Ondanks de wereldwijde toename van de welvaart tijdens het voorbije decennium blijven vele miljoenen mensen in armoede en onvrijheid leven. Dat is zeker het geval in Afrika, de Arabische wereld, Latijns Amerika en landen ten Oosten van de Europese Unie De grootste slachtoffers zijn evenwel de vrouwen die ingevolge religieuze en culturele tradities zowel fysisch als geestelijk onderdrukt worden en een onmenselijk leven leiden. Het gaat om vrouwen in zowat alle landen, maar toch vooral in de moslimwereld. Vrouwen in ondermeer Nigeria, Algerije, Saoedi-Arabië, Iran, Afghanistan en Pakistan. Over die onderdrukte positie van de vrouw in dat laatste land schreef de Nederlandse journaliste en diplomatenvrouw Betsy Udink een bikkelharde getuigenis onder de titel Allah & Eva. Het is een bundeling van essays waarin de schrijfster het egoïsme, het cynisme en de ongemene brutaliteit van mannen in de patriarchale Pakistaanse maatschappij aan de kaak stelt. Een interview met de auteur. Pakistan wordt ook het Land van de Zuiveren genaamd. Vanwaar komt die naam en hoe is het land eigenlijk ontstaan?

Betsy Udink: De Pakistani zelf verklaren de naam van hun land aldus: ‘stan’ is land en Pak(s) is een Perzisch woord voor spiritueel zuivere mensen. Het land is in 1947 ontstaan toen de Britten zich terugtrokken uit hun kolonie die tot dan toe British India heette. Een groot deel van de moslims scheidde zich onder leiding van Mohammed Jinnah af van de Hindoes. Hun nieuwe staat – met toen nog Karachi als hoofdstad – bestond uit de helft van de provincie Punjab, uit Sindh, Baluchistan, de North West Frontier Province en Kashmir. Dat laatste hoopte men althans. Maar de Hindoestaanse Indiërs claimden het ook. Sindsdien verkeren Pakistan en India bijna voortdurend op voet van oorlog. Het ideaal van de stichters van Pakistan was een staat waar moslims rustig met elkaar konden leven zonder onderdrukt te worden door Hindoes. Zoals u weet is het anders gegaan. De islamitische sekte van de Ahmadiya’s werd vrijwel onmiddellijk vervolgd. Later gingen shi’ieten en sunnieten elkaar te lijf en met elkaar maakten ze het leven van de niet-islamitische minderheden als christenen en Hindoes zuur.

In de loop van de jaren kregen de orthodox religieuze partijen in Pakistan steeds meer greep op de overheid. Hoe is dat kunnen gebeuren en wat zijn er de gevolgen van?

Betsy Udink: Met ‘orthodoxe’ partijen bedoelt u waarschijnlijk de fundamentalisten. Ik maak een onderscheid tussen orthodox enerzijds en fundamentalistisch of islam-fascistisch anderzijds. Orthodoxe moslims (of christenen, of joden of zoroasters) zijn in mijn ogen vrome lieden die zich niet met geweld inlaten en die niet noodzakelijkerwijze hun wil aan de buitenwereld opleggen. Behoudend en star maar niet fysiek bedreigend als de politieke islam of wel het islamitisch fundamentalisme. De fundamentalistische partijen waren oorspronkelijk tegen de stichting van de staat Pakistan. Toen die er eenmaal was, wilden ze de staat naar hun hand zetten: niet langer een staat voor moslims uit het voormalige Brits India, maar een islamitische staat, een staat waar de islamitische wet oppermachtig zou zijn. Die partijen hebben zich sinds 1947 bediend van straatterreur, en alle (seculiere) leiders, te beginnen bij Zulfikar Ali Bhutto, zijn er voor gezwicht en hebben amendementen op de grondwet ingediend die het land steeds verder in de richting van het islamitisch fundamentalisme heeft gedreven.

