Enkele weken voor zijn boek in de winkels verscheen, ontving Dirk Verhofstadt al een boze reactie van een verontwaardigde gelovige “Ik heb vernomen dat u een boek geschreven heeft over Pius XII waarin u nogmaals de vele leugens en onwaarheden over deze paus oprakelt. Waarschijnlijk zal ik aangifte doen tegen u, en ben ik, samen met vele anderen, van plan te komen demonstreren op 4 oktober bij Het Andere Boek (een jaarlijkse boekenmanifestatie in Antwerpen). Het moet maar eens gedaan zijn om via leugens de kerk te besmeuren. Katholieken worden weer mondiger en dat is maar goed ook.”

De auteur van Pius XII en de vernietiging van de Joden moet er een beetje om glimlachen. “Die man heeft nog geen letter van mijn boek gelezen en trekt bij voorbaat zijn conclusies op grond van een aankondiging op internet. Hij staat echter wel voor een stroming, die vindt dat je geen enkele kritiek mag leveren op religieuze symbolen en figuren. Deze mensen vinden kritiek op een religie blasfemie. Het moet verboden worden. Daarmee raken ze aan de vrijheid van meningsuiting.”

Op één punt is de vrees van de boze briefschrijver gegrond: Pius XII komt er niet al te best van af in het boek van Dirk Verhofstadt. Eugenio Pacelli (1876-1958), die tijdens de Tweede Wereldoorlog optrad als ‘de plaatsvervanger’ van God verhief zijn stem niet of heel zwakjes en omfloerst tegen de massamoord op zes miljoen joden. Pius XII en de katholieke kerk omarmden het nationaal-socialisme en andere autoritaire stromingen als bondgenoot tegen het communisme. De oorlogspaus zag bovendien meer heil in het fascisme dan in de liberale democratie, omdat hij bang was voor vrijheid van meningsuiting, secularisatie, individualisme en geloofsafval. En als de ‘moederkerk’ dan toch haar stem verhief tegen Adolf Hitler en zijn trawanten, dan ging het meestal om de belangen van de kerk zelf.

Een treffend voorbeeld geeft Verhofstadt uit zijn eigen België. “Het bisschoppelijke paleis van onze kardinaal Van Roey stond in dezelfde straat als de Dossinkazerne, de plek waar de Joden werden verzameld, vergelijkbaar met het doorgangskamp Westerbork in Nederland. De kardinaal kon weten wat zich daar afspeelde. De opgepakte Joden onderweg naar de kazerne of op weg naar de deportatietreinen kwamen langs zijn paleis. Hij heeft zijn stem niet laten horen. Maar hij protesteerde wel toen de Duitse bezetters van plan waren om de kerkklokken om te smeden tot kanonnen.”

Dirk Verhofstadt (zijn oudere broer was negen jaar premier van drie Belgische regeringen) is een vooraanstaande intellectueel in Vlaanderen. De Gentse auteur is kernlid van Liberales, een onafhankelijke liberale denktank. Zijn werk wordt ook in Nederland gewaardeerd. De vereniging De Vrije Gedachte riep Verhofstadt in 2007 uit tot ‘Vrijdenker van het jaar’.

Zijn boek over Pius XII komt uit op een uitgekiend tijdstip. Op 9 oktober herdacht de katholieke kerk de vijftigste sterfdag van deze paus. In het Vaticaan wordt hard gewerkt aan de zaligverklaring van Pacelli. Volgens relator (‘onderzoeker’) Peter Gumpel voldoet Pius XII aan alle morele voorwaarden, en is het nu alleen nog maar wachten op de noodzakelijke wonderen, die door toedoen van de overleden paus tot stand zijn gekomen. Verhofstadt heeft grote bezwaren tegen een heiligverklaring.

Waarom eigenlijk? In de afgelopen 2000 jaar zijn meer figuren met een dubieuze achtergrond heilig verklaard. Waarom maakt een liberale atheïst zich druk over de interne zaken van de rooms-katholieke kerk?

Dirk Verhofstadt: Als een voetbalclub of een kaartclub een verdienstelijk lid in het zonnetje wil zetten, dan is dat hun zaak. De zalig- of heiligverklaring van paus Pius XII is van een andere orde. Hij was voor miljoenen mensen de hoogste morele autoriteit in de wereld. Hij droeg de tiara en was overtuigd van zijn eigen onfeilbaarheid. Maar hij heeft gefaald in een van de duisterste perioden van onze geschiedenis. De vraag of je zo iemand dan toch heilig moet verklaren overstijgt de katholieke kring.

