Voor al diegenen die nog in de waan verkeren dat ze hun deur maar op slot hoeven te draaien en de gordijnen dicht te trekken om privacy te hebben, komen Juli Zeh en Ilija Trojanow met slecht nieuws. Tegenwoordig heeft de overheid het recht om je telefoon af te luisteren, je mails te lezen en de inhoud van de harde schijf van je computer te kopiëren. De politie mag je doen en laten in de gaten houden door middel van camera’s en als ze het nodig vindt mag ze je zelfs voor lange tijd in voorhechtenis nemen zonder je van iets concreets te beschuldigen. We spraken met een van de auteurs van Aanslag op de vrijheid, Ilija Trojanow, en volgens hem gaat het hard de verkeerde kant op, heel hard. “Neem bijvoorbeeld INDECT,” zegt hij, “het Europese project om computergestuurd misdaad te bestrijden dat een zware inbreuk op eenieders privacy zal betekenen. Het werkt met camera’s die overal op straat geïnstalleerd worden. Stel dat je je verdacht gedraagt en je toevallig lijkt op iemand die in het boevenbestand van INDECT zit, dan schiet het netwerk in actie en word je door middel van camera’s doorheen de stad gevolgd tot iemand het bevel geeft om je op te pakken. INDECT zal wellicht over twee jaar in gebruik zijn en men plant een eerste test tijdens het Europees kampioenschap voetbal in Polen en Oekraïne in 2012.

Het gekke is dat de EU bij het ontwikkelen van dit systeem samenwerkt met een Amerikaanse firma die claimt een sluitende methode te hebben bedacht om emoties te lezen op een gezicht. Aan het gezicht van een zelfmoordterrorist zou je kunnen zien dat hij op het punt staat zijn explosievengordel tot ontploffen te brengen. Op zich klinkt dat misschien goed, maar wat mij verontrust is dat volstrekt onschuldige mensen die zich om een of andere reden gespannen voelen ook door dat systeem opgemerkt zullen worden. Opeens lopen we allemaal de kans om valselijk beschuldigd te worden van terrorisme en daarom ergens zonder enige reden voor onbepaalde tijd in een donkere kelder te verdwijnen. Bovendien stel ik me vragen bij dat systeem. Het is toch best denkbaar dat een zwaar gelovige terrorist het idee dat hij binnenkort in het hiernamaals zal zijn juist zalig vindt en dus met een brede glimlach op het gezicht zal rondlopen? Het verontrustende is dat we op die manier aan het veranderen zijn van een samenleving die reageert op misdadig gedrag in een die toeslaat nog voor er van enige misdaad sprake is.

En zo komen we wel heel dicht bij de distopieën van Orwell en Huxley natuurlijk. In 1984 en Brave New World kan het individu geen misdaad meer begaan. Het heeft de vrijheid daartoe verloren doordat de overheid preventief ingrijpt. Het basisconcept van ons recht, waarbij je onschuldig bent tot bewezen is dat je iets misdaan hebt, komt daarbij op de helling te staan, want in die denkwijze ben je al schuldig voor je iets hebt gedaan. We hebben hier dus te maken met een heuse paradigmawijziging in de relatie tussen de staat en de burger.”

Iemand oppakken omdat hij eraan denkt een aanslag te plegen kan dus niet?

Ilija Trojanow: Natuurlijk niet, dat voel je gewoon aan je kleine teen, en bovendien is het een van de essentiële hoekstenen van ons rechtssysteem. En toch worden vandaag in de VS mensen veroordeeld voor het louter plannen van een aanval, na openlijke uitlokking door de CIA. De agenten van die organisatie zoeken eerst wanhopige migranten uit, bieden hen vervolgens 50.000 dollar om een verdacht pakket ergens heen te brengen en arresteren hen wanneer ze daarin toestemmen. Alweer een terrorist gevat. Dat is toch belachelijk. Het is niet moeilijk om in Amerika mensen te vinden die aan lager wal geraakt zijn en alles zouden doen voor een smak geld. 15.000.000 mensen weten niet of ze morgen nog wel eten zullen hebben en 3.000.000 zijn de voorbije jaren uit hun huis gezet. En het blijft niet beperkt tot de VS, onlangs hadden we in Duitsland een gelijkaardig geval, waarbij de explosieven geleverd werden door de Turkse geheime dienst. Het hele land was vervolgens vol lof over de veiligheidsdiensten die een grote aanslag hadden verijdeld.