Heel wat historici en waarnemers stellen dat de Verenigde Staten daar ook een belangrijke rol inspeelden. Klopt dat?

Betsy Udink: Vanaf 1979 toen de Sovjet Unie Afghanistan binnenviel hebben de Verenigde Staten en zijn bondgenoten gebruik gemaakt van het religieuze vuur van Pakistani en Afghanen om de rode vijand in zijn onderbuik aan te vallen. In ’89 trokken de Russen zich terug uit Afghanistan en kort daarna viel het communistische rijk uiteen. De Taliban die later, in de jaren negentig, Afghanistan op andere groepen veroverden, probeerden het stadsstaatje dat Mohammed in de zevende eeuw in en rond Mekka en Medina stichtte te kopiëren. Zij hadden hun ideologie geleerd in de koranscholen in de vluchtelingenkampen in Pakistan. De Verenigde Staten voorzagen de fundamentalisten in hun strijd tegen de Sovjet Unie van wapens en later kregen de Pakistaanse en Afghaanse fundamentalisten wapens en geld uit de Arabische landen.

Hoe staat het in Pakistan met de positie van de minderheden zoals christenen en ongelovigen?

Betsy Udink: Zeg in het islamitische Pakistan nooit dat u een ongelovige bent. Christenen, hindoes, zoroasters, sikhs en boeddhisten worden er wel als minderheden erkend. Ze hebben het allemaal moeilijk maar het zijn vooral steeds de christenen die in de problemen komen. Ze worden vaak gezien als de handlangers van het Westen en het opblazen of beschieten van hun kerken wordt door de daders beschouwd als een daad tegen Amerika of West Europa.

U schrijft dat in bepaalde delen van het land de orthodoxe islam erin geslaagd is de sharia terug in te voeren. Wat moet ik mij daarbij voorstellen?

Betsy Udink: In de North West Frontier Province hebben de fundamentalistische partijen tijdens de laatste verkiezingen een kleine overwinning behaald. Zij vormen de provinciale regering. Het is niet zo dat zij de sharia terug invoeren, want die was daar geen wet, maar inderdaad hebben de fundamentalisten met steun van andere partijen in het parlement van de NWFP de sharia tot wet van de provincie verklaard. In de praktijk is dat vooral neergekomen op een strenge scheiding tussen mannen en vrouwen en het verbieden van alle gezellige dingen: bioscopen dicht, in bussen en andere openbare gelegenheden geen muziek meer. En verder mogen mannelijke pathologen geen obducties (gerechtelijke lijkschouwingen, nvdv) meer verrichten op vrouwenlichamen.

In u boek komt regelmatig terug op nefaste impact van de zogenaamde blasfemiewetten die onder de fundamentalistische dictator Zia ul-Haq werden ingevoerd. Wat houden deze wetten juist in en wat betekenen ze in de praktijk?

Betsy Udink: Onder de blasfemiewetten kun je heel makkelijk veroordeeld worden wegens godslastering. Ik ken in Pakistan een geval van een vrouw die in een winkel ruzie kreeg met een andere klant. In de hitte van de woordenwisseling zei zij iets over de baard van de man. De man heeft haar meteen aangeklaagd wegens blasfemie. Hij had zijn baard namelijk net zo gekamd en zijn bovenlip gladgeschoren als de Profeet Mohammed. Dus met de belediging van zijn baard had ze de baard van de Profeet beledigd. De vrouw kwam er gelukkig zonder gevangenisstraf af maar moest de beledigde baardman wel een bedrag als schadevergoeding betalen. Een ander geval is dat van een arts die tijdens een college over hygiëne op de Academie voor Homeopathie in Rawalpindi had gezegd dat Mohammed voor zijn veertigste zijn schaamharen niet epileerde omdat hij daartoe nog geen opdracht van Allah had gekregen. Pas op die leeftijd en in de daarop volgende twee decennia kreeg Mohammed namelijk zijn openbaringen. Ook had de arts gezegd dat de ouders van Mohammed geen moslims waren omdat zij stierven lang voordat Mohammed de koran geopenbaard kreeg. De arts werd ter dood veroordeeld, maar later in hoger beroep vrijgesproken. Ik heb hem de dag na zijn vrijlating gesproken op een onderduikadres. Want hoewel vrijgesproken door een rechtbank is iemand die ooit beschuldigd is geweest van blasfemie zijn leven niet zeker meer. Drie weken na zijn vrijlating is hij naar Zwitserland gevlucht waar hij onmiddellijk politiek asiel kreeg. Leiders van fundamentalistische partijen hebben keer op keer gezegd dat het vragen om afschaffing van de blasfemiewetten, zoals Pakistaanse mensenrechtenactivisten doen, op zichzelf al godslasterlijk is.

