Als dwazen ten strijde trekken - Federico Fubini
Hoewel het moeilijk is om overeenkomsten te vinden tussen de oorlogen in Oekraïne en Iran, heeft de 1 april-toespraak van Donald Trump vanuit het Witte Huis de parallel scherper in beeld gebracht.
Oekraïne is immers een democratie (hoe imperfect ook) die streeft naar Europese integratie en geen bedreiging vormt voor haar buren, terwijl Iran wordt geregeerd door een moorddadig regime dat zijn bevolking onderdrukt, terrorisme aanmoedigt en het Midden-Oosten al decennialang destabiliseert. Oekraïne en Iran staan wereldwijd ook aan tegenovergestelde kanten. De Iraanse regering heeft dronetechnologie geleverd aan het autocratische regime van Rusland en krijgt in ruil daarvoor inlichtingenondersteuning, en ontvangt financiering door gesanctioneerde olie aan China te verkopen. Oekraïne daarentegen krijgt inlichtingenondersteuning van de Verenigde Staten, evenals geld en wapens van Europa en andere democratieën.
Maar als je voorbij deze morele en strategische dimensies kijkt, komen er opvallende parallellen naar voren. De belangrijkste daarvan is het karakter van de leiders die de oorlogen zijn begonnen. Zowel Trump als de Russische president Vladimir Poetin hebben zich verkeken op hoe het conflict zou verlopen, en beiden worstelen nu om een manier te bedenken om met behoud van gezicht uit het gat te komen dat ze voor zichzelf hebben gegraven.
Daarom lijkt Trumps recente 15-puntenplan voor “vrede” in de Golf sterk op het 28-puntenplan voor “vrede” in Oekraïne dat het Kremlin vorig jaar bedacht voor Trumps amateur-diplomaten, Jared Kushner en Steve Witkoff. Beide documenten, evenals Trumps onsamenhangende toespraak op 1 april, moeten serieus worden genomen, maar niet letterlijk. Wat ze aangeven is een poging om een waardige uitweg te vinden.
Natuurlijk werd elk voorstel snel door de andere partij van de hand gewezen. Iran zal zijn programma's voor uraniumverrijking en ballistische raketten niet opgeven, en het blijft vastbesloten om Trump een zware prijs te laten betalen door te bepalen wie er wel en wie er niet door de Straat van Hormuz mag varen, en tegen welke prijs. En Oekraïne zal, om begrijpelijke redenen, de Donbas-regio niet zomaar aan Poetin afstaan als beloning voor zijn territoriale agressie. In plaats daarvan blijven de Oekraïners vastbesloten om stand te houden en Rusland af te schrikken door zijn leger een buitengewoon hoog dodental (nu minstens vier keer hoger dan de Amerikaanse verliezen in Vietnam) op te leggen. Noch Oekraïne, noch Iran heeft haast om de vijand tegemoet te komen door hem een gemakkelijke uitweg te bieden, ondanks zware bombardementen vanuit de lucht.
Hoewel er geen morele gelijkwaardigheid bestaat tussen Oekraïne en Iran, zijn er intrigerende overeenkomsten in de mechanismen van de twee oorlogen. Beide werden gelanceerd op basis van uiterst optimistische veronderstellingen. Poetin verwachtte Kiev binnen enkele dagen in te nemen; Russische militairen kregen de opdracht hun parade-uniformen mee te nemen voor de aanstaande overwinningsviering. De Oekraïense regering zou worden vervangen door een marionet van het Kremlin.
Evenzo ging Trump ervan uit dat Operatie Epic Fury onmiddellijk zou leiden tot een regimewisseling in Iran. Hij dacht dat hij de ayatollahs en het Iraanse Revolutionaire Garde Corps tot onderwerping kon dwingen door simpelweg de topleiding te vermoorden. Ook hij dacht dat hij een marionet kon installeren – zoals in Venezuela – om de wensen van Amerika uit te voeren.
Het duurde niet lang om te zien hoe fantasierijk beide plannen waren. Oekraïne was gemotiveerd om onafhankelijk te blijven en was veel beter voorbereid en bewapend dan in 2014, toen het de Krim aan Rusland verloor. Evenzo zou de complexe, door de strijd geharde en fanatieke machtsstructuur van Iran zich nooit gedragen als de heersende clan van Venezuela.
De relevante vraag is niet of een van beide plannen de test van het slagveld zou doorstaan (natuurlijk niet). Het is waarom elke agressor zich zo catastrofaal vergiste. Waarom begrepen of voorzagen Trump en Poetin niet dat veel kleinere legers zouden reageren met asymmetrische oorlogsvoering? Het had duidelijk moeten zijn dat een staat die met een existentiële dreiging wordt geconfronteerd, geen blad voor de mond zou nemen.
Bovendien wisten de twee aangevallen landen wat ze moesten doen. Vier jaar lang had Iran drones en dronetechnologieën aan Rusland geleverd en had het gezien hoe Oekraïne het gebruik van lucht- en maritieme drones perfectioneerde om Russische schepen in de Zwarte Zee uit te schakelen en de Russische olie- en gasinfrastructuur te vernietigen. Het Islamitische Revolutionaire Garde Corps paste diezelfde lessen simpelweg toe op Hormuz en de Perzische Golf, waardoor het de wereldeconomie in gijzeling nam en de druk op de VS opvoerde.
Toch lijkt Trump overrompeld te zijn. Hij negeerde de voorzitter van de gezamenlijke stafchefs en maakte de rekensom niet. Iran beschikte waarschijnlijk over tien keer zoveel lichte drones van de nieuwe generatie als de VS over ouderwetse onderscheppingsdrones, en die laatste zouden per stuk tien keer zoveel kosten. Iets soortgelijks gebeurde in 2022. Poetin en zijn generaals hadden op de een of andere manier niet voorzien dat een lange rij tanks en gepantserde voertuigen op een enkele weg naar Kiev gemakkelijk kon worden geblokkeerd – en vervolgens gedecimeerd – door één enkele brug ten noorden van de hoofdstad op te blazen.
Deze rampzalige beslissingen zijn symptomatisch voor een diepere pathologie. Eén persoon kan een heel land niet naar de ondergang slepen, tenzij de instellingen ervan al kapot zijn. Trump en Poetin vertrouwden beiden op een kleine kring van ja-knikkers en vleiers die hen nooit zouden waarschuwen voor de werkelijke risico's van hun acties.
Het is niet moeilijk te begrijpen hoe een oudere, geïsoleerde dictator in het Kremlin blind zou worden voor de realiteit. Maar het feit dat een Amerikaanse president het deskundige advies van zijn eigen leger kan negeren en een grote oorlog kan beginnen zonder het Congres of het Amerikaanse volk te raadplegen, laat staan oude bondgenoten, onthult de diepte van de institutionele disfunctie van Amerika.
Poetin en Trump zijn zeker verschillend. Maar ze delen wel enkele persoonlijkheidskenmerken – een gebrek aan empathie, een naadloos vermogen om te liegen, onverschilligheid ten opzichte van goed en kwaad, wraakzucht wanneer ze geconfronteerd worden met onaangename waarheden – en ze hebben dezelfde soort fout gemaakt door ten oorlog te trekken. Als de oorlog met Iran leidt tot een wereldwijde recessie, zal de crisis van de Amerikaanse democratie daar de oorzaak van zijn.
Federico Fubini
De auteur is redacteur bij Corriere della Sera en is de auteur van het recent verschenen boek Sul Vulcano (Longanesi, 2020). © Project Syndicate, 2026 (www.project-syndicate.org).