Het smerige is dat rechten die we al honderden jaren als verworven beschouwen, in het geniep afgeschaft worden. Niemand heeft ooit openlijk in het Britse parlement verdedigd dat het uit 1679 daterende ‘habeas corpus’, dat zegt dat je nooit iemand willekeurig mag arresteren, afgeschaft moest worden. Maar dat is wel wat er inmiddels is gebeurd. Er worden mensen opgepakt die zonder te weten waarvan ze beschuldigd zijn voor lange tijd in voorhechtenis verdwijnen, wat in strijd is met een van de basisprincipes van onze samenleving. Wanneer het over integratie van migranten gaat wordt er constant verwezen naar onze Westerse waarden, maar waar komen die in feite op neer? Op burgerrechten natuurlijk, want alles wat religieus of cultureel is, kan in vraag gesteld worden. En precies die rechten zijn we nu zelf aan het inperken. Het is immers niet alleen Abdulah die midden in de nacht van zijn bed gelicht kan worden om in een donkere cel te verdwijnen, maar ook Jan of Piet.

En toch lijkt niemand zich zorgen te maken. Meer zelfs, iedereen verwelkomt die paradigmawijziging omdat ze veiligheid brengt.

Ilija Trojanow: Tot ze zich bewust worden van de sinistere consequenties van die veiligheid. Je kunt het vergelijken met een geneesmiddel dat belooft je van al je kwalen af te helpen en waarmee je dus heel gelukkig bent. Tot je op de bijsluiter de waslijst bijwerkingen leest. Het probleem is dat we op politiek vlak geen testprocedures hebben zoals in de geneeskunde, waarbij een nieuw middel eerst tien jaar uitgetest wordt alvorens het op de markt komt. Integendeel, in heel wat landen zijn de nieuwe veiligheidswetten in geen tijd door het parlement gejaagd, waarbij de volksvertegenwoordigers soms niet wisten wat ze goedkeurden. Of, zoals men met INDECT deed, men keurt het eerst goed op Europees vlak, waarna de nationale overheden er zich zogenaamd niet meer tegen kunnen verzetten, wat een klassieke methode is om de publieke opinie monddood te maken. Het probleem is vaak ook dat die nieuwe wetten en opsporingsmethodes heel goed zijn in het beperken van onze vrijheid maar nooit leiden tot het betrappen van een terrorist. En daar is ook een goeie reden voor.

Complete controle werkt alleen wanneer de gecontroleerde onoplettend is, wat je van een terrorist niet echt moet verwachten. Tenzij het een idiote terrorist is natuurlijk, die zijn aanslag plant via zijn gsm en in iedere mail die hij verzendt ‘Al Qaida’ zet. We moeten ons dus afvragen waarom men zo graag iedereen in het oog houdt tegenwoordig en welke groepen er tot nu toe aangepakt zijn met de nieuwe antiterrorismewetten, en dan blijken dit vooral milieu- of dierenrechtenactivisten te zijn. Dit is ondermeer gebeurd in Oostenrijk, waar men die wetten gebruikt heeft om er een volstrekt pacifistische dierenrechtenorganisatie mee aan te pakken die nooit iets anders gedaan heeft dan oproepen tot burgerlijke ongehoorzaamheid. In plaats van ze tegen moslimextremisten in te zetten worden die wetten dus gebruikt om iedere vorm van sociaal protest de onderdrukken, en dat precies op een moment in de geschiedenis dat dit protest omwille van allerhande ecologische en economische redenen steeds omvangrijker dreigt te worden.”

Toen tien dagen geleden de bompakketten uit Jemen ontdekt werden had Obama het over een bedreiging van de Amerikaanse natie. Is dat nog wel in proportie?

