Een tikkende klok in het leven van duizenden gezinnen – Miranda Ulens

De beperking van de werkloosheid in de tijd schuift vanaf deze maand als een tikkende klok het leven van duizenden gezinnen binnen. En net nu de maatregel op kruissnelheid komt, schrikt men wakker. Wraakroepend.

Vanaf januari verliest een eerste groep werkzoekenden zijn uitkering, en plots kijkt iedereen elkaar nerveus aan (‘Onrust over beperking van uitkeringen’, DM 29/12). OCMW’s bestellen bewakingspersoneel. Steden waarschuwen voor rijen. Coalitiepartners zeggen dat “de tools ontbreken”. De vraag hangt in de lucht: zijn we voorbereid? Nee.

Het is het resultaat van uitstelgedrag. Jarenlang kregen mensen te horen dat zoeken zinloos was. Dat werk er voor hen niet meer in zat. Dat hun toestand “niet paste”. Nu verdwijnt ook de zekerheid dat die boodschap draaglijk maakte. Wat nu volgt is doorschuifgedrag. Van federale regels naar lokale loketten. Van beleid naar procedure.

Vijf keer niet klaar

De beperking van de werkloosheid in de tijd werd gepresenteerd als een kordaat signaal. Maar zodra het signaal gegeven was, liet men de opvolging liggen. Nu de uitvoering begint, blijkt hoe kort door de bocht de redenering was dat “men wel aan het werk zal gaan als de uitkering stopt”. En hoe weinig is geïnvesteerd om op te vangen wie uit de boot valt. Vlaanderen is niet klaar voor wat komt.

Eén: niet klaar voor de stroom richting leefloon.

Er wordt verwacht dat veel werklozen die hun uitkering verliezen naar het OCMW trekken. VDAB en OCMW kijken nu vooral naar elkaar. De samenwerkings-overeenkomsten blijven uit. VDAB moet besparen en rekent op de OCMW’s. Die kijken dan terug richting VDAB. Uit onze enquête onder OCMW-medewerkers bleek al dat maatschappelijk werkers 45 tot 60 dossiers draaien. Een meerderheid krijgt het niet meer voor elkaar om elke cliënt maandelijks te spreken. Negen op de tien zeggen dat er geen tijd is voor fatsoenlijke begeleiding. Ruim 80 procent vindt het OCMW niet klaar voor de instroom.

Twee: niet klaar voor wie niet kan werken.

Zo’n 9 procent van de werklozen met een uitkering heeft een advies Welzijn. VDAB stelt dan zelf vast dat stappen naar werk niet haalbaar zijn. Binnen de groep die in de eerste maanden van 2026 de uitkering verliest, gaat het in Vlaanderen om één op de drie. Voor hen is er geen antwoord en blijft het beleid stil.

Drie: niet klaar voor wie kan werken mits aanpassing.

Veel werkzoekenden zouden kunnen werken met een aangepaste job. Maar de arbeidsmarkt biedt die nauwelijks aan. Vlaanderen telt meer dan 250.000 langdurig zieken. 330.000 werknemers kampen met burn-outklachten. In meerdere sectoren is één op de vijf overspannen. Dat zijn geen uitzonderingen maar patronen. Mensen vallen niet uit omdat ze niet willen, maar omdat werkdruk, emotionele belasting en gebrek aan autonomie hen opbranden. Zonder ingrepen verliezen we iedereen die we in een oververhitte arbeidsmarkt duwen en ook maar licht kwetsbaar is. Activering richting onwerkbare jobs organiseert langdurige ziekte.

Vier: niet klaar om op te leiden naar werk.

Opleiding zou centraal moeten staan. De grootste mismatch op de arbeidsmarkt ligt bij competenties. Maar net daar ontspoort het. Onder minister Zuhal Demir (N-VA) werd het opleidingsverlof ingeperkt. Loopbaancheques worden duurder. Taalopleidingen ook. Het opleidingskrediet dreigt te verdwijnen. Bovendien moet het volwassenonderwijs het met minder doen. En de VDAB twijfelt, onder besparingen, of opleiden nog een kerntaak is.

Vijf: niet klaar om snel te bemiddelen naar werk.

Vele instrumenten bij de VDAB duren langer dan de uitkering nog zal lopen. Of ze houden mensen in een statuut van werkloze terwijl ze ervaring opdoen. Ze werken, maar de klok blijft tikken. Het instrumentarium is niet aangepast aan de nieuwe realiteit. Tegelijk dwingen besparingen de VDAB om keuzes te maken: wie krijgt geen hulp meer?

Het is makkelijk om mensen op te roepen hun best te doen. Lastiger is erkennen dat het beleid zelf achterstand heeft opgebouwd. Men gaf een straf signaal, maar liet de uitvoering liggen. Het is vijf voor twaalf om te erkennen dat beleid praktijk is. En in die praktijk verdienen mensen meer dan broddelwerk.

Miranda Ulens

De auteur is algemeen secretaris Vlaams ABVV. Foto © AFF.