Pleidooi voor een verbod op antidemocratische partijen - Jan-Werner Müller

Een belangrijke les uit de politieke catastrofes van de 20e eeuw lijkt paradoxaal: democratieën moeten soms ogenschijnlijk ondemocratische maatregelen nemen tegen degenen die het systeem cynisch willen uitbuiten om aan de macht te komen en vervolgens de democratie volledig willen afschaffen. Het probleem is natuurlijk dat dergelijke maatregelen de beschuldiging uitlokken dat de democratie zichzelf al heeft afgeschaft.

Dit schijnbare dilemma is teruggekeerd met de opkomst van extreemrechtse populistische partijen, waarvan vele leiders zonder blikken of blozen beweren de ware voorvechters van de democratie te zijn. Maar in tegenstelling tot wat sommige commentatoren beweren, kan de paradox worden opgelost. Neem bijvoorbeeld de extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD). Gezien de bedreiging die deze partij vormt voor de Duitse grondwet, zijn er goede argumenten om de AfD volledig te verbieden.

In de jaren dertig was de Duits-Joodse balling Karl Loewenstein[1] een van de eersten die betoogde dat democratieën de fundamentele rechten moesten beperken van degenen die democratische middelen gebruikten om autoritaire doelen na te streven. Tegenover de zogenaamd onstuitbare opmars van fascistische partijen spoorde hij democratieën aan om "vuur met vuur te bestrijden".

Zelfs toen al was men zich ervan bewust dat democratieën die zich op het eerste gezicht ondemocratisch gedroegen, zichzelf zouden kunnen vernietigen.[2] Desondanks werd het idee na de Tweede Wereldoorlog opgepakt en in de West-Duitse Grondwet verankerd. Het Duitse Federale Constitutionele Hof paste het principe toe door een opvolgerpartij van de nazi's te verbieden, en vervolgens door de Duitse Communistische Partij in de jaren vijftig te weren.

Recentelijk verwierp hetzelfde hof een poging om de kleine neonazistische Nationale Democratische Partij (NPD, later omgedoopt tot Die Heimat) te verbieden, omdat deze geen serieuze kans had om aan de macht te komen. Het hof suggereerde echter dat wetgevers de grondwet zouden wijzigen om staatsfinanciering te ontzeggen aan partijen die officieel als vijandig tegenover de democratie zijn aangemerkt, en de Grondwet is sindsdien dienovereenkomstig aangepast.

In tegenstelling tot de NPD zou de AfD later dit jaar wel eens een regering kunnen vormen in een van de Oost-Duitse deelstaten.[3] Anticiperend op deze mogelijkheid publiceerde een hoog aangeschreven team van specialisten onlangs een omvangrijk rapport over de vraag of een verbod door het Constitutionele Hof zou kunnen worden goedgekeurd. De auteurs analyseren niet alleen de officiële partijprogramma's van de AfD, maar ook de lange geschiedenis van uitspraken van partijleiders en hun aanhangers (waaronder 2,9 miljoen berichten op sociale media).

Juristen die het rapport hebben beoordeeld[4], zijn over het algemeen positief over de grondigheid ervan, hoewel sommigen twijfelen of de discriminerende beleidsvoorstellen van de AfD de wettelijke grens van bedreiging van de menselijke waardigheid overschrijden. Maar het politieke beeld is troebeler dan het juridische. Veel commentatoren vrezen dat het verbieden van een partij die in een oostelijke deelstaat meer dan 40% van de stemmen kan behalen – en die momenteel de nationale peilingen aanvoert – neerkomt op het uitsluiten van een groot deel van de burgers van het politieke proces. Ze waarschuwen dat een verbod veel kiezers volledig zou kunnen desillusie met de democratie zou kunnen bezorgen en dat extreemrechts zich dan als martelaar zou kunnen profileren.

Maar deze zorgen zijn overdreven. Grootte doet ertoe, maar als een partij die te klein is om aan de macht te komen niet verboden kan worden, kun je ook niet argumenteren tegen een verbod op een grote partij. Hoe groter de antidemocratische partij, hoe groter de bedreiging die ze vormt voor de democratie.

De kosten van een verbod zijn echter niet per se hoger. Ja, sommige burgers zullen zich wellicht buitengesloten voelen. Maar dat zal altijd zo blijven. Democratie is geen utopie waarin ieders speciale wensen altijd worden ingewilligd. Om bepaalde politieke doelen te bereiken, moeten andere het onderspit delven. En soms moet iemands favoriete programma worden verboden om de fundamentele beginselen van democratisch bestuur, de rechtsstaat en menselijke waardigheid te waarborgen. De belangrijkste drijfveer is om vrije en eerlijke politieke concurrentie in stand te houden.

