Klaus-Michael Kühne, de keizer van de logistiek met een donkere erfenis – Dirk Diels
In de nacht van 23 op 24 augustus 2026 overleed in het Zwitserse Schindellegi een man die tientallen miljarden naliet, maar geen kinderen. Klaus-Michael Kühne, de onbetwiste keizer van de wereldwijde logistiek, had Kühne + Nagel uitgebouwd tot een concern met bijna 90.000 medewerkers. Een logistieke reus, maar met een donker kantje: het bedrijf speelde een centrale rol in de systematische plundering van Joods bezit tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Met zijn dood kwam ook het familieverleden terug naar boven dat Klaus-Michael Kühne zelf nooit volledig wilde openen. De groei van het familiefortuin tijdens het Derde Rijk domineerde veel Duitse overlijdensberichten. Vader Alfred en oom Werner traden op 1 mei 1933 toe tot de NSDAP. Zij dwongen in datzelfde jaar hun joodse medevennoot Adolf Maass – ooit met 45 procent de grootste aandeelhouder van de Hamburger vestiging – zonder afkoopsom uit de firma. Maass werd daarmee een van de vele Joodse ondernemers die al in de vroege fase van het naziregime systematisch uit hun bedrijven werden verdreven. Hij en zijn vrouw werden op 15 juli 1942 gedeporteerd naar Theresienstadt en op 15 mei 1944 verder naar Auschwitz, waar ze beiden werden vermoord.
Sleutelrol in de M Aktion
Vanaf 1942 speelde het toen nog middelgrote Noord-Duitse familiebedrijf een sleutelrol in de M-Aktion (M voor Möbel). Deze operatie, georganiseerd door de Dienststelle Westen van Alfred Rosenbergs Reichsministerium für die besetzten Ostgebiete, hield in dat de inboedel van circa 70.000 “onbewaakte Joodse woningen” in Frankrijk, België, Nederland en Luxemburg systematisch werden geconfisqueerd. De bewoners waren al gedeporteerd of gevlucht. Meubels, huisraad en kleding werden afgevoerd naar het Reich, aanvankelijk bedoeld voor de Oostgebieden, later vooral voor de door bommen getroffen Duitsers. Daarnaast roofden de nazi’s ook kunstwerken die terechtkwamen in privécollecties van nazikopstukken of die verkocht werden.
Kühne + Nagel verwierf daarbij een quasi monopolie op de transporten en boekte er enorme winsten mee. Historici spreken van een feitelijk/quasi-monopolie; de exacte omvang van de winsten is niet tot op de cent bekend, maar de opdrachten waren zeer lucratief. Die gelden vormden mede de basis van het vermogen dat uiteindelijk in handen kwam van de erfgenaam Klaus-Michael Kühne die kinderloos stierf.
Dat Kühne + Nagel een centrale rol speelde in deze plundering is intussen uitgebreid gedocumenteerd. Onderzoek van de publieke omroep Bayerischer Rundfunk (2015) reconstrueerde op basis van nationaalsocialistische administratieve stukken, bedrijfsarchieven en transportdocumenten dat het bedrijf meer dan 30.000 Bahnwaggons, 500 scheepsladingen én 29 kunsttransporten uit Parijs uitvoerde.
Historici Frank Bajohr en Johannes Beermann van het Institut für Zeitgeschichte Institut für Zeitgeschichte (München) bevestigen dat Kühne + Nagel een door de nazi-administratie erkend ‘nationaalsocialistisch modelbedrijf’ was en een feitelijk monopolie verwierf op de M-Aktion-transporten. Volgens de publieke omroepen NDR en Tagesschau ging het om een “systematische onteigening en beroving van Europese Joden”, waarbij Kühne + Nagel een centrale logistieke rol speelde.
Der Spiegel benadrukte in zijn overlijdensbericht dat Klaus-Michael Kühne tot het einde vasthield aan de stelling dat zijn vader ‘geen nazi’ was, ondanks de gedocumenteerde NSDAP-lidmaatschappen en de bewezen rol van het bedrijf in de M-Aktion.
De jongen die niet mocht studeren
Klaus-Michael Kühne werd op 2 juni 1937 in Hamburg geboren, midden in het naziregime. Hij groeide op aan de chique Bellevue, onder de strenge hand van vader Alfred. Klasgenoot op de Heinrich-Hertz-Oberschule was de latere zanger en dissident Wolf Biermann. De twee bleven decennia later, ondanks hun volstrekt verschillende levens, contact houden. Biermann zou hem ooit “een zacht lam van twee meter” genoemd hebben.
Na het gymnasium wilde Kühne economie of rechten studeren. Dat zat er niet in. Zijn vader zag hem al vroeg als opvolger. Na een bank- en buitenhandelsopleiding bij Münchmeyer & Co. stapte hij in 1958 in het familiebedrijf. Op zijn 26ste werd hij persoonlijk aansprakelijke vennoot, op zijn 29ste – naar eigen zeggen veel te vroeg – voorzitter van de raad van bestuur. De globalisering speelde hem in de kaart. Kühne transformeerde de traditionele spedition in een geïntegreerde logistiekgigant: zee, lucht, weg, spoor en later digitaal.
Niet alles lukte. Begin jaren zeventig richtte hij de rederij Scalottas op en kocht vijf grote vrachtschepen. De oliecrisis van 1973 dreigde de hele groep de afgrond in te sleuren. Hij moest de helft van Kühne + Nagel verkopen aan de Britse Lonrho-groep en kon die aandelen pas in 1992 terugkopen. Het leerde hem zuinigheid. Medewerkers namen op dienstreizen nog jarenlang de post mee in plaats van ze te versturen. “Ik wilde hen opvoeden,” zei hij later.
