De christelijke wortels van het liberale denken - Gert Jan Geling

De christelijke wortels van het liberale denken - Gert Jan Geling

In de aanloop naar de verkiezingen van 15 maart in Nederland woedt nu een heftige discussie over in hoeverre onze Nederlandse cultuur een christelijke is, of niet. Natuurlijk, levensbeschouwelijk gezien valt Nederland niet bepaald meer een christelijk land te noemen. De samenleving is immers grotendeels geseculariseerd, en slechts 20 a 30 procent van de bevolking ziet zichzelf nog als christenen. Gezien het feit dat eenzelfde percentage zichzelf als atheïst ziet kunnen we met recht stellen dat er in Nederland geen enkele dominante religieuze of levensbeschouwelijke groep is. En in een groeiend aantal andere Europese samenlevingen is dat niet heel veel anders. Maar toch kunnen we tegelijkertijd ook zeggen dat Nederland, en hetzelfde geldt voor België en de rest van Europa, zichzelf kenmerkt als zijnde een cultureel christelijke samenleving. Ons continent is voor een belangrijk deel gevormd door eeuwen van christendom, en deze invloeden zullen niet snel uit onze cultuur verdwijnen.

Het grote probleem met dit onderwerp is echter dat de discussie nu vooral gevoerd wordt op basis van de christelijke cultuur als uitsluitingmechanisme. Vanuit conservatief-christelijke hoek en vanuit seculier rechts wordt de nadruk gelegd op onze (Joods-)christelijke cultuur, juist om heel duidelijk te maken dat de islam eigenlijk een beetje een buitenstaander is, en niet niet helemaal bij Europa hoort. Vanuit liberaal-christelijke en seculier linkse hoek wordt echter gesteld dat het christendom open staat voor iedereen en dat ook de islam er zonder meer bijhoort. Op beide punten valt wel wat aan te merken.

Ja, onze cultuur is doordrongen van het christendom, maar dat impliceert niet dat de islam niet eveneens bij onze samenlevingen hoort. Zelfs in het interbellum was zij reeds in West-Europa gevestigd, en in Oost-Europa gaat haar aanwezigheid eeuwen terug. Tegelijkertijd zien we ook dat op niveau van waarden er wel degelijk botsingen zijn met het denken binnen bepaalde islamitische stromingen, en daarmee is vanuit een liberaal democratisch mensenrechtenperspectief bezien de claim dat de islam in alle opzichten zonder meer erbij hoort een uiterst cultuurrelativistische. We zouden daarom de islam niet in zijn geheel uit moeten sluiten, maar ook niet in zijn geheel moeten omarmen.

Maar terug naar het christendom. In liberale kring roept de stelling dat onze cultuur christelijk is nogal eens wat weerstand op. Natuurlijk, niet alleen het christendom heeft Europa gevormd. De Grieks-Romeinse cultuur heeft net zo goed hier een uiterst belangrijke rol bij gespeeld, net als pre-christelijke heidense religies. En zo zijn er vele andere invloeden geweest die Europa tot Europa gemaakt hebben. Maar dat alles neemt niet weg dat eeuwen van christendom cruciaal geweest zijn voor de totstandkoming van Europa. En deze invloed klinkt overal in door.

Wanneer we het hebben over het liberale denken wordt de invloed van het christendom op het liberalisme nogal eens ontkend. Het liberalisme heeft zich juist altijd afgezet tegen het christendom, zo zegt men dan. Het liberalisme en het christendom hebben niks met elkaar te maken, zo claimen anderen. Ik zou het tegendeel willen beweren, juist het liberalisme is sterk gevormd door het christendom. Liberale waarden zijn in veel gevallen op het christendom, en dan vooral het protestantse christendom, geïnspireerd. En het is de vraag of we zonder het (protestantse) christendom überhaupt wel het liberalisme hadden gekend.

Een paar voorbeelden. Om te beginnen bij Alexic de Tocqueville. Tocqueville schreef tijdens zijn rondreizen in Amerika al over de belangrijke invloed van het christendom. Larry Siedentop, een belangrijke kenner van Tocqueville, is zelfs van mening dat Tocqueville het liberalisme als een geseculariseerd christendom zag. Ook een andere belangrijke liberale denker, Max Weber, legt een directe link tussen het (protestantse) christendom en het liberalisme. De Protestantse Werkethiek en de Geest van het Kapitalisme stelt hij dat het liberalisme economisch gezien, in de vorm van het kapitalisme, sterk gevormd is door de protestantse werkethiek. Naar deze protestantse ethiek wordt overigens vaker verwezen. Zo stelt Alan Ryan, een Oxford-hoogleraar en een van de voornaamste hedendaagse kenners van het liberalisme, dat het protestantisme een cruciaal ingrediënt vormde voor de totstandkoming van het liberalisme.

Het liberalisme kent vele elementen die haar gevormd hebben, en veel van deze elementen waren op andere tijden en in andere plaatsen ook aanwezig, bijvoorbeeld in het klassieke Griekenland. Maar wat toen al die tijd ontbrak, en wat later wel in Noord-West Europa aanwezig was, was het protestantisme. En met name de protestantse focus op het individu is iets geweest wat een belangrijke voedingsbodem heeft gevormd voor het tot stand komen van het liberale denken.

Maar welke implicaties heeft de vaststelling dat het christendom van groot belang is geweest bij de vorming van onze cultuur, en de totstandkoming van het liberalisme? Het is allereerst van belang dat we niet in de val trappen om van het erkennen van onze christelijke wortels een uitsluitingmechanisme te maken. Zowel onze culturen als het liberalisme zijn inclusief en pluralistisch van aard. Maar tegelijkertijd dienen we wel te erkennen waar onze waarden vandaag komen, en wat ons gevormd heeft. Niet om anderen uit te sluiten, maar om onze wortels te (her)waarderen.

En tot slot zouden we ook moeten beseffen dat cultuur en religie van grote invloed zijn op het tot bloei (kunnen) komen van het liberalisme. En de grond hiervoor is niet overal even vruchtbaar. Dat betekent niet dat in sommige delen van de wereld het liberalisme niet of nooit wortel kan schieten, maar het zal wellicht minder snel en voorspoedig gaan dan hier in Europa.

 

Gert Jan Geling

mailto:gjjgeling@hotmail.com

Sprakeloos - Hilde Van Mieghem

Sprakeloos - Hilde Van Mieghem

Family-planning in het Trumpoceen - Rik Rammeloo

Family-planning in het Trumpoceen - Rik Rammeloo