De Republiek Apeiron – Bruno Coppieters
Met de release van Christopher Nolans The Odyssey leken tijdloze klassieke teksten weer even in te zijn. Of de belangstelling blijft valt nog te bezien. Hoe dan ook: ondertussen kan een al even eenvoudig als mysterieus tekstfragment uit de oudheid ook vandaag nog fascineren.
Dit fragment luidt ongeveer (parafrase) als volgt: “Dingen ontstaan en gaan noodzakelijk weer ten onder, terwijl ze voor hun (on)rechtvaardigheid recht en boete doen volgens de orde van de tijd.” Deze tekst is van de hand van Anaximander, die leefde van 611 tot 549 v. Chr. in de Griekse nederzetting Milete, aan de westkust van het huidige Turkije.[1] Het fragment zou komen uit Anaximanders boek Over de Natuur, maar dat is verloren gegaan.
Anaximander geldt als een van de eerste westerse filosofen. Hij ontwierp een primitieve wereldkaart, bestudeerde de bewegingen van de hemellichamen en aanzag de zon als een gigantische vuurbal, eerder dan als een godheid. Daarnaast zou Anaximander nauw betrokken zijn geweest bij het bestuur van Griekse nederzettingen aan de Zwarte Zee. Zowel natuurkunde als staatkunde, twee benaderingen van wat we ‘wereld’ noemen, moeten hem dus intensief hebben beziggehouden.
Anaximander van Mileta (Public domain)
Maar terug naar het fragment. Vooreerst biedt de natuur inderdaad de weinig romantische aanblik van meedogenloze tegenstellingen tussen ontstaan en vergaan. Zondvloed en droogte wisselen mekaar af, de ene boom ontneemt de andere boom het levenslicht, het leeuwenwelpje overleeft ten koste van het zebrajong: elk bestaan bestaat ten koste van ander bestaan. In de mensenwereld is het al niet anders. Zelden zijn we allemaal vriendjes. Uiteenlopende belangen, inzichten en gevoeligheden botsen, schuren en conflicteren. Zaak is om daar zindelijk mee om te gaan.
Verder leest Anaximanders fragment als een pril besef dat zowel in natuur als maatschappij evenwicht en proportie cruciaal zijn. Verstoring van fundamentele evenwichten brengt geheid miserie: weegt één element, één groep of één belang onevenredig door, dan zijn kleine en grote kladderadatsch slechts een kwestie van tijd – “volgens de orde van de tijd”. Natuurlijke evenwichten verstoren we niet ongestraft. Rechtvaardigheid is een kwestie van juiste maat.
In onze koortsige, hyper-geconnecteerde wereld zit de basale redelijkheid van checks and balances in zwaar weer. De modus vivendi is een bekommernis van watjes. Oligarchie en tirannie, alweer begrippen uit de Griekse oudheid, zijn de disproportie zelve en manifesteren zich schaamteloos in al hun geniepige of openlijke brutaliteit. De grillige wil van de aspirant-autocraat is wet. Bureaucratie en futiele regeltjes staan daadkracht gebaseerd op evenwichtige beginselen dan weer in de weg.
Anders dan andere pre-socratische natuurfilosofen zocht Anaximander het begin van alles niet in één welbepaald oerelement zoals water, aarde, lucht of vuur. Hij noemde de kern van al wat is het apeiron, het onbepaalde, het onbegrensde. Het apeiron kiezen als beginsel geeft blijk van het nederige inzicht dat einde en begin aan onze greep ontsnappen. Daar tussenin hebben we dan de aarde een beetje zindelijk te beheren en onze maatschappij wat fatsoenlijk in te richten.
Dit staat of valt met maat houden, en wel in alle geledingen van het ambivalente Misverstand Mens. Zelden ligt van tevoren vast wat in een concrete context de juiste maat dan wel mag zijn. Soms is de zoektocht naar het juiste evenwicht een kwestie van experimenteren, schipperen en marchanderen. Dan weer zijn de grenzen van de casus belli bereikt en dringt zich onverzettelijk op: tot hier en niet verder.
Aandacht voor het juiste evenwicht is een collectief en individueel leerproces. Dit leerproces begint in de zandbak en meandert verder van op school tot in bestuurskamer, kabinet of rechtbank. Respectvol omgaan met de natuur en onze res publica, ondanks alles, fatsoenlijk proberen inrichten zijn meer dan ooit van collectief levensbelang. Hoe dit in de praktijk telkens opnieuw gestalte moet krijgen is vooraf onbepaald – apeiron – maar nooit om het even.
In die onbestemde ruimte van de Republiek Apeiron beleven of verkwanselen we onze vrijheid. Anaximanders fragment verdient een revival.
Bruno Coppieters
De auteur is bedrijfsjurist en werkend lid van de VZW 400 die jaarlijks de Dag van de Rechtsstaat in Mechelen organiseert.
[1] Zie boeken over de geschiedenis van de filosofie, bv.: Henri Oosthout, Kritische geschiedenis van de Westerse wijsbegeerte, deel I, Klement, Zoetemeer, 2015, pp.31-36; Anthony Gottlieb, De droom der rede. Een geschiedenis van de filosofie van de Grieken tot de Renaissance, Ambo/Anthos, Amsterdam, 2016, pp. 18-22; Anthony Kenny, A New History of Western Philosophy, Clarendon Press, Oxford, 2010, pp. 11-12.
