De interne markt is nog verre van eengemaakt. Er zijn allerhande obstakels die het moeilijk maken voor bedrijven van het ene land om goederen en diensten aan te bieden in het andere land. Europese start-ups kunnen daarom moeilijk groeien, zoals ze dat wel kunnen in de VS en China. Hetzelfde geldt voor de kapitaalmarkten in de EU. Die zijn ook niet eengemaakt, en dat belemmert ook de groeimogelijkheden van start-ups. Een echte interne markt en een eengemaakte kapitaalmarkt maken schaalvergroting voor de Europese bedrijven mogelijk.

De juiste vraag is niet waarom autocratieën ontstaan, maar juist het tegenovergestelde: waarom proberen mensen, ondanks alle obstakels, tegenslagen en mislukkingen, steeds weer liberale democratieën op te bouwen, te behouden en te herstellen? Het Hongaarse voorbeeld lijkt eens te meer aan te tonen dat grote groepen mensen autoritair bestuur na verloop van tijd verstikkend vinden. Ze vinden het ondraaglijk om niet als individuen, maar als leden van vijandige rivaliserende groepen te worden behandeld.

Haffner is glashelder en gaat recht op zijn doel af. Zijn analyses snijden hout, je denkt onmiddellijk: verdomd, hij heeft gelijk, zo steekt het in elkaar. Hij psychologiseert nergens en als iets zwart is noemt hij het zwart, is iets blauw dan noemt hij het blauw. Dit is ook wat ik mij van de eerste lezing herinner en het was geen opgave dit boek nog eens te leven, alleen al omdat tussen 1980 en nu mijn Holocaust- en Hitler-bibliotheek enorm is gegroeid. Recensie door Enno Nuy.

Voor mij is een onderscheid tussen afzonderlijke zeeën nauwelijks relevant want ze zijn alle even ondoorgrondelijk als ongenaakbaar, even intimiderend als fascinerend, even gewelddadig als beangstigend. Een groot deel van mijn bibliotheek gaat over de zee, haar bewoners en hen die haar trachten te doorgronden of te beheersen. En toen ik dit Thalassa van classicus en historicus Fik Meijer zag, kon ik het onmogelijk laten liggen. Hij doet in dit boek verslag van een afscheidsreis rond de Middellandse Zee. Recensie door Enno Nuy.

Tom Van Grieken en zijn Europese extreemrechtse acolieten gedragen zich als apostelen van de Amerikaanse president die zichzelf de Messias waant. De houding van Trump, maar ook die van Orbán, is een steentje in de schoenen van extreemrechtse politici. Alle democraten moeten blijven wijzen op de innige band van extreemrechts met autoritaire leiders en ideeën, tot het steentje uitgroeit tot een forse molensteen die om hun nekken hangt en ze electoraal van de kaart veegt.

De huidige teleurstelling in Orbán biedt een zeldzame kans. Binnenlandse en internationale experts kunnen de nieuwe regering helpen om concrete verbeteringen te realiseren, zoals beter onderwijs, betrouwbaardere gezondheidszorg en een minder corrupte overheid. Maar liberaal-progressieven moeten niet verwachten dat deze verbeteringen voor zichzelf spreken. Ze moeten juist duidelijk worden verdedigd als het resultaat van een open samenleving – een samenleving die niet alleen effectief bestuur levert, maar ook bijdraagt aan waardigheid en sociale samenhang.

Sebald is een intellectueel, getuige zijn boeken waarin steevast en altijd de Holocaust op een of andere manier een rol in speelt, maar ze zijn stuk voor stuk fascinerend en de verbeelding tartend. Hij heeft, zo lijkt mij, altijd een problematische verhouding tot zijn vaderland en zijn landgenoten gekend. Hij schaamde zich voor de geschiedenis van Duitsland en meende dat met name zijn kunstbroeders in de literatuur zich te weinig lieten horen. Of dat laatste helemaal terecht is vind ik lastig te beoordelen. Recensie door Enno Nuy.

Orbáns nederlaag, net als de nederlaag van de Poolse PiS drie jaar geleden, betekent niet het einde van het illiberalisme. De structurele omstandigheden die de opkomst ervan voedden – economische onzekerheid, maatschappelijke fragmentatie en politiek wantrouwen – blijven in veel democratieën bestaan. Maar Orbáns val ondermijnt wél het gevoel van onvermijdelijkheid dat de wereldwijde verschuiving weg van de liberale democratie omringde.