De voorbije weken was er heel wat te doen om enkele Deense cartoons waarin de profeet Mohammed als een terrorist staat afgebeeld. Daar kwam vanuit de ganse moslimwereld fel protest tegen. Vreest u niet dat men onder druk van de islam de vrijheid van meningsuiting in het Westen onder druk komt te staan?

Betsy Udink: Ik vind dat er te angstig wordt gereageerd op de verwijten uit islamitische landen dat mensen uit het Westen moslims geen respect tonen. Zoals u weet is angst een slechte raadgever. Uit angst dat wij steeds maar beschuldigd worden van respectloosheid gaan we door de knieën en verontschuldigen we ons voor een grapje dat is gemaakt. Naar mijn idee wilde de tekenaar van de spotprent van Mohammed met een bijna ontploffende tulband op zijn hoofd aantonen dat de Profeet en zijn leer is gekaapt door een stel dood en verderf zaaiende mannen en stak hij niet de draak met de Profeet. Hij stak de draak met de islamo-fascisten. Maar misschien moeten wij eens een visie gaan ontwikkelen op onze energiebehoeften. Zolang we van de olie afhankelijk zijn, zijn we overgeleverd aan de nukken en grillen van de wahhabistische interpretatie van de islam. Ook zouden we eens goed naar ons drugsbeleid moeten kijken. De fundamentalisten in Afghanistan en Pakistan drijven op het geld van de papeverteelt. Misschien is dit wel vloeken in uw kerk maar het kan goed zijn u het volgende eens af te vragen: ‘wat is erger, afhankelijk te zijn van fanatieke fundamentalisten of het risico van een ongeluk in een kerncentrale?’

Volgens de plaatselijke mullahs is de islam de enige godsdienst ter wereld die vrouwen rechten heeft gegeven. Zie je dat in de realiteit?

Betsy Udink: Volgens Pakistaanse fundamentalisten heeft Allah de vrouw het recht gegeven vrouw te zijn, dat wil zeggen het recht om moeder te worden en te zijn, het recht om afhankelijk te zijn van de vader van haar kinderen, en het recht om de man op het rechte pad van Allah te houden. Het spreken over ‘rechten van de vrouw’ door de mullahs schept verwarring. Er wordt daar, in ‘fundostan’, iets anders verstaan onder de rechten van vrouwen dan wij in het westen. Ik vind dat het tot de rechten van de vrouw behoort om vrij en onafhankelijk van welke man dan ook te leven. In het land waar de fundamentalisten over rechten van vrouwen spreken worden vrouwen en meisjes als ze een jongen of een man hebben aangekeken door hun vaders of broers aangeklaagd wegens vreemd gaan. Een vrouw die verkracht is en naar de politie gaat en aangifte wil doen moet vier mannelijke getuigen van onbesproken gedrag kunnen oproepen die getuige zijn geweest van de daad, wat natuurlijk onmogelijk is. Welke vrome, nette man gaat staan toekijken bij een verkrachting zonder in te grijpen? Meestal komt het er op neer dat een vrouw die zegt dat ze verkracht is wordt aangeklaagd wegens overspel. Ze heeft immers toegegeven met een man gepaard te hebben. Pakistan kampt met een enorme ongelijkheid tussen aantal mannen en vrouwen. Het is het enige land ter wereld waar de levensverwachting voor vrouwen lager is als voor mannen? Is daar een reden voor en wat zijn de gevolgen ervan?

