer belt. Een berichtje op je muur en klaar, afgehandeld. Facebook ontslaat je van de verplichting om een goeie mens te zijn.

Vatten we het even samen: Facebook is tijdverspilling, het leidt tot een gebrek aan concentratie, oppervlakkigheid en verstoorde relaties. Bent u nog op Facebook?

Stine Jensen: Ja-ah, ik vind het enorm moeilijk om eraf te gaan. Ik blijf ‘de adept die dol is op ontboezemingen en houdt van voyeurisme, die met plezier de digitale etalages bekijkt’’, zoals ik in mijn essay schrijf, maar over andere aspecten ben ik vrij kritisch. Mijn houding is ambivalent. Oké, het is tijdverspilling, maar misschien verspilde ik die tijd vroeger voor de tv. Ik benijd wel de mensen die er geen enkel dilemma over hebben. Die gewoon zeggen: ‘wat een onzin’ en niet meedoen.

U pleit voor slow facebooken?

Stine Jensen: Ik kan me voorstellen dat ik een weekje probeer om er echt niets aan te doen. Heel veel mensen kunnen een week zonder seks, maar een week zonder internet? Een week zonder Facebook is de eerste stap. Dat moet lukken. Anderzijds: het leven wordt niet echter als je ophoudt met online te leven. We zijn allemaal romantici. We denken dat we dan in het bos gaan wandelen en meer tijd besteden aan onze ‘echte’ vrienden. Dat is niet zo. Trouwens, authenticiteit is een illusie. Het is geen feit, maar een waardeoordeel. Het is een ideologisch concept dat al 250 jaar wordt ingezet tegen het ‘inauthentieke’ leven van de moderne wereld waarin individualisme en zelfontplooiing hoogtij vieren. We moeten ophouden te streven naar authenticiteit.

U schrijft dat sociale media u in een wantrouwige burger hebben veranderd. Dat is vrij dramatisch.

Stine Jensen: Ik ben wantrouwig geworden in zoverre dat ik niet meer uitga van de goeie bedoelingen van de overheid, van bankiers, van hele beroepsgroepen. Terwijl ik dat vroeger wel deed. Dat heeft met de cultuur van lekken te maken die heerst, WikiLeaks en consoorten. Er komt zoveel informatie vrij dat je wel wantrouwig moet zijn. Erg paradoxaal is dat: hoe meer er lekt, hoe transparanter de samenleving wordt en hoe meer reden tot wantrouwen je hebt. Vertrouwen is gebaat bij het geheim.

Was WikiLeaks er beter nooit geweest?

Stine Jensen: Neen, want WikiLeaks heeft belangrijke feiten aan de oppervlakte gebracht. Het is in ons belang te weten dat er burgerdoden zijn gevallen in Irak. Het is een controle op de macht. WikiLeaks plaatst ons als individu ook voor de fundamentele vraag welke persoonsgegevens we liever niet zien vrijkomen. We roepen allemaal dat we niets te verbergen hebben, maar iedereen heeft dingen die hij niet online zou willen terugvinden. Hoeveel geld je op je bankrekening hebt, seksuele informatie, je laatste huisartsbezoek gedetailleerd beschreven. Ik raad iedereen aan om een IkiLeaks te maken, een lijst van persoonlijke informatie. Bestudeer hoe transparant je over de lijst wil zijn en wat je met wie wil delen. Alleen met jezelf, je familie of je vrienden, of ook met je followers en Facebookvrienden, met Mark Zuckerberg, met bedrijven en met de overheid.

Stine Jensen, Echte vrienden, Lemniscaat, 2011

Interview door Ilse Degryse.

Dit interview verscheen eerst in ‘Uitgelezen’, de Boekenbijlage van De Morgen

Stine Jensen

Links

http://www.stinejensen.nl/