Paus Pius XII was toch niet de aanstichter van de Tweede Wereldoorlog en de moord op zes miljoen Joden?

Dirk Verhofstadt: De aanstichter was hij natuurlijk niet. Bij een misdaad is de opdrachtgever de hoofdverantwoordelijke. Daarnaast heb je de uitvoerders. Maar op de derde plaats komen pas degenen die de macht en de mogelijkheid hebben er iets aan te doen. Pius XII hoort bij die derde categorie thuis. Tussen die omstanders bestaat wel verschil. Een Duitse moeder, die van haar zoon vreselijke verhalen hoorde over het Oostfront kon weinig uitrichten, de paus met zijn onvoorstelbare macht en invloed onder de gelovigen in Duitsland en Oostenrijk kon wel degelijk iets ondernemen.

Sommige verdedigers zeggen dat Pius XII wel zijn stem heeft verheven.

Dirk Verhofstadt: Pius XII was de paus die de stad Rome ongeschonden door de oorlog wist te leiden. Daarvoor waren de Romeinen hem zeer dankbaar. Later kwam de kritiek, in 1963 via het spraakmakende toneelstuk De Plaatsbekleder, dat de paus niets had gedaan. Zijn secretaris Albert Leiber verklaarde toen dat de paus pas tegen het einde te weten kwam hoe erg de nazi’s tegen de Joden waren opgetreden. Die stelling heeft geen stand gehouden. Pius XII was waarschijnlijk de best geïnformeerde persoon tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij kreeg van overal berichten van bisschoppen en priesters, vanuit Duitsland, Italië en hun bondgenoten, uit de geallieerde landen en ook uit neutraal gebied.

Toen de stelling geen stand hield dat de paus het niet heeft geweten, kwam er een tweede verdedigingsgolf. Hij heeft wel gesproken. Dat klopt in zoverre dat hij in enkele brieven, persoonlijke gesprekken en encyclieken heel voorzichtig wat heeft gezegd. Maar het was heel verhuld op een manier, waardoor het de gelovigen niet bereikte. Hij heeft enkele zinnetjes voorgelezen in een drie kwartier durende kerstboodschap, die lang en saai was. Het werd daardoor niet opgemerkt. Nooit heeft hij openlijk het nazisme veroordeeld. Het Vaticaan, dat in 1939 de Sovjet-aanval op Finland wel veroordeelde, zweeg over de Duitse overrompeling van Polen, Nederland, België en Frankrijk, landen met veel katholieke gelovigen. Pius XII heeft nooit nazi’s geëxcommuniceerd. Adolf Hitlers Mein Kampf is nooit op de index van verboden boeken gezet, ook niet in 1948 toen er zelfs nog werken van Montesquieu en Stendhal op deze lijst belandden.”

Heeft de paus afgezien van een openlijk en duidelijk protest tegen de jodenvervolging om nog ergere dingen te voorkomen?

Dirk Verhofstadt: Dat is de derde verdedigingslinie: zwijgen om erger te voorkomen. Volgens de verklaring van zuster Pascalina Lehnert, huishoudster en secretaresse van de paus, had Pius een brief klaarliggen, die hij wilde publiceren in de Osservatore Romano, de krant van het Vaticaan. Maar toen zou hij krantenkoppen hebben gezien, waarin gemeld werd dat 40.000 katholieke Joden waren opgepakt in Nederland, en daarop heeft hij de brief verscheurd om de zaak voor de Europese Joden niet nog verschrikkelijker te maken. Pascalina is de enige die deze versie ondersteunt, maar toch noemt pater Gumpel haar verhaal geloofwaardig.

Waarom vindt u het niet geloofwaardig?

Dirk Verhofstadt: Er is geen enkele bevestiging voor in de Actes et Douments du Saint Siège. Dat zijn twaalf dikke boeken met stukken en documenten over het Vaticaan tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zij vormen de voornaamste bron, waarmee ik twee theses heb onderzocht. Ten eerste: Pius XII heeft al het mogelijke gedaan om de jodenvervolging te stoppen. Ten tweede: Pius XII is ernstig in gebreke gebleven tegenover de Europese Joden. De kerkelijke documenten geven meer steun aan de tweede these.