Betsy Udink: De oorzaak van die ongelijkheid moet vooral gezocht worden in de tribale en feodale gemeenschappen waaruit het land bestaat en die vrijwel overal meer waarde hechten aan het hebben van zoons dan aan dochters. Een andere oorzaak is achterlijkheid. In Pakistan worden acht miljoen vrouwen vermist. Vrouwen die nooit geboren zijn of als baby’tje of meisje gestorven zijn als gevolg van (actieve) verwaarlozing. Meisjes en vrouwen – ook de zwangeren – krijgen slechter voedsel dan de jongens en mannen, voor hen wordt minder vaak medische hulp ingeroepen dan voor mannen. De discriminatie van vrouwen wreekt zich als zij zwanger zijn. Bijna alle zwangere vrouwen in Pakistan hebben bloedarmoede, en dat en het slechte voedsel dat ze krijgen heeft invloed op de ontwikkeling van de foetus. Baby’s hebben daardoor een te laag gewicht bij de geboorte en hun hersens zijn niet goed ontwikkeld. Het enorm tekort aan vrouwen kan in een land als Pakistan ernstige politieke gevolgen hebben. Het betekent namelijk dat er ook acht miljoen mannen zijn die niet kunnen trouwen. Jonge mannen zonder vrouwen die hun hormoonhuishouding een beetje hadden kunnen regelen, jonge mannen zonder de verantwoordelijkheid die een gezin hen geeft, neigen de straat op te gaan en te demonstreren en te brandstichten of te doden bij het minste of geringste dat hen in hun ogen in hun eer aantast.

Volgens heel wat waarnemers zou Osama Bin Laden en Al Quada een onderkomen vinden in Pakistan. Is dit geloofwaardig?

Betsy Udink: De militaire leiders in Pakistan en de Amerikanen beweren keer op keer dat Osama Bin Laden zich in het grensgebied van Afghanistan en Pakistan bevindt. Zij zeggen dat zo dikwijls dat niemand zich ooit afvraagt of hij niet inmiddels gestorven is aan de gevolgen van zijn nierziekte of zich misschien verborgen houdt in de zuid Filippijnen.

Hoe ziet u de toekomst? Gaan we naar een botsing van beschavingen zoals werd voorspeld door Samuel Huntington of krijgt een gematigde islam een kans?

Betsy Udink: Een vraag die vaak gesteld wordt en het beste antwoord hierop is van Wafa Sultan, een Arabisch-Amerikaanse psychologe. Op 21 februari 2006 werd zij geïnterviewd, of beter gezegd verhoord, door Al-Jazeera televisie. Wafa Sultan zei: ‘De botsing waarover je almaar hoort is geen botsing van godsdiensten of een botsing van beschavingen. Het is een botsing tussen twee tijdperken. Het is een botsing tussen de mentaliteit van de Middeleeuwen en een mentaliteit die behoort tot de 21ste eeuw. Het is een botsing tussen beschaafdheid en achterlijkheid, tussen ontwikkeling en primitiviteit, tussen barbaarsheid en rationaliteit. Het is een botsing tussen aan de ene kant de mensenrechten en de andere kant de schending van die rechten. Het is een botsing tussen zij die vrouwen als beesten behandelen en zij die hen als mensen behandelen.’ De ondervrager noemde Wafa Sultan daarop een ketter en een godslasteraar. Een Syrische imam veroordeelde haar als een afvallige (van de islam) en beschuldigde haar ervan de islam meer schade toe te brengen dan de Deense cartoons hebben gedaan.

Interview door Dirk Verhofstadt

Betsy Udink

Links

mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be