Over het gevaar van censuur en boekverbanningen – David Van Turnhout

Gisteren was de Internationale Dag van het Onderwijs. Toch worden er wereldwijd op grote schaal boeken verboden, ook in het zogenaamde vrije Westen, in het bijzonder in de Verenigde Staten.

Volgens PEN America werden er in de VS in 2025 meer dan 4.000 titels verboden of gecensureerd. Sinds de telling in 2021, liep het totaal al op tot 23.000 titels. Veel van de verboden boeken zijn waardevolle werken over democratie, misdaad, kolonialisme, burgerrechtenbeweging of seksualiteit. Boeken zoals The Handmaid’s Tale van Margaret Atwood, The Bluest Eye van Nobelprijswinnares Tori Morrison en zelfs de Grafic Novel van het Dagboek van Anne Frank zijn in de grootste democratie van het Westen niet meer gewenst.

Opvallend is dat in staten waar wapens heilig zijn, A Clockwork Orange van Anthony Burgess verboden is. Het zou immers geweld verheerlijken. Ook verhalen over native Americans zijn niet meer gewenst. Zo banden verschillende scholen het boek An Indigenous Peoples’ History of the United States van Roxanne Dunbar-Ortiz omdat het ingaat tegen het gangbare narratief over de Amerikaanse geschiedenis. Het boek handelt over de wrede behandeling van de native Americans en van de zwarten die in slavernij leefden.

Winnie the Pooh

Het verbannen van boeken nochtans een gangbare praktijk in dictatoriale regimes. In Rusland worden boeken verboden omdat ze in strijd zijn met de LGBTQ-fobie van de staat en zijn leiders. Zo zijn onder meer Portret van Dorian Gray van Oscar Wilde, Giovanni’s Kamers van James Baldwin, Norwegian Wood van Haruki Murakami en Pioneer Summer van Elena Malisova en Katerina Sylvanova er verboden. Intussen zijn ook boeken van Boris Akunin omwille van zijn kritiek op Poetin, de oorlogen in de Krim de Georgië en Oekraïne geweerd door het regime. In China mogen boeken als Wild Swans: Three Daughters of China van Jung Chang, Mao: The Unknown Story van Jung Chang & Jon Halliday, en Forbidden City van William E. Bell, een roman over de Tiananmenprotesten niet verschijnen of verspreid worden. Zelfs bepaalde woorden en begrippen mogen er niet gepubliceerd worden. Het gaat onder meer over Brave New World, Animal Farm, disagree, 1984 en Winnie the Pooh.

Censuur beschermt de machtigen

Deze censuur gaat regelrecht in tegen het vrije woord en de vrijheid van meningsuiting, zoals John Stuart Mill ze bepleitte in zijn boek On Liberty. “Als de gehele mensheid met één uitzondering dezelfde mening had, terwijl die ene persoon een tegengestelde opvatting koesterde, dan zou de mensheid even weinig recht hebben om die ene persoon tot zwijgen te brengen dan hij zou hebben om de mensheid het zwijgen op te leggen, als hij de macht had,” aldus Mill. De enige beperking die hij zag, was het verbieden van meningen die expliciet oproepen tot geweld of die schade berokkenden aan anderen.

Censuur is volgens Mill een verkeerd middel, omdat het verhindert dat waardevolle meningen geen kans krijgen om publiek bekend te geraken. Censuur beschermt altijd de machtigen, maar niet de gewone burgers die op zoek gaan naar de waarheid.

Niemand zou het recht mogen hebben om te bepalen wat anderen lezen of schrijven. Mensen moeten zelf kunnen bepalen wat moreel juist of onjuist is. Een staat die die beslissingen voor zijn burgers neemt, is zelf moreel verwerpelijk. Voor je het weet, zijn de enige boeken die je nog mag lezen, boeken die een crimineel regime steunen. Geef nooit iemand die macht. Het leidt tot de meest verschrikkelijke daden.

David Van Turnhout

De auteur is kernlid van Liberales, journalist en fotograaf. Hij maakte de foto bij dit artikel vanuit zijn engagement voor het vrije woord en zijn verontwaardiging over de vernietiging van de democratie in de Verenigde Staten.