Nederland, waar naar verhouding veel Joden zijn vermoord, komt er goed af in uw boek. Waarom?

Dirk Verhofstadt: Het hoge aantal gedeporteerden is volgens sommigen veroorzaakt door de opstelling van de Nederlandse katholieke kerk, die openlijk de jodenvervolging veroordeelde. Uw aartsbisschop Jan de Jong heeft moedig en duidelijk gesproken. Inderdaad zijn er als reactie 113 katholiek gedoopte Joden opgepakt en naar Auschwitz gebracht, onder wie de bekende filosofe Edith Stein, maar dat getal van 40.000 gedeporteerden als wraak voor de uitlatingen van De Jong is volslagen onzin. Zoveel gedoopte Joden waren er niet eens. Dat zo veel Nederlandse Joden zijn vermoord had andere oorzaken: het voortreffelijke bevolkingsregister, de gezagsgetrouwheid en het feit dat de meeste Joden in één stad woonden. Het optreden van De Jong heeft de wil versterkt om de Joden te helpen.

U schrijft dat openlijk verzet van de kerk wel degelijk effect had.

“Dirk Verhofstadt: Daar zijn enkele voorbeelden van. Het vermoorden van geestelijk en lichamelijk gehandicapten is gestopt na de kritiek van Clemens von Galen, de bisschop van Münster. Zijn protest kwam in de zomer van 1941, kort na de Duitse aanval op Rusland. De bevolking raakte verontrust, ze werd bang dat gewonde soldaten ook zouden worden gedood omdat het regime ze als duur en overbodig beschouwde. Hitler kon zich niet veroorloven om de katholieke bevolking tegen zich in het harnas te jagen, en heeft het euthanasieprogramma direct stopgezet. Ook het verwijderen van kruisbeelden uit scholen is gestaakt na protesten van de kerk. Er zijn ook andere voorbeelden. De katholieke leiders van Slowakije en Hongarije schortten de deportaties van Joden op na een interventie van de paus.

Dus Pius XII heeft dus toch iets gedaan?

Dirk Verhofstadt: Ook hier heeft hij pas laat actie ondernomen. De deportatie van 437.000 Hongaarse Joden gebeurde in de zomer van 1944. Het Vaticaan was al snel op de hoogte. Op 4 juni werd Rome bevrijd. Toen was het gevaar geweken dat het Vaticaan zou worden verwoest of de paus zou worden ontvoerd door de Duitsers. Toch heeft Pius XII gewacht tot 25 juni voor hij optrad. Als de kerk in landen als Hongarije en Slowakije al in actie kwam, dan was het vooral te doen om de gedoopte Joden te behouden.

Verhofstadts boek is niet vleiend voor de kerk. Hij schrijft over het kerkelijke antisemitisme dat de voedingsbodem legde voor de massamoord; de openlijke steun van de Duitse bisschoppen aan de oorlogvoering; de oorlogsmisdadigers in Kroätie waar franciscaner monniken optraden als kampcommandant; en ook de hulp van het Vaticaan bij het ontsnappen van nazi-beulen, zoals Franz Stangl, de commandant van het vernietigingskamp Sobibor waar een deel van de Nederlandse Joden is uitgemoord.

Waarom kost het zo’n moeite het falen van de paus toe te geven?

Dirk Verhofstadt: De meest dramatische gebeurtenis uit de wereldgeschiedenis is een van de dieptepunten van de katholieke kerk. De christelijke naastenliefde en de Tien Geboden werden opzijgeschoven met daarin een bedenkelijke rol voor de onfeilbare leider. Paus Johannes Paulus II heeft vergiffenis gevraagd voor wat sommige van de zonen en dochters van de kerk hebben gedaan in de nazi-tijd. Daarmee schuift hij het falen af van de paus naar de gelovigen. Toegeven dat de paus zelf heeft gefaald brengt het dogma van de onfeilbaarheid aan het wankelen.

Interview door Carel Brendel



Dirk Verhofstadt: Pius XII en de vernietiging van de Joden. Uitg. Houtekiet/Atlas, 512 p., € 29,95.



Een licht verkorte versie van dit artikel verscheen in AD Weekend van 4 oktober 2008



De schrijver Joseph Pearce interviewt Dirk Verhofstadt over zijn boek op de Boekenbeurs, op dinsdag 11 november om 15 uur in de Groene Zaal.

Links

http://home.hetnet.nl/~c.brendel/Verhofstadt.htm