De Hanzeaat die Zwitserland koos, maar Hamburg bleef liefhebben
In 1975 verhuisde hij naar Schindellegi in Zwitserland, waar ook het hoofdkantoor van de groep al was gevestigd. Hij bleef Duitser, betaalde in Zwitserland belasting en noemde zichzelf “gast” in zijn nieuwe land. Pas veel later vond hij ook persoonlijk zijn vaste thuis: hij leerde zijn latere vrouw Christine kennen toen beiden al boven de vijftig waren, en het paar trouwde in 1989. Sindsdien woonde het echtpaar samen in Zwitserland, afwisselend pendelend tussen Schindellegi, Hamburg en Mallorca.
Hamburg bleef zijn emotionele thuis. Hij redde Hapag-Lloyd uit Aziatische handen, bouwde het luxehotel The Fontenay aan de Alster, steunde de Elbphilharmonie, stichtte de Kühne Logistics University en pompte meer dan 140 miljoen euro in de voetbalclub Hamburger SV. Hij kocht de naamrechten van het stadion terug zodat het weer Volksparkstadion mocht heten – een “hartenwens” van de jongen die er elk thuisduel had gezien.
Volgens Duitse media bleef Kühne tot kort voor zijn dood telefonisch betrokken bij beslissingen binnen de HSV, wat intern soms als ‘schaduwmanagement’ werd ervaren. Ook als investeerder bleef hij actief: zijn holding breidde belangen uit in Brenntag, Flixbus en Lufthansa, waardoor hij uitgroeide tot een van de machtigste private spelers in de Duitse mobiliteitssector.
Klaus-Michael Kühne regeerde decennialang over de internationale goederenstromen als een onbetwiste keizer. Maar achter die macht en rijkdom school een fundamenteel gemis. Hij stierf niet letterlijk “eenzaam” – hij had zijn vrouw Christine – maar wel zonder directe erfgenaam – en met een oorlogsverleden dat hij tot zijn laatste dagen niet onder ogen wilde zien.
De man die van een middelgrote Noord-Duitse spedition een wereldspeler maakte, liet een vermogen van tientallen miljarden na. Dat fortuin vloeit nu grotendeels naar de Kühne Stiftung. Wat ontbrak, was een opvolger. In een van zijn zeldzame persoonlijke uitspraken, opgetekend door Die Welt, zei hij droog: “Ik heb als een gek gewerkt en verzaakt een gezin te stichten.”
Het verleden dat hij niet wilde openen
In Nazi Billionaires (2022) richtte onderzoeksjournalist en historicus David de Jong zich op vijf Duitse industriële dynastieën – Quandt (BMW), Flick, von Finck, Porsche-Piëch en Oetker – die hun fortuin tijdens het Derde Rijk uitbreidden en dat na 1945 systematisch hebben verdoezeld. Kühne + Nagel behoorde niet tot die groep. Dat verhaal kwam pas later.
In september 2024 publiceerde David de Jong in Vanity Fair een uitgebreid onderzoeksartikel – “The Richest Man in Germany Is Worth $44 Billion. The Source of His Family Fortune? The Nazis Know.” Hij noemde het zelf “a coda to my book”. Daarin reconstrueert hij de nazistische oorsprong van het Kühne‑fortuin en legt hij bloot hoe Klaus‑Michael Kühne dat verleden decennialang probeerde te verdoezelen.
Een centraal element daarin is de historische studie die Kühne in 2014 liet uitvoeren door het Handelsblatt Research Institute. Toen de onderzoekers in 2015 een 180 pagina’s tellend rapport presenteerden met een uitvoerig hoofdstuk over de naziperiode, zou Kühne hebben gereageerd met: “Mijn vader was geen nazi.” Omdat de onderzoekers weigerden dat hoofdstuk te herschrijven, blokkeerde hij de publicatie. Het rapport bleef onder slot – unter Verschluss – en is tot vandaag niet vrijgegeven.
Het bedrijf zelf sprak van een grondige interne confrontatie en wees erop dat de eigen archieven in de oorlog deels vernietigd waren. Critici, onder wie historici en nabestaanden van Maass, zagen in zijn mecenaat – inclusief de beloofde tot 340 miljoen euro voor een nieuw operahuis in Hamburg – een poging om liefde te kopen of het verleden af te kopen. Hij ontkende dat stellig en stelde dat er geen verband was tussen de oorlogsperiode en het later opgebouwde vermogen.
Na zijn dood: een mogelijke doorbraak
Na zijn dood lijkt er beweging te komen in helderheid over dat oorlogsverleden. Volgens berichtgeving van Der Spiegel lijkt binnen de stichtingsraad na Kühnes dood de bereidheid te groeien om de nazi‑geschiedenis van Kühne + Nagel alsnog door onafhankelijke historici te laten onderzoeken – precies wat Kühne zelf altijd had afgewezen. Enkele leden vrezen dat het internationale imago van de stichting anders blijvende schade oploopt.
Deze geschiedenis doet overigens denken aan vergelijkbare dossiers elders in Europa, zoals de Antwerpse verhuisfirma Arthur Pierre, die in België een analoge rol speelde bij het wegvoeren van Joodse bezittingen. De vraag naar transparantie over de herkomst van naoorlogse fortuinen blijft actueel, ook nu de Kühne Stiftung een van de grootste stichtingsvermogens van Europa is geworden.
Dirk Diels
De auteur is redacteur bij het nieuwsplatform Flows en voormalig directeur Ondernemen en innovatie, stad Antwerpen