Men zou kunnen tegenwerpen dat als een extreemrechtse regering wetten zou aannemen die de gelijke positie van bepaalde minderheden ondermijnen[5], de rechtbanken die wetten zouden vernietigen. Maar de mensen zouden daar in de tussentijd onder lijden, en zelfs het toestaan ​​dat een partij openlijk antidemocratische doelen nastreeft, zou de politiek van een land schaden, omdat het burgers het signaal zou geven dat dergelijke doelen acceptabel zouden kunnen zijn.

De angst dat extreemrechtse figuren martelaren zullen worden, is ook misplaatst, omdat extreemrechtse populisten zich al zo presenteren. Hun standaardstrategie bestaat eruit burgers ervan te overtuigen dat een kwaadaardige gevestigde orde hen onderdrukt en dat zij de enigen zijn die de waarheid tegen de machthebbers spreken. Luister maar eens naar Marine Le Pen in Frankrijk of Nigel Farage in het Verenigd Koninkrijk.[6] Zelfs wanneer ze vrijelijk politiek kunnen concurreren (ondanks dat ze ogenschijnlijk de basisregels hebben overtreden), presenteren ze zichzelf als slachtoffers van de machinaties van de elite.[7]

Er blijft nog een ernstig bezwaar over. Als de beschuldiging aan het adres van extreemrechts is dat ze mensen van politieke concurrentie willen uitsluiten of de democratische verkiezingen willen manipuleren (een beschuldiging die ook tegen de AfD wordt geuit), lijkt het paradoxaal dat het verdedigen van de democratie zou vereisen dat een partij buiten de race wordt gehouden.

Maar ook dit argument negeert een cruciaal punt.[8] Extreemrechts verwerpt de fundamentele democratische overeenkomst die iedereen verder heeft aanvaard. Democratie is gebaseerd op een wederzijdse bereidheid om geregeerd te worden door wie de verkiezingen ook wint, maar veel extreemrechtse leiders hebben duidelijk gemaakt dat ze deze overeenkomst niet zullen nakomen. Ze willen hun macht ongecontroleerd behouden en weigeren te accepteren dat ze geregeerd worden door een zogenaamd corrupt establishment of door vertegenwoordigers van minderheden die ze niet tot "het echte volk" rekenen.[9]

Dit punt is niet louter speculatief. Extreemrechtse figuren die aan de macht komen – van Viktor Orbán in Hongarije en Jarosław Kaczyński in Polen tot Donald Trump in de Verenigde Staten – hebben steevast geprobeerd om een ​​gelijk speelveld naar hun hand te zetten. Geef een extreemrechtse partij voldoende tijd en macht en de kans is groot dat ze een 'competitief autoritarisme'[10] introduceert: een systeem waarin verkiezingen nog steeds worden gehouden, maar niet langer eerlijk zijn.

Daarom is het onterecht om te klagen over een dubbele standaard tussen democraten en autoritaire leiders. De ene kant wil de politieke concurrentie behouden; de andere wil die permanent elimineren.

Jan-Werner Müller

De auteur is hoogleraar politieke wetenschappen aan de Princeton University en schreef recentelijk Democracy Rules (Farrar, Straus and Giroux, 2021; Allen Lane, 2021).

[1] https://www.jstor.org/stable/1948164

[2] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0032321715614849

[3] https://www.dw.com/en/germany-far-right-afd-saxony-anhalt-elections-ulrich-siegmund-right-wing-extremism/a-77252189

[4] https://freiheitsrechte.org/uploads/publications/Demokratie/Gutachten-Prof.-Dr.-Christoph-Moellers.pdf

[5] https://www.hup.harvard.edu/books/9780674659766

[6] https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jul/09/populism-unites-le-pen-and-farage-but-she-is-a-step-closer-to-power

[7] https://www.lemonde.fr/en/les-decodeurs/article/2026/01/13/understanding-marine-le-pen-s-crucial-appeals-trial_6749363_8.html?srsltid=AfmBOorJwLeaLIes1LSCEGOtXXIF5MTTczuyn4JFxpRrH6TQ0KvhVdsV#

[8] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1467-8675.12467

[9] https://www.penguin.co.uk/books/308163/what-is-populism-by-muller-jan-werner/9780141987378

[10] https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-new-competitive-authoritarianism/