Ilija Trojanow: Wanneer je naar al die zogenaamde bedreigingen van de Westerse wereld kijkt, besef je hoe machteloos de terroristen wel zijn. Postpakketten versturen vanuit Jemen is gewoon vragen om ontdekt te worden. Als ze echt een bedreiging zouden vormen, verstuurden ze die pakketten vanuit Londen, Washington of Parijs. Hetzelfde geldt voor de Nigeriaan die vorige Kerst een bom wou laten ontploffen in een vliegtuig. Die man was zogezegd opgeleid in Jemen. Wat voor opleiding moet dat wel niet geweest zijn, vraag ik me dan af, wanneer hij in zijn vliegtuigzetel onder een deken zijn bom probeert aan te steken. Dat is toch gewoonweg ongelooflijk incompetent? Wat dit aantoont is dat de bedreiging vandaag verwaarloosbaar is en dat de terroristen niet meer in staat zijn om een 9/11 te veroorzaken. Bovendien wordt de Jemenitische terreurdreiging ook volstrekt verkeerd aangepakt. Dat land is ontstellend arm, een derde van de jonge mannen is werkloos, er heerst een bijna permanent watertekort en van enige staatsstructuur is geen sprake.

Het geld dat gebruikt wordt om Jemen in het oog te houden en om er marineschepen voor te posteren zou dus veel beter aangewend worden om iets aan die hopeloze toestand te doen. Mensen met een toekomst gooien immers geen bommen. Maar daar wordt niet aan gedacht omdat we in een systeem leven waarin de veiligheidsindustrie alles voor het zeggen heeft. Het is tijd dat we een beetje minder hysterisch beginnen worden. We leven in de veiligste maatschappij ooit en we zitten onophoudelijk te fantaseren hoe we op een gruwelijke wijze aan ons einde zouden kunnen komen terwijl we geen oog hebben voor de zaken die ons werkelijk doden, zoals auto-ongelukken, medische wanpraktijken of de griep, die in Duitsland ieder jaar 50.000 levens eist. Hoor jij iemand roepen dat we een oorlog tegen de griep moeten beginnen? De varkensgriep daarentegen, dat was pas een gevaar (lacht), de farmacie kan weer een paar jaar verder met de winsten die de volkomen overbodige vaccins hebben opgeleverd. Angst is vandaag een uiterst winstgevend zaakje geworden. Vertrouw dus geen politicus die je angst wil aanpraten. Die wil je irrationeel laten handelen, tegen je eigen belangen in.

Ilija Trojanow & Juli Zeh, Aanslag op de vrijheid, vertaald door Hilde Keteleer, De Geus, 2010, 157 p.

Interview door Marnix Verplancke

Deze tekst verscheen eerst in ‘Uitgelezen’, de boekenbijlage van De Morgen



Ilija Trojanow (°1965, Sofia, Bulgarije)

Vluchtte in 1971 samen met zijn familie via Joegoslavië en Italië naar Duitsland. Een jaar later vertrok het gezin naar Kenia, waar vader aan de slag ging als ingenieur. Ze bleven er tien jaar, tot Trojanow in München etnologie en rechten ging studeren. Daarna verhuisde hij voor vijf jaar naar Bombay en tussen 2003 en 2007 verbleef hij in Kaapstad. Sindsdien woont hij opnieuw in Duitsland. Publiceerde eerder De heilige bron van Mekka, een verslag van zijn deelname aan de hadj in Mekka met als doel het wezen van de islam beter te begrijpen. Wil voelen wat zijn personages voelden en deed daarom bijvoorbeeld Richard Burtons expeditie doorheen Tanzania nog eens over: te voet van de kust van de Indische Oceaan naar het Tanganyikameer, over een afstand van 1500 kilometer. Die reis resulteerde in de roman De Wereldverbeteraar, die zijn internationale doorbraak betekende. Zijn engagement blijkt niet enkel uit Aanslag op de vrijheid dat hij samen met de Duitse Juli Zeh schreef, maar ook uit de driedelige tv-documentaire Vorwärts und nie vergessen. Ballade über Bulgarische Helden die hij een paar jaar geleden regisseerde, over de manier waarop men in het huidige Bulgarije de misdaden van het voormalige communistische regime onder de mat probeert te vegen.

Ilija Trojanow

Links

mailto:marnixverplancke@